5 شىلدە 2019, 12:37 767 0 بىلگەنگە مارجان اسەل انۋاربەك

مۇددەلەر تايتالاسى

جاپونيا. وساكا قالاسى. وتكەن اپتادا ءدال وسى شاھاردا الەم ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى باس قوستى. باسقوسۋدىڭ باستى سەبەبى – ەكونوميكالىق جانە ساياسي G-20  بىرلەستىگىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى. «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» جيىنىندا بىرقاتار ەكونوميكالىق، ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا تاقىرىپتارى قارالدى. سونداي-اق، ەكولوگيا مەن قۇقىقتىق تەڭدىك ماسەلەسى دە نازارعا الىندى. ال گەوساياسي ماسەلەلەر بويىنشا ۋكراينا، يران جانە سيرياداعى احۋال تالقىلاندى. سونىمەن، وساكاداعى G-20  ءسامميتى قالاي ءوتتى؟ «ۇلكەن جيىرمالىق» قانداي قورىتىندىعا كەلدى؟

 اقش پەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىس وڭالا ما؟

بۇل ءسامميتتىڭ باستى وقيعاسى – اقش جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى دونالد ترامپ پەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ كەزدەسۋى. «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» جيىنىندا باس قوسقان كوشباسشىلاردىڭ ءبىرازى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى راس. الايدا ترامپ پەن ءپۋتيننىڭ وڭاشا جۇزدەسۋى الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى نازارىندا بولدى. ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋ بارىسىندا تالقىلانعان تاقىرىپتار از بولمادى. ەڭ باستىسى، مەملەكەت باسشىلارى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى قالىپقا كەلتىرۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدى. دەگەنمەن اقش پەن رەسەي اراسىنداعى بايلانىستىڭ وڭالاتىنىنا ءۇمىت ارتاتىنداردان كۇدىكتەنە قارايتىنداردىڭ قاراسى قالىڭ. ءبىراز جىلدان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى اراقاتىناسقا سىزات ءتۇسىپ، ترامپ پەن پۋتين ءبىر-بىرىنە قىرىن قاراپ جۇرگەن ەدى. ءتىپتى، «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» وتكەن جىلى بۋەنوس-ايرەستە وتكەن سامميتىندە اق ءۇي باسشىسى رەسەيدەن كەلگەن ارىپتەسىمەن كەزدەسۋگە نيەتتى ەمەستىگىن انىق بايقاتقان. ترامپتىڭ مۇنداي شەشىم قابىلداۋىنا رەسەيدىڭ  كەرچ بۇعازىنداعى ارانداتۋشىلىقتان كەيىن ۇستالعان ۋكرايندىق تەڭىزشىلەردى قاماۋعا الۋى سەبەپ بولعان.

ال بيىل ترامپتىڭ ويى وزگەردى مە، ايتەۋىر، سامميتكە دەيىن رەسەي جانە قىتاي پرەزيدەنتتەرىمەن كەزدەسىپ، اتالعان ەلدەرمەن اراداعى بايلانىستى جاقسارتۋدى كوزدەيتىنىن مالىمدەدى. نە بولسا دا، كوپتى الاڭداتقان كەزدەسۋ ءوتتى. جۇزدەسۋ بارىسىندا قوس ەل پرەزيدەنتتەرى قارۋسىزداندىرۋدى باقىلاۋدىڭ زاماناۋي ۇلگىسى بويىنشا پىكىرتالاستى جالعاستىرۋعا كەلىسە وتىرىپ، يران، ۋكراينا، سيريا جانە ۆەنەسۋەلانىڭ جاعدايىن تالقىلادى. ۇزاققا سوزىلعان كەزدەسۋ بارىسىندا اق ءۇي باسشىسى كەرچتە قاماۋعا الىنعان ۋكرايندىقتار ماسەلەسىن تاعى دا كوتەردى. بىراق ءپۋتيننىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى پىكىر بىلدىرۋگە نيەتى بولماعان سىڭايلى. «ماسەلە ءالى دە قارالادى» دەپ جىلى جاۋىپ قويدى. ال كەزدەسۋدەن كەيىن سامميت قورىتىندىسى بويىنشا جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن رەسەي پرەزيدەنتى قاماۋداعى ۋكرايندىقتار تۋرالى ساۋالعا: «بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءالى ناقتى شەشىم جوق – سوت ىستەرى ءجۇرىپ جاتىر، كۇتۋ كەرەك. مۇنى كەيىن شەشەتىن بولامىز»، – دەپ جاۋاپ قاتتى. ايتا كەتەيىك، ۋكراينانىڭ جاعدايى سامميتتە تالقىعا تۇسكەن نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. بىراق بۇل جيىندا ۋكراينانىڭ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتى ۆلاديمير زەلەنسكي بوي كورسەتپەدى. ال ۋكراينالىقتار زەلەنسكيدىڭ سامميتكە بارماۋىنىڭ سەبەبىن ىزدەپ، الەۋمەتتىك جەلىدە قىزۋ تالقىعا سالدى. جۇرتتىڭ باسىم كوپشىلىگى «ەل تاعدىرى تالقىلانىپ جاتقان جيىندا ۋكراينا پرەزيدەنتىنىڭ بولماۋى ورىنسىز» دەگەن توقتامعا كەلگەن.

كەلىسسوزدەر باستالعانعا دەيىن جۋرناليستەر ترامپقا ساۋال جولدادى. بۇل سۇراقتىڭ ترامپ پەن پۋتين كەزدەسۋىندە نازاردان تىس قالۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. ماسەلە – اقش-تاعى سايلاۋعا قاتىستى. باق وكىلدەرىنىڭ «رەسەيدىڭ اقش سايلاۋىنا ارالاسپاۋىن تالاپ ەتەسىز بە؟» دەگەن ساۋالىن ەستىسىمەن دونالد ترامپ  ارىپتەسىنە بۇرىلىپ: «2020 جىلعى سايلاۋعا ارالاسپاۋىڭدى وتىنەمىن، ۆلاديمير»، – دەدى. ال پۋتين ترامپتىڭ وتىنىشىنە جاي عانا جىميىپ جاۋاپ قاتتى. سونىمەن، الەم نازارىن تىككەن كەزدەسۋ ءوتتى. پۋتين مەن ترامپ سىپايى قول الىسىپ، ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى قالىپقا كەلتىرۋگە تىرىساتىندىقتارىن ايتا وتىرىپ قوشتاستى.

جاپونيادا العاش رەت ءوتىپ وتىرعان سامميت الاڭىندا پىكىرتالاستار از بولمادى. ال اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سامميتكە كەلۋدەگى باستى ماقساتى – ارىپتەستەرىمەن اراقاتىناستى رەتكە كەلتىرۋ بولعانداي. اق ءۇي باسشىسى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەدجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەسىپ، انكارا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى قيىنداپ كەتكەن جاعدايدى تالقىلادى. بۇعان دەيىن تۇركيا س-400 رەسەيلىك زەنيتتىك زىمىران كەشەنىن العان ەدى. ول ءۇشىن انكارا 2,5 ملرد دوللار جۇمسادى. ال اقش رەسەيلىك كەشەندى ناتو قارۋلارىمەن بىرگە قولدانۋعا بولمايتىنىنا سەنىمدى. سوندىقتان ۆاشينگتون وسىعان دەيىن دە انكارانى تالاي مارتە سانكتسيامەن قورقىتقان بولاتىن. سوعان قاراماستان ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا ترامپ تۇركيانى سولتۇستىك-اتلانتيكالىق اليانستاعى بىرلەسكەن جۇمىستى دامىتۋعا شاقىردى. «بۇل – كۇردەلى ماسەلە. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز ءارتۇرلى. تۇركيا – ءبىزدىڭ دوسىمىز، ءبىز ساۋدا سالاسىندا سەرىكتەسپىز. ءبىز ءارى قاراي دا بايلانىسىمىزدى جالعاستىرامىز دەپ ۇمىتتەنەمىن»، – دەدى اق ءۇي باسشىسى. ەردوعان دا ەكى ەل اراسىنداعى سەرىكتەستىك بايلانىستىڭ جالعاساتىنىنا سەنىمدى. دەگەنمەن، انكارانىڭ زەنيتتىك زىمىران كەشەنىنەن باس تارتپايتىنىن انىق اڭعارتتى.

G-20 سامميتىمەن كىمدەر قوشتاسادى؟

«ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» ءار ءسامميتى – الەم كوشباسشىلارى ءۇشىن ەرەكشە كەزدەسۋ. بۋەنوس-ايرەستەگى سوڭعى سامميتتەن بەرى دە تالاي نارسە وزگەردى. كەي باسشىلار مەن مەملەكەتتەر اراسىندا الاۋىزدىق تۋىنداسا، ەندى بىرەۋلەرى بايلانىستى نىعايتتى. ال بۇل جولعى سامميت كەيبىر كوشباسشىلار ءۇشىن سوڭعى جيىن بولماق. ماسەلەن، ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي G-20 سامميتىنە سوڭعى رەت قاتىستى. مەيدىڭ بيىلعى جىلدىڭ 7 ماۋسىمىنان بەرى كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ توراعالىعىنان كەتكەنى ءمالىم. دەگەنمەن، تەرەزا مەي جاڭا كوشباسشى سايلانعانشا پرەمەر-مينيستر قىزمەتىندە قالادى. ال جاڭا باسشىنىڭ كىم بولارى ازىرگە بەيمالىم. قازىرگى ۋاقىتتا بوريس دجونسوننىڭ ءدال وسى قىزمەتكە جايعاسۋعا مۇمكىندىگى مول دەيتىندەر كوپ ەدى. بىراق ونىڭ سوڭعى ۋاقىتتا كەلەڭسىز جايعا تاپ بولۋى دجونسوننىڭ رەيتينگىن قۇلدىراتىپ جىبەردى. قالاي دەسەك تە، وساكاداعى جيىن – تەرەزا مەيدىڭ الەم كوشباسشىلارىمەن بىرگە وتكىزەر سوڭعى كەزدەسۋى بولدى. الەمدىك اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان فوتولارعا نازار سالساق، تەرەزا مەيدىڭ قيماستىعى مەن كوڭىلىندەگى كىربىڭدى بىردەن بايقاۋعا بولادى.

«ۇلكەن جيىرمالىقپەن» قوشتاساتىن جالعىز تەرەزا مەي عانا ەمەس. سامميتكە ەندى كەلمەيتىن باسشىلاردىڭ قاتارىنا كانادا پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تريۋدو دا بار. 2019 جىلدىڭ قازان ايىندا كانادادا فەدەرالدى سايلاۋ وتەدى. سايلاۋ ناتيجەسى بويىنشا دجاستين تريۋدو باسقارىپ وتىرعان ليبەرالدى پارتيا جەڭىسكە جەتپەسە، ول پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.

2019 جىلدىڭ قازان ايى ارگەنتينا ءۇشىن دە وزگەرىستەر مەرزىمى بولۋى ىقتيمال. ەل پرەزيدەنتى ماۋريتسيو ماكري ەكىنشى رەت سايلاۋعا تۇسۋگە نيەتتى. ايتا كەتەيىك، ماكري 2015 جىلعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن ەدى. بىراق قازىر ونىڭ كەزەكتى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ ىقتيمالدىعى اسا جوعارى ەمەس. ويتكەنى مەملەكەت قازىر ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىراعان.

«ۇلكەن جيىرمالىقپەن» قوشتاساتىن كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى – ەۋروكوميسسيا باسشىسى جان-كلود يۋنكەر مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ توراعاسى دونالد تۋسك. ولار دا 2019 جىلدىڭ قازان جانە قاراشا ايلارىندا وزدەرىنىڭ جايلى ورىندارىن بوساتادى.

كوشباسشىلار كەلىسىمگە كەلدى

سامميتتە ءسوز بولعان گەوساياسي ماسەلەلەردىڭ كوش باسىندا ۋكرايناداعى جاعداي تۇرعانى ءمالىم. گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل رەسەي پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا «نورماند فورماتىن» ساقتاۋعا كەلىستى. ال فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون كەلىسپەۋشىلىكتەردى «مينسك كەلىسىمى» بويىنشا شەشۋگە شاقىردى. ال رەسەي مەن بريتانيا بايلانىسىنىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. ەگەر رەسەي الەمدىك قاۋىپسىزدىككە كەرى اسەر ەتەتىن جاۋاپسىز ساياساتىن توقتاتسا عانا اتالعان ەكى مەملەكەتتىڭ سەرىكتەستىگىنە سەنىم ارتۋعا بولادى. ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي سامميت قورىتىندىسى بويىنشا ءدال وسىنداي مالىمدەمە جاسادى. سامميت بارىسىندا ساياساتكەر: «رەسەي بيلىگى باسقا جولدى – وزگە ەلدەرمەن تاتۋلىق پەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋدى تاڭداۋى ءتيىس»، – دەدى.

ال بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىندا ءۇزىلىس جاريالاندى. بىراق بۇل ۋاقىتشا عانا. 2018 جىلدىڭ كوكتەمىنەن بەرى قىرعي-قاباق بولىپ جۇرگەن ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە ەكى تاراپ كەلىسىمگە كەلگەندەي بولدى. ياعني، اقش پەن قىتاي ساۋدا كەلىسىمىنە وتىرۋعا كەلىستى. ال دونالد ترامپ قىتاي ەكسپورتىنا قاتىستى جاڭا تاريفتەردى ەنگىزبەۋگە ۋادە بەردى.

«ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» كوشباسشىلارى ساياساتتاعى كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاتتى ءمان بەرمەۋگە شەشىم قابىلدادى. ەسەسىنە ەركىن ساۋدا اينالىمى مەن عالامدىق ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن بىرىگۋدىڭ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قورىتا كەلگەندە، G-20 ەلدەرى وسى جولى ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ، ءتىل تابىسا العانداي اسەر قالدىردى. بۇل «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» تاريحىنداعى 14-ءشى، ال جاپونيادا وتكەن العاشقى سامميت.

سوڭعى جاڭالىقتار