5 شىلدە, 12:10 420 0 بىلگەنگە مارجان تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

وسى ادەت قالمايتىن بولدى عوي...

حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى قوناقجايلىلىعى عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان قاسيەت. بۇل جونىندە  سوناۋ حIح عاسىردىڭ سوڭىندا  رەسەيلىك زەرتتەۋشى  ۆيكتور فون گەرن: «جالپى العاندا، قازاقتار وسى ۋاقىتقا دەيىن جىلى جۇزدىگىمەن، قايىرىمدى اقكوڭىلدىلىگىمەن جانە قوناقجايلىلىق قاسيەتىمەن تاڭقالدىردى. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ سۇيەگىنە ەجەلدەن ءسىڭىپ كەتكەن كەرەمەت اسىل قاسيەت» دەگەن ەكەن. ال نەمىس  زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ف.فون حەللۆالد قازاقتاردىڭ تۇرمىس-ءتىر­شىلىگىن زەرتتەۋ ماقساتىمەن قازاقستانعا كەلگەن ساپارىنداعى قول­جازباسىندا: «قىرعىز-قايساقتار بارىنشا قوناقجاي، مەيىرىمدى بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ كيىز ۇيىنە كىرگەن  كەز-كەلگەن جاتجەرلىكتەر  بىرەۋلەر توناپ نەمەسە ءولتىرىپ كەتەدى-اۋ دەپ قاۋىپتەنبەي، الاڭسىز ۇيىقتاي بەرۋىنە بولادى» دەگەن جازبا قالدىرىپتى.

ۇيىنە كەلگەن، تابالدىرىعىنان اتتاعان قوناقتى، مەيلى ول قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولماسىن تورگە وزدىرىپ، قوناقجايلىلىعىمەن قوسا قامقورلىق تانىتىپ جاتاتىن ادەتىمىز بىزدىڭشە، ءالى كۇنگە ساقتالىپ كەلەدى. قوناقاسى دەگەن تىركەس تە وسى ادەتتەن باستاۋ العان بولۋى كەرەك. ويتكەنى اتام زاماننان «بىرەۋ-مىرەۋ كەلىپ قالسا» دەگەن ساقتىقتان پايدا بولعان، نە بولماسا  «كەلگەنشە قوناق، كەلگەن سوڭ ءۇي يەسى ۇيالادىنىڭ» كەرى بولسا كەرەك، ءبىر اسىم ەتىن «بەلگىسىز» قۇدايىقوناقتارىنا ساقتاۋ ادەتى قاي حالىقتا بار ەكەن؟..

وسىنداي جاقسى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ادەمى ءۇردىس كەيىنگى جىلدارى باسقا ءبىر ارناعا بۇرىلىپ،  جانىمىزدى جەگىدەي جەپ، كوز تويمايتىن اشقاراقتىق ادەتكە اينالىپ بارا جاتقانداي ما، قالاي؟ ونى كەشەگى ءبىر ارىستىقتاردىڭ باسىنا كۇن تۋعان قيىن كۇندەرى دە كورىپ، ءبىلىپ جانىمىز اۋىردى. قانداستارىمىزدىڭ بەيبىت تىرشىلىگىنە ويران سالا كەلگەن قارالى كۇندەرى تاياق تاستام جەرگە تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ باۋىرمالدىقتان گورى اقشاقۇمارلىق تانىتقانى، ءبىر جۇتىم سۋدىڭ باعاسىن كوتەرىپ، ساۋداعا سالىنۋى، قاي قازاقتىڭ كەڭ پەيىلدىلىگىنە سىزات تۇسىرمەيدى دەسەڭشى!  «جاقىنىڭدى جاتتاي سىيلا، جات جانىنان ءتۇڭىلسىن» دەگەندى بولمىسىمىزعا ءسىڭىرىپ كەتكەن كەشەگى ۇلى بابالار اماناتى قايدا  قالدى؟.. ءبىر بۇل عانا ەمەس، بىزدە وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىستەر ءجيى بولادى. ماسەلەن، ايت كەزدەرىندە دە، قۇربان شالعان كەزدەرى دە مال باعاسىنىڭ شەكتەن تىس ارتىپ كەتەتىنىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. يماندىلىق قايدا؟ «ساۋدادا دوستىق بولمايتىنى»، ارينە، تۇسىنىكتى جاعداي،  ەگەر سول قوزىدان قوي جاساپ، ءشوپ شاۋىپ، باعىپ-قاعىپ ءوسىرىپ، ماڭداي تەرىن توگىپ اكەلىپ ساتسا ءبىر ءجون-اۋ دەرسىڭ. قويشىدان بولار-بولماس قۇنداپ، ساتىپ الىپ، ۇستەمەلەپ اقشا قوسىپ جاتاتىندارعا نە دەرسىڭ. ءبىر قولدان ءبىر قولعا ءوتىپ، بىزگە جەتكەن مالدىڭ باعاسى شارىقتاماعاندا قايتسىن؟  وسىنداي تويىمسىزدىق قوعامنىڭ ءار سالاسىندا دا بايقالادى. سوندايدا حالقىمىزبەن بىرگە كەلە جاتقان قاناعاتشىلدىق قايدا جوعالىپ باراسىڭ، كەز كەلگەن جەردەن پايدا تاپقىسى كەلىپ تۇراتىن كورسەقىزارلىق، ءتىپتى وسىنداي ادام باسىنا كۇن تۋعان جەرلەردە باۋىرمالدىقتان، جانى اشىعاندىقتان گورى ءوز پايداسىن، ءوز قالتاسىن ويلاپ تۇراتىن بولىمسىزدىق قاسيەت قايدان كەلگەن؟  قانىمىزعا جات نارسە، جامان ادەتتەن قاشىق بولايىقشى، اعايىن! جاستارىمىزدى كىنالاپ جاتامىز، قاتىگەز، بەزبۇيرەك، اتا-اناسىن سىيلامايتىن، ءوزىن دە، وزگەنى دە ايامايتىن ساناسىزدىق جايلادى، مەيىرىمسىز دەيمىز. ال ونىڭ كىمنەن، قالاي ءتالىم-تاربيە الىپ جاتقانىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلمەيمىز. ءوزى­مىز­دى ءوزىمىز تاربيەلەپ الماي، ۇلگى كورسەتە الماي ءجۇرىپ، ولارعا اقىل ايتۋدىڭ ءوزى وسالدىق ەمەي نەمەنە؟..

بۇل ماقالا ارقىلى ەشكىمدى تۇزەپ، نە بولماسا مىنەيىك دەگەن نيەت ەمەس، كوزبەن كورىپ، قۇلاقپەن ەستىپ جۇرگەن جامان ادەتتەردەن ادىلەتسىزدىك كەلىپ تۋاتىنىنا ءىشىمىز اشىپ، جانىمىز كۇيزەلەتىندىكتەن، تاعى دا ءبىر قالام تەربەپ قويۋدى ءجون سانادىق. باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن، قوڭىر تىرلىگىمىزدە ءبىر-بىرىمىزگە جانىمىز اشىپ جۇرسە، بالكىم، عۇمىرىمىز ماندىرەك بولار ما دەگەن جاقسى نيەت قانا.

 

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار