13 ماۋسىم 2019, 10:56 1083 0 ادەبيەت اسەل انۋاربەك

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: مەن دۇنيە جيمادىم، كىتاپ جيدىم

ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتىپ، ەل ىرگەسىنىڭ بەكۋىنە ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ەكى ادام بولسا، سونىڭ ءبىرى – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. قالىڭ قازاقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ەل اعاسى سانالى عۇمىرىندا حالىقتىڭ بار قۋانىشى مەن ءسۇيىنىشىن بىرگە كوردى. كورگەنى مەن بىلگەنىن، كوڭىلىنە تۇيگەنىن قالىڭ وقىرمانىنا جەتكىزىپ جۇرگەن تۇلعانىڭ ءالى دە ايتارى تاۋسىلماعانى ءشۇباسىز. سوندىقتان قازاقتىڭ جاناشىرى، ۇلتتىڭ ۇلى مىرزاتاي اعامىزبەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعاندى ءجون سانادىق. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا، ىزدەنۋدەن، وقۋدان تالمايتىن ەل اعاسى سۇحباتتىڭ ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وتكەنىن قالادى. بۇل كىتاپحانادا ءوزىنىڭ اتىنداعى مەموريالدىق كىتاپ كوللەكتسياسى زالى بار ەكەنىن بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس. بىراق ءدال وسى زال مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءۇشىن ەرەكشە ىستىق ءارى باعالى. سودان بولار، اعامىز قويار ساۋالىمدى توسپاستان اڭگىمەنىڭ القيسساسىن بىردەن وسى زالداعى كىتاپتاردان باستادى.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ،

مەملەكەت قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– كەزىندە ءبىز دۇنيە جيمادىق، ونىڭ ورنىنا كىتاپ جينادىق. ول كەزدە دۇكەنگە جاڭادان كىتاپ تۇسكەنىن ەستىسەك، قول جەتكىزگەنشە جانتالاساتىن ەدىك. ءسويتىپ تىرنەكتەپ ءجۇرىپ جيناعان دۇنيەم قازىر مىنا زالدا كوز الدىڭدا تۇر. ەل-جۇرت مەندە كىتاپتىڭ كوپ ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سودان مەنىڭ كىتاپحانامداعى بايلىعىمدى سۇراۋشىلار كوبەيدى. بار جيعان كىتابىڭدى قيىپ بەرە سالۋ وڭاي دەيسىڭ بە؟! كوپ ويلاندىم. بىردە وسى كىتاپحاناعا ءۇمىتحان مۇڭالباەۆا باسشى بولىپ كەلدى دە: «اعا، كىتاپحانا وزىڭىزگە كوپتەن قولقا سالىپ ءجۇر ەكەن، كىتابىڭىزدى كوپشىلىككە قيساڭىز قايتەدى؟!» دەدى. ءوتىنىپ تۇرعاسىن بەتىن قايتارا المادىم، اقىرى كەلىسىمىمدى بەردىم. «ساياساتقا اينالىپ كەتپەسىن، كىتاپتارىم بولەك، جەكە تۇرۋى كەرەك» دەپ ەسكەرتتىم دە، ەگەر كەيىن «بۇل كىتاپتار نەگە جەكە تۇرادى؟ نەگە وزگە كىتاپتارعا قوسىلماعان؟» دەگەن اڭگىمە تۋىنداماسا، بار جيعانىمدى كىتاپحاناعا تاپسىرايىن دەدىم. ۋادە بەرگەننەن كەيىن ءۇش كۇن ۇيىقتاي المادىم. سوناۋ ەرتە كەزدەن وزىممەن بىرگە كەلە جاتقان كىتاپتار ءبارى. مەن وسى كىتاپتارمەن وي تولىستىردىم، ءبىلىم جينادىم، عىلىمعا بەت الدىم، عالىم بولدىم. سىرلاسىم، مۇڭداسىم بولعان، تالاي جەتىستىگىمە سەبەپكەر بولعان كىتاپتارىمدى قالاي قيايىن؟! قيا المادىم. بىراق ۋادەمدە تۇردىم. ءسويتىپ، كىتاپتارىمنىڭ ءبارىن وسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناعا تاپسىردىم.

مۇندا قازاق تاريحى، رەسەي تاريحى تۋرالى كىتاپتار وتە كوپ. ماسەلەن، ورىس تاريحشىلارى سولوۆەۆ، كليۋچەۆسكي، كارامزيننىڭ شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى بار. «بولشايا ەنتسيكلوپەديا يسكۋسستۆا» اتتى 16 تومدىق تۋىندى دا وسىندا. بۇل ەڭبەكتىڭ قازاقستاندا تاعى كىمدە بار ەكەنىن بىلمەيمىن. سوسىن «ماناس» جىرىنىڭ بارلىق نۇسقالارى بار. ساياقباي قارالاەۆتىڭ تولىق نۇسقاسىن دا تابا الاسىڭ. مەن ساياقباي قارالاەۆتى كورگەن اداممىن. «ماناس» جىرىن ەڭ العاش حاتقا تۇسىرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ. سودان كەيىن «ماناستى» تەرەڭ زەرتتەگەن ادام دا قازاقتان شىققان. ول – الكەي مارعۇلان. ونىڭ «شوقان جانە ماناس» اتتى مونوگرافياسى قالىڭ قازاققا جاقسى تانىس. ال بۇل جىرعا تەرەڭىرەك زەر سالعان ادام – مۇحتار اۋەزوۆ. «ماناس» جىرىنىڭ حالىقتىق شىعارما ەكەنىن دالەلدەپ بەرگەن دە سول كىسى. «ماناس» جالعىز قىرعىز ەمەس، قازاققا دا ورتاق ەپوس.

مۇندا تۇركولوگياعا قاتىستى كىتاپ تا كوپ. لەۆ گۋميلەۆتىڭ «درەۆنيە تيۋركي» اتتى ەڭبەگى بار. كىتاپتىڭ ءىشى شيماي-شاتپاق، ابدەن سىزىلعان. گۋميلەۆتىڭ بۇل تۋىندىسىن مەن جاستانىپ جاتىپ وقىعانمىن. مەنىڭ ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبىنا بايلانىستى بىردەن-ءبىر ەڭبەك وسى بولاتىن. تالاي جىلدار قولىمنان تۇسپەگەن كىتاپتىڭ مۇقاباسى ابدەن توزعان ەدى، كىتاپحاناداعىلار مۇقاباسىن جاڭارتىپ بەردى.

ءومىرىڭىزدىڭ ءبىر پاراسى وسىندا ەكەن عوي...

– دۇرىس ايتاسىڭ. مۇنداعى كىتاپتاردىڭ ءبارى سويلەپ تۇر. ءبارى جانىما جاقىن. دۇنيەقوڭىز بولعانىم جوق. بار بايلىعىم – وسى كىتاپتارىم. مىنا سورەدەگى كىتاپتاردىڭ ءبارىن ءوزىم پاراقتاپ وقىعانمىن، ءوزىم عانا ەمەس، قىزدارىم مەن نەمەرەلەرىم دە وسى كىتاپتارمەن ءوستى. سوندىقتان كىتاپحاناداعى مىنا كىتاپتار مەن ءۇشىن تىم ىستىق. بۇل زال – مەنىڭ ەكىنشى ءۇيىم. ۋاقىتىمنىڭ ءبىراز بولىگىن قازىر وسىندا وتكىزەمىن. مۇمكىندىگىم بولسا، وسى جەرگە كەلەمىن. اياعىم تارتىپ تۇرادى. كەيبىر كەزدەسۋلەردى وسىندا وتكىزگىم كەلەدى. سوسىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورلارىنىڭ دا قالاۋلى كابينەتى وسى بوپ تۇر. وسىندا كەلىپ ستۋدەنتتەرگە، ماگيسترانتتارعا ءدارىس وقيدى.

تاعى ءبىر نارسەنى ايتا كەتەيىن. مۇندا قولتاڭبامەن جازىلعان كىتاپتار بار. سولاردى اشىپ وقىسام، كوزىمە جاس كەلەدى. تالاي ۇلىلارمەن ەتەنە ارالاسقان اداممىن. ولاردىڭ قاتارىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ تا بار. ابەكەڭ ءبىر كىتابىنا «ءوزىمنىڭ وڭىرىمنەن جارالعانداي مىرزاتايىما» دەپ قولتاڭباسىن قالدىرىپتى. قالاي جىلامايسىڭ؟! قالاي كوزىڭە جاس كەلمەيدى؟! قالاي وتكەن كۇندەردى ساعىنبايسىڭ؟! قولتاڭبالارىن وقىسام، ءبارى ءتىرى سياقتى. سول قولتاڭبالاردى جيناقتاپ، مىنا كىتاپحانا «قولتاڭبالار جيناعى» دەپ ارنايى كىتاپ شىعارعالى جاتىر.

تۋعان جەرىڭىز تالاس توپىراعىنان وزىڭىزگە ىلەسىپ كەلگەن كىتاپتارىڭىز دا بار شىعار اراسىندا...

– جوق، اينالايىن، ولار قايدان كەلسىن؟! تالاستان كىتاپ كەلگەن جوق. ول كەزدە كىتاپ تا بولمادى عوي قولىمىزدا.

دەگەنمەن، اكەڭىز سىزگە ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭداتقان ەكەن...

– ءيا، ول كىسى «ويىننىڭ تۇبىنە جەتكەن بالا جوق، ودان دا قاريالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭدا» دەيتىن ۇنەمى. بالا كەزدە اق تەر، كوك تەر بوپ ويناپ جۇرەمىز، «كوكەڭ شاقىرىپ جاتىر» دەگەندى ەستي سالا، ۇيگە قاراي قۇستاي ۇشام. كوكەم كورشى كولحوزدا پارتورگ ەدى، اتقا سالعان قورجىننىڭ ەكى باسىن تولتىرىپ گازەت اكەلەتىن. ءسويتىپ، ماعان گازەت وقىتاتىن. 6 جاسىمنان باستاپ وقىدىم سول گازەتتەردى. مەنىڭ گازەت وقىعانىما قاراپ كوكەمنىڭ كەۋدەسىن ماقتانىش كەرنەيتىن بولۋى كەرەك، شاي قۇيىپ وتىرعان اپاما قاراپ: «كوردىڭ بە، اپاسى، بالاڭ ەرتەڭ ادام بولادى» دەيتىن.

مەنىڭ الدىمدا 3 جاس ۇلكەن اعام بار، بىراق اكەم ونى وزىمەن كوپ ەرتپەيتىن. جانىنا مەنى ىلەستىرىپ الىپ، قاريالاردىڭ جينالىپ وتىرعان جەرىنە اپارادى. اكەمنىڭ جاسى كىشى بولسا دا، بارعان جەرىندە توردەن ورىن بەرەتىن. «ۇلكەن شاڭىراقتى ۇستاپ وتىرسىڭ، تەمىر ءبيدىڭ ۇرپاعىسىڭ» دەپ سىيلايتىن. سوندا قاريالار: «جولداسجان-اۋ، مىنا سىعىرايعان جاۋمەلەگىڭدى جانىڭنان تاستامايسىڭ، شىمىرتايدى ءبىر ەرتپەيسىڭ عوي جانىڭا» دەيدى. اكەم بولسا: «قۇداي قالاسا، كورەسىزدەر، ەرتەڭ بىردەڭە شىقسا، وسى جاۋمەلەگىمنەن شىعادى» دەۋشى ەدى.

«ادام بولام دەسەڭ، ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭدا» دەپ ءجيى ايتاتىن. سودان سول قاريالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايمىن. اۋەلدە ۇيرەنە الماي ءجۇردىم، ويىن بالاسى ەمەسپىن بە، جالىعىپ كەتەتىنمىن. كەيىنىرەك ولاردىڭ اڭگىمەسىن ۇعىنىپ تىڭدايتىن بولدىم، سوزدەرىنىڭ ءمانى تەرەڭدە ەكەنىن تۇيسىنە باستادىم. ءتىپتى، سولاردىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭداعاسىن، قاريالار سەكىلدى سويلەي باستادىم. قاتارلاس بالالاردىڭ ءبارى ماعان «سەن شال سياقتىسىڭ» دەيتىن سول كەزدە.

اكەڭىز سىزگە ءاۋ باستان-اق ەرەكشە ءۇمىت ارتقان بوپ تۇر عوي...

– كوكەم ماعان كىشكەنتاي كەزىمنەن ەرەكشە ءۇمىت ارتتى. ساعان ءبىر اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن. باياعىدا ءبىزدىڭ اۋىلدان ۋلاپ-شۋلاپ سىعاندار وتەتىن. البا-جۇلبا اربالارى بار. اينا-تاراق، شاڭقوبىز ساتاتىن. اۋىلدىڭ قىزدارى شاڭقوبىزدى سولاردان ساتىپ الاتىن ەدى. سول سىعانداردىڭ اراسىندا ءبىر كەمپىر بار ەكەن. ءوزى قازاقشا بىلەتىن كورىنەدى. الگى كەمپىرگە ءبارى بال اشتىرادى. بىردە ماعان اياعى اۋىر انام ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان كەزدە سىعان كەمپىرگە بال اشتىرىپتى. سويتسە الگى كەمپىر اپاما: «ۇل تۋاسىڭ، وڭ اياعىنىڭ نىشانى بولادى، كوپ جاسايدى، ەلگە وتە قادىرلى، بەلگىلى بولادى» دەپ ايتىپتى. سول جەردەگى ايەلدەر: «بۇل دا سويلەي بەرەدى ەكەن عوي» دەپ الگى بالگەردى كۇستانالاپ كەتىپتى. سودان كوپ كەشىكپەي اپام مەنى بوسانعان. ول كەزدە ايەلدەر جابىلىپ ءجۇرىپ بوساندىراتىن ەدى عوي. ءبارىنىڭ اپاممەن دە، مەنىمەن دە ءىسى بولماپتى. وڭ اياعىما قاراپتى ءبارى جانتالاسىپ. وڭ اياعىم التى بارماق بوپ تۋىپپىن. سودان ءبارى تاڭىرقاپ، الگى سىعان كەمپىردىڭ ءسوزى ءدال كەلگەنىنە قايران قالىپتى. بالا كۇنىمدە بالالاردىڭ بىرەۋى مەنىڭ ماڭدايىمدى شەرتكەن ەمەس. قاريالار: «مىرزاتايعا تيمەڭدەر، ول نىسانالى» دەپ تيگىزبەيتىن ەدى.

اۋىلدا مەكتەپ جوق، مۇعالىم جوق، وقۋلىق جوق. «قالاي ادام بولدىق؟» دەپ تاڭ قالام وسى كۇنى. ساباق بەرەتىندەردىڭ ءبارى ءوزىمىزدىڭ تۋىسقاندارىمىز. جەڭگەلەرىمىز اتىمىزدى اتاي المايدى، كىشكەنەم، مىرزا بالا، قايىن اعامنىڭ بالاسى دەپ وتىرادى ساباق بارىسىندا. ءسويتىپ ءجۇرىپ وقىدىق مەكتەپتە. مەن ءبىلىمدى مەكتەپتەن ەمەس، قاريالاردىڭ اڭگىمەسىنەن الدىم. سولاردىڭ ونەگەلى سوزدەرىن تىڭداپ، ءماندى اڭگىمەلەرىمەن سۋسىنداپ ەر جەتتىم. وزدەرى ءبىر اكادەميا سياقتى، ۋنيۆەرسيتەت سياقتى قاريالار بولدى. سونداي كەمەڭگەرلەردىڭ ارقاسىندا ادام بولدىق. وكىنىشكە قاراي، قازىر ونداي قاريالار جوقتىڭ قاسى.

مەكتەپتە بولماسا دا، ۋنيۆەرسيتەتتە ناعىز ۇستازداردان ءتالىم الدىڭىز...

– راس، ناعىز ءبىلىمدى ۋنيۆەرسيتەتتەن الدىم. قانشاما ۇلى تۇلعالاردىڭ ءدارىسىن تىڭدادىق دەسەڭشى. مۇحتار اۋەزوۆ، بەيسەنباي كەنجەباەۆ، زەينوللا قابدولوۆتاردان ساباق العان باقىتتى شاكىرتپىن.

بەيسەنباي كەنجەباەۆ مەنىڭ جەتەكشىم بولدى. بىلاي قاراعاندا مومىن كىسى بولعانىمەن، وتە ءپرينتسيپشىل ەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ وسىنشا تەرەڭدەگەنىنە سەبەپشى بولعان بىردەن ءبىر جان – وسى بەيسەنباي كەنجەباەۆ. بۇرىنىراقتا «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىندا (اۆتورى اكادەميك ق.جۇماليەۆ): «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ون سەگىزىنشى عاسىردان، ون سەگىزىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن بۇقار جىراۋدان باستالادى» دەپ جازىلاتىن. «جوق، ولاي ەمەس، قازاق ادەبيەتى ەجەلدەن قازاق حالقىمەن بىرگە تۋعان، بىرگە دامىپ كەلەدى» دەگەندى العاش ايتقان كىسى – ب. كەنجەباەۆ ەدى. مەن – ول كىسىنىڭ ويىن العاش دالەلدەگەن اداممىن.

ءبىزدىڭ باعىمىزعا وراي ول كەزدە عۇلامالاردىڭ ءبارى ءتىرى ەدى. مۇحتار اۋەزوۆ ءبىزدىڭ كۋرسقا ءۇش جىل قاتارىنان ساباق بەردى. مۇنداي كۋرس كازگۋ تاريحىندا بولماعان. ءبىرىنشى كۋرستا «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى»، ەكىنشى كۋرستىڭ ءبىرىنشى سەمەسترىندە «ابايتانۋ» ارنايى كۋرسى، ەكىنشى سەمەسترىندە «ماناستانۋ»، ءۇشىنشى كۋرستا «سسسر حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىنەن» ءدارىس وقىدى. الكەي مارعۇلان اعامىزدىڭ دا ءدارىسىن تىڭدادىق. تەمىرعالي نۇرتازين، ماۋلەن بالاقاەۆ سىندى اسىلدار ساباق بەردى. «اسىلدارىم» اتتى كىتابىمدا وسى ۇستازدارىم جايىندا جازدىم. وسى اسىلداردىڭ ارقاسىندا ادام بولدىم، عالىم بولدىم.

مەن ءۇشىن كازگۋ – شىنايى ءبىلىمنىڭ ورداسى بولدى. قارا شاڭىراق بۇگىن دە سول بيىگىنەن تومەن تۇسپەدى دەپ ويلايمىن. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا قاراپ وتىرسام، ەلىمىزدە ۋنيۆەرسيتەت كوپ. بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارى ساناۋلى بولعانىمەن، ساپالى ءبىلىم بەرەتىن. ال قازىر ءبىلىمى جوق ۋنيۆەرسيتەتتەر، عىلىمى جوق اكادەميالار قاپتادى. اتى بار، زاتى جوق ۋنيۆەرسيتەتتەر كوبەيدى.

ءبىلىم مەن عىلىمعا ەرەكشە دەن قويعان جانسىز. بىراق ءسىزدىڭ ونەردەن دە الىس ەمەس ەكەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. ءىليا جاقانوۆ «دۇنيە، شىركىن» اتتى ەڭبەگىندە ءسىزدىڭ بۇل قىرىڭىزدى ەرەكشە اشىپ كورسەتتى.

– ءىليا جاقانوۆ مەنىڭ تۋعان ولكەمدى «سەنىڭ اۋىلىڭ – شاعىن فيلارمونيا» دەپ باعالاعان ەدى. راسىندا دا، كىشكەنتاي عانا الاقانداي اۋىلدىڭ ادامدارى شەتىنەن ءبارى ونەرپاز بولاتىن. اۋىلعا تالاي ءدۇلدۇل ونەرپازدار كەلەتىن. سول اۋىلدا سۇگىردى 3 رەت كورگەندەردىڭ ءبىرىمىن. بۇل تۋرالى كىتاپتارىمدا تەرەڭىرەك جازدىم. ءبىزدىڭ اۋىلدا ءشامشىلدا دەگەن جەگجاتى بار ەدى، سونىڭ ۇيىنە كەلەتىن. ءشامشىلدا بورانقۇل دەگەن كۇيشىنىڭ تۋعان ناعاشىسى ءارى ۇستازى. سۇگىردى جيىلىپ اپ، ەل تىڭدايتىن. ول زاماندا كۇي تىڭدايتىن، كۇيدىڭ قادىرىن تۇسىنەتىن جاندار كوپ ەدى. كۇيشىلەر دە كۇيدى تارتپاس بۇرىن ونىڭ تاريحىن ايتاتىن. سودان كەيىن عانا كۇي تارتۋعا كوشەتىن. ال قازىرگىلەرگە «كۇي تارت» دەي قالساڭ، بىردەن دومبىراسىن سابالاپ شىعا كەلەدى. ونى بىرەۋ تۇسىنەدى، بىرەۋ تۇسىنبەيدى. قازاقتىڭ «كۇيدى مىڭ كىسى تىڭدايدى، ءبىر كىسى تۇسىنەدى» دەگەن ءسوزى سودان قالسا كەرەك. كۇيدىڭ تاريحىنا، تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ جاتقان ەشكىم جوق.

وكىنىشكە قاراي، قازىر ءتىپتى كۇي كوپ تارتىلا دا بەرمەيدى. ەڭ وكىنىشتىسى، سوڭعى كەزدە دومبىرا دا، قوبىز دا جەر باۋىرلاپ، تومەندەپ قالدى. قۇدايعا شۇكىر، بىلتىر ەلباسى جارلىعىمەن دومبىرا كۇنى جاريالاندى. بىراق مەن دومبىرانىڭ كۇمبىرى تەك سول كۇنى ەستىلىپ، باسقا كۇنى ۇلتتىق اسپابىمىز ۇمىتىلىپ قالا ما دەپ قورقامىن. 80 جاسقا تولعاندا سول كەزدەگى «قازاقستان» ارناسىنىڭ باسشىسى ەرلان قارينگە حابارلاسىپ، «ماعان ەكى حابارىڭدى بەرشى، بىرەۋىن دومبىراعا، بىرەۋىن قوبىزعا ارنايىق» دەدىم. ول كەلىستى دە، مەنىڭ تۋعان كۇنىمە وراي ءبىر كەشتى قوبىزعا، ەكىنشىسىن دومبىراعا ارنادىق. قوبىزعا ارنالعان كەشتى القۋات قازاقباەۆ، دومبىراعا ارنالعان كەشتى جانعالي جۇزباەۆ جۇرگىزدى. ايتارلىقتاي جاقسى كەش بولدى.

قازاق – ءوزىنىڭ مۇڭىن ايتىپ جەتكىزەتىن، شەرىن تارقاتاتىن، سان مىڭ جىلعى تاريحىن جادىندا ساقتاي الاتىن قوبىز، دومبىرا سەكىلدى قۇدىرەتتى اسپاپتاردى دۇنيەگە اكەلگەن حالىق. بۇل ەكەۋى دە – كوكىرەگى كومبەگە تولى حالىقتىڭ مۇڭشىلارى. وسى قۇدىرەتتەردى تۋدىرىپ، ولارعا ءتىل بىتىرگەن عاجاپ ونەر ادامدارى دا قازاق حالقىنان شىققان. سوندىقتان، دومبىرا مەن قوبىزدىڭ قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان اسپاپتار ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا استە بولمايدى.

اڭگىمە اۋانى ۇلتتىق ونەرگە اۋىستى عوي. اعا، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاي الىپ ءجۇرمىز بە؟

– مەن ولاي دەپ ايتا المايمىن. ءبىز بالا كەزىمىزدە قازاقتىڭ ىرىم-تىيىم، سالت-ءداستۇرىنىڭ ءبارىن بىلەتىن ەدىك. قازىر سونىڭ ءبارى شەتىنەن كەتىپ جاتىر. بۇگىندە تەلەديداردى قاراۋعا جۇرەكسىنەتىن بولدىق. ەكراندى قوسىپ قالساڭ جىن-شايتان سياقتى. شاشتارى البا-جۇلبا، جارتىلاي جالاڭاش، ىلعي شايتان سەكىلدى سەكەڭدەگەن، سەكىرگەن بىرەۋلەردى كورەسىڭ. وتىرىك كۇلەدى. حالىقتىڭ تالعامى تومەندەپ بارادى.

قازاق ءاۋ باستان، تابيعاتىنان تەرەڭ ويلى، فيلوسوف حالىق. ال مىنا بۇگىنگى كوك جاشىكتەن كورسەتىپ جاتقان دۇنيەنىڭ دەنى قازاقتىڭ تابيعاتىنا جات دەپ بىلەمىن. وسىلاي جالعاسا بەرسە، ءبىز ناعىز ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدەن ايرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. جاستار وتە ەلىكتەگىش كەلەدى. بۇلار باتىسقا ەلىكتەپ جاتىر. ونىڭ ءبارى بىزگە ۇلگى، ونەگە بولا المايدى.

بۇگىنگى شىعىپ جاتقان اندەردە دە ساپا جوق. نە ءمان، نە ماعىنا جوق. سوزىندە قۇن جوق. سول ءمان-مازمۇنسىز اندەر سول جەردە ايتىلادى دا، ۇمىتىلادى. قازاقتىڭ حالىق اندەرىن الىپ قاراشى، سول اندەر مەن كۇيلەر ءالى كۇنگە دەيىن قازاقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. نەگە؟ ويتكەنى ولار قانشا ۋاقىت وتسە دە ءمانى مەن مازمۇنىن جوعالتپاعان تۋىندىلار. تازا ونەر ۇلگىسى. قازاقتىڭ بار بولمىسىن كورسەتەتىن دە سول تۋىندىلار.

قازاق ءانىنىڭ قۇدىرەتىن بۇگىنگى ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن بەسىك جىرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق اۋەن قۇلاعىنا جاسىنان سىڭبەگەن بالادان پاتريوت شىقپايدى. ۇلتتىق ءاننىڭ قۇدىرەتى، كيەسى بولادى. اسەم ءان ادامدى قاناتتاندىرادى، اسەمدىككە، تابيعاتتى سەزىنۋگە باۋليدى. قازاق دالاسى قانداي كەڭ بولسا، ونىڭ اندەرى دە شالقار. مەن وسىنداي قازىنادان قۇر قالعان ۇرپاققا جانىم اشيدى. جۇرەگىن ءان تەربەپ وسپەگەن ۇرپاق ءوز حالقىنىڭ دا كوكىرەگىن اشا المايدى.

سوسىن قازىر ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدىڭ دە قادىرىن قاشىردىق. قازاقتىڭ كيىمدەرىنىڭ ءوزىنىڭ دە كيەتىن ورنى بولادى. ءتىپتى، قازىر ۇلتتىق كيىم كيىلمەيتىن دە بولدى. ۇلتتىق كيىممەن جۇرگەندەردى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ كەزىندە عانا كورەمىز. سىيلى ازاماتتارعا عانا جابىلاتىن شاپاننىڭ دا قادىرىن قاشىردىق. قازىر شاپاندى كىم كورىنگەن تىگەدى، كىم كورىنگەن كيەدى. ءتىپتى، ءبىزدىڭ داراقى حالىق ەكەنىمىزدى ءبىلىپ العان قىتايلار دا قازىر شاپان تىگەدى ەكەن. جىلايسىڭ با، كۇلەسىڭ بە وسى جاعدايعا؟ ءبىز اتا-سالت، اتا-ءداستۇر دەگەننەن ايرىلىپ جاتىرمىز. مەن جاڭاشىلدىققا قارسى ەمەسپىن، بىراق ءبىز قازاقي قالپىمىزدى ساقتاي وتىرىپ، جاڭارۋىمىز كەرەك. مىنا جاھاندانۋ دەگەن ءداۋىر – وتە قيىن ءداۋىر. از حالىقتار شاباق سەكىلدى جايىنداردىڭ كومەيىنە جۇتىلىپ كەتەدى. ءبىزدى وندايدان ۇلتتىق تۇتاستىق قانا ساقتايدى.

حالىقتى ءبىر باعىتقا، ءبىر مۇددەگە جەتەلەيتىن كۇش – يدەولوگيا. بىزگە ۇلتتىق يدەولوگيا قاجەت، قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن، رۋحىن كوتەرەتىن، تاريحىن، مەملەكەتتىك ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن قولدايتىن، تۋعان جەرىن، وتانىن قورعايتىن يدەولوگيا كەرەك.

قازاق حالقى اڭساپ جەتكەن ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاپ، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ عۇمىرلى بولۋى جولىندا تەر توككەندەردىڭ ءبىرىسىز. قيىندىقپەن كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ۇعىنا الىپ ءجۇرمىز بە؟

– تاۋەلسىزدىك ءبىر كۇندە ورناي قالعان جوق. ەشكىمنىڭ باسىنا باق ءبىر كۇندە قونا سالمايدى. بۇل ءبىزدىڭ سان عاسىرلار اڭساپ جەتكەن ارمانىمىز ەدى. ءتىلدىڭ، تاريحتىڭ، سالت-ءداستۇردىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا، وي-سانانىڭ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتتىك. مۇنداي قيىندىقپەن كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن تۇسىنبەۋ دە اعاتتىق بولار. دەسەك تە، ءبىز ەندى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن، ونى باياندى ەتۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك. ەل قامى، حالىق تاعدىرىنا قاتىستى ىستەردە پەيىشكە دە، توزاققا دا بىرگە كىرۋگە ءتيىسپىز. ۇلى دالا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك ءبىزدى بۇگىن وسىعان شاقىرىپ وتىر. تاريحقا ەسەسى كەتكەن حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى تاعدىرى بىزدەن وسىنى قاجەت ەتىپ وتىر.

كەزىندە باس قالانى الماتىدان استاناعا (نۇر-سۇلتان) اۋىستىرۋعا قارسى بولعان ەكەنسىز؟

– ءيا، قارسى بولدىم. ول كەزدە جالاڭ اياق، جالاڭ باسپىز. كيەرگە كيىم، ىشەرگە اس جوق. جۇرت ايلىق الا الماي، قارتتار زەينەتاقىعا جەتە الماي، ستۋدەنتتەر شاكىرتاقىعا زار بوپ جۇرگەن كەز. نۇرەكەڭ سول اڭگىمەنى شىعارعاندا ويىمدى اشىق ايتتىم. «مىناداي قيىن كەزدە نە بار؟ قالاي كوشەسىز؟ الاتاۋداي سۇلۋ تاۋدىڭ باۋرايىندا وتىرعان ەلمىز. الماتىنى قالاي قياسىز؟» دەگەن ەدىم. سويتسەم مەن ول كەزدە نۇرەكەڭنىڭ ويىن تولىق تۇسىنبەگەن ەكەنمىن. ونىڭ ءمانى تەرەڭدە ەكەن. مۇنىڭ ءبارىن كەيىنىرەك ۇعىندىق. مىنا ارقا جاقتاعى قاراعاندى، پاۆلودار وبلىستارىن، شىعىستاعى وسكەمەن، تەرىستىكتەگى پەتروپاۆل، كوكشەتاۋ – وسىنىڭ بارىنەن ايىرىلۋىمىز مۇمكىن ەكەن عوي. ول كەزدە مىنا اقمولادا قازاقتار 9 پايىز عانا ەدى. بارلىق وبلىستاردا سونداي بولاتىن. وسى قالالاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كوتەرگەن ەكەن بۇل باستامانى.

كۇندەلىك جازاتىنىڭىز بارىنە بەلگىلى. قازىر كۇندەلىك جازۋدى جالعاستىرىپ ءجۇرسىز بە؟

– قازىر كۇندەلىك جازىپ جۇرگەنىم جوق. بىلتىردان بەرى كۇندەلىك جازۋعا زاۋقىم بولماي ءجۇر. اللا ءساتىن سالسا، قايتا جالعاستىرىپ قالارمىن.

اعا، ءدال قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟

– قازىر قاراپ وتىرعانىم جوق. مەن قاي قىزمەتتە جۇرسەم دە، قولىمنان قالام تۇسكەن ەمەس. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا «وي تولعاۋ» اتتى كىتابىم شىقتى. ەندى بيىل جاقىندا «ۇلى دالا ادەبيەتى» دەگەن كىتاپ شىعاردىم. ول مەنىڭ بۇرىنعى جازعاندارىمنان جيناقتالعان.

قازىرگى ەڭ ماڭىزدى ەڭبەكتەرىمنىڭ ءبىرى – «قورقىت اتا» كىتابىنىڭ اۋدارماسى. PhD دوكتورى گۇلىم شاديەۆا ەسىمدى كەلىنشەك ەكەۋمىز 3 جىلدان بەرى «قورقىت اتا» كىتابىن تۇپنۇسقادان قازاقشالاۋمەن اينالىستىق. «قورقىت اتا» كىتابىنىڭ ەكى نۇسقاسى انىقتالعان: ءبىرى – ۆاتيكان، ەكىنشىسى – درەزدەن نۇسقاسى. سول درەزدەن نۇسقاسى وعىز-قىپشاق تىلىندە جازىلعان. بۇل كەزىندە ورىس تىلىنە، ودان بولەك تۇرىك، ءازىربايجان، تۇرىكمەن تىلدەرىنە اۋدارىلدى. ال قازاقشاعا اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ تارجىمالاعان. بىراق ول ورىس تىلىندەگى نۇسقادان اۋداردى. شاكىر ىبىراەۆتار تۇرىك تىلىندەگى نۇسقادان ءتارجىمالادى. ال ءبىز تۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارىپ، جاقىندا بىتىردىك. قۇداي قالاسا، بۇل دا شىعادى. بۇل ادەبيەت زەرتتەۋلەرىندەگى ايتارلىقتاي تابىس بولادى دەپ ويلايمىن. باياعى ورحون ەسكەرتكىشتەرىن اۋدارعاننان كەيىنگى مەنىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن ەڭبەگىم وسى بولماق. ءبىز ونىڭ ترانسكريپتسياسىن، سوزدىگىن، تۇسىنىكتەرىن جانە فاكسيميلەسىن بەرىپ وتىرمىز.

– جازارىڭىز تاۋسىلماسىن، اعا! امان بولىڭىز! اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن  اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار