25 ناۋرىز 2015, 16:30 5981 2 سۇحبات ءنازيا جويامەرگەنقىزى

راحيما نۇريدەن: حالىقارالىق جۋرناليستەر قات بولىپ تۇر

راحيما اپايدى جۋرناليستيكا سالاسىندا جۇرگەن ورتا بۋىن وكىلدەرى مەن جاستار جاعى جاقسى تانيدى. جۋرفاك قابىرعاسىنداعى جاس ارىپتەستەرىن كاسىبي بىلىكتىلىككە ۇندەيتىن جاناشىر ۇستاز بىلگەنىن ستۋدەنتتەرىمەن بولىسۋگە دايىن تۇرادى. بىرنەشە جىل شەت ەلدە قىزمەت اتقارعان تاجىريبەلى تالىمگەر ول جاقتاعى جاعدايى جاقسى بولسا دا، اتامەكەنىن قيماي، ەلگە قايتىپ ورالدى. بۇگىندە الپىستىڭ اسقار شىڭىن باعىندىرعان راحيما نۇريدەن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. راحيما شارىپقىزىمەن وتكىزىلگەن بۇگىنگى سۇحبات قازاق جۋرناليستەرىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋى، كاسىبي شەبەرلىكتى شىڭداۋ، اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى جەتىك مەڭگەرۋ، ايتىلعان سىننان ناتيجە شىعارۋ ت.ب. كۇردەلى ماسەلەلەر تۋرالى.

«ىزدەنسەڭ، مۇمكىندىك مول»

– راحيما اپاي، سىزدىڭشە، قازىر ەلىمىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جۋرناليس­تەر دايىنداۋداعى باستى قيىندىقتار قانداي؟
– بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە «حالىقارالىق جۋرناليستيكا» ماماندىعى اشىلعاندا، «الەمدىك دەڭگەيدە ماسەلە قوزعاي الاتىن قالام يەلەرىن دايىندايمىز» دەگەن ويدىڭ بولعانى راس. فاكۋلتەت ۇجىمى شەتەلدەردەگى ءوز ارىپتەستەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستارعا قول جەتكىزىپ، تاجىريبە الماسۋدى جولعا قويعان ەدى. كەيبىر پاندەر اعىلشىنشا وقىتىلىپ، شەتەلدىك وقىتۋشىلارمەن قاتار، كەزىندە ديپلومات بولىپ قىزمەت ىستەگەن ماماندار دا جۇمىسقا تارتىلدى. اعىلشىن تىلىنە ساعاتتار كوبىرەك ءبولىندى. كەيىننەن وسى ماماندىق جابىلىپ، قازىرگە دەيىن ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مۇمكىن سودان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتسا، قازىرگى كۇنى ءبىراز تاجىريبە جيناقتالىپ قالار ما ەدى؟ قازىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە حالىقارالىق دەڭگەيدە جۋرناليستەر دايىندالىپ جاتقان جوق. بىراق ونداي مامانداردىڭ قاجەتتىلىگى قاتتى سەزىلىپ وتىر. «حالىقارالىق جۋرناليستيكا» ماماندىعىن قر عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگى ماماندىقتار كلاسسيفيكاتورىنان الىپ تاستاعانىمەن، جۋرناليست مامانداردى دايىندايتىن جوو وزدەرىنشە قارەكەت جاساي باستادى. مىسالى، ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليس­تيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى ءتىل بىلەتىن ستۋدەنتتەردى كۋرس بويىنشا توپتاستىرىپ، كەيبىر پاندەر اعىلشىنشا وقىتىلادى. شەتەل عالىمدارى دارىستەر وقيدى، ترەنينگتەر وتكىزەدى. ستۋدەنتتەرگە جارتى جىلعا باسقا ەلگە بارىپ وقىپ كەلۋگە جاعداي جاسالعان. ال، ماگيسترانتتار مەن وقىتۋشىلار تاعىلىمدامادان وتە الادى. مۇنىڭ بارلىعى دا «بىلسەم» دەگەن ادامعا پايدالى بولماق. ءبىزدىڭ ەسەمىز سول وتكەن جىلدارعا كەتىپ وتىر. دەر كەزىندە قولعا الساق، قازىر الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن ءوز جۋرناليستەرىمىز رەپورتاج جۇرگىزگەن بولار ەدى.
قازىر ىزدەنگەن ادامعا مۇمكىندىك مول. ەڭ باستىسى – ءتىل ۇيرەنۋ. بۇل كۇندەرى ستۋدەنتتەر اراسىندا شەت تىلدەرىنە ۇمتىلۋشىلىق وتە جوعارى. تۇرىك، اعىلشىن، كورەي، قىتاي تىلدەرىن مەڭگەرۋگە تالپىنىپ جۇرگەن بولاشاق جۋرناليستەر بارشىلىق. ال حالىقارالىق دارەجەدەگى جۋرناليست سول تىلدە سويلەپ قانا ەمەس، جازا دا ءبىلۋى ءتيىس.ول ءۇشىن ارنايى مامانداندىرۋ قاجەت. شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن ءجۋرناليستىڭ سوعان ساي مارتەبەسى مەن دارەجەسى بولۋى تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان قر عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگى ماماندىقتار كلاسسيفيكاتورىنان الىپ تاستاعان «حالىقارالىق جۋرناليستيكا» ماماندىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى. ونىڭ قاجەتتىلىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
– بۇگىندە شەت ەلدەردە تاجىريبە الماسۋعا قازاق جۋرناليستەرى قانشا­لىقتى دايىن؟
– قازاق جۋرناليستەرى ءۇشىن شەت ەلدەرگە بارىپ، تاجىريبە الماسۋ قازىر قيىندىق تۋدىرمايدى دەپ ويلايمىن. جەدەل تىلدىك كۋرستاردان ءوتىپ، دايىندالىپ بارسا، جۋرناليستەر المايتىن قامال جوق. ساقا جۋرناليستەر شەت تىلىنە شورقاق بولعانىمەن، كورگەن-بىلگەنى كوپ، ال جاس جۋرناليستەردىڭ تاجىريبەسى از بولعانىمەن جاڭا تەحنولوگياعا جەتىك، ونىڭ ۇستىنە سويلەۋ ماشىعى بار. از ۋاقىت قينالعانىمەن قاتارعا قوسىلىپ كەتەتىندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيمىن.
«يران جۋرناليستيكاسىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ»
– ءسىز ءبىراز ۋاقىت يراندا قىزمەت ەتتىڭىز. «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا» دەگەنمەن، جۋرناليستيكاسى قالاي؟ يرانداعى ۇدەرىستەر، جۋرناليسكە قويىلاتىن باستى تالاپتار وزگەشە مە؟
– نەگىزى 32 تىلدە حابار تاراتاتىن بۇل بىرلەستىكتىڭ ميسسياسى ەرەكشە. ءداستۇرلى اقپاراتتار بەرۋمەن قاتار پارسى ادەبيەتىن، يران تاريحىن، يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋ. سول وتىز ەكى تىلدە حابار تاراتاتىن رەداكتسيالاردا باسقا ۇلتتىڭ، باسقا ءدىننىڭ وكىلدەرى دە قىزمەت ەتەدى. بىراق حابارلارىندا يسلامدىق كوزقاراستى ۇستانادى. الەمدىك جۋرناليستيكاداعى ۇدەرىستەردى قولدانادى. يراننىڭ ءدىني كوسەمى اياتوللا حومەينيدىڭ ارتىنا قالدىرعان وسيەتتەرى مەن افوريزمدەرىندە ءسوز بوستاندىعى مەن پىكىر ەركىندىگىنە مول ءمان بەرىلگەن. «قالامدى حالىقتىڭ كادەسىنە جاراتساڭدار، قارۋدىڭ قاجەتى جوق»، «بۇقارانى وياتاتىن قالام پايدالى»، «ءوز قالامدارىڭ مەن شەشەندىكتەرىڭدى يسلامدى جەتىلدىرۋگە، ەل مەن حالىق ءۇشىن پايدالانىڭدار» دەگەن سياقتى عاقليالارى مولىنان كەزدەسەدى. راديو مەن تەلەديداردىڭ دا تاربيەشىلىك قىزمەت اتقارۋىن قالاعان پىكىرلەرى بار.
مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق تەلەراديوبىرلەستىگىنىڭ قازاقشا حابار تاراتۋ رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەدىم. مۇنداعى قىزمەتكەرلەردەن قازاق جانە پارسى ءتىلىن ءبىلۋ تالاپ ەتىلەدى.ولاردىڭ بارلىعى پارسى ءتىلىن جاقسى بىلگەنىمەن، بىرىندە جەرگىلىكتى، ەكىنشىسىندە ورىسشا وقىعان قازاقتىڭ كەدىر-بۇدىر تىلدىك قولدانىستارى اۋدارماعا كەسىرىن تيگىزىپتى. سونى رەتتەۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن جانە جۋرناليست دەپ مەنى قىزمەتكە شاقىردى. شىنىن ايتۋ كەرەك، مامانعا دەگەن سىي-قۇرمەتتەرى ايتۋعا تۇرارلىق. جۇمىسقا ارناۋلى تاكسيمەن اپارىپ، الىپ كەلەدى. پاتەر جالدايدى، تۇراقتى ىستەيتىندەر جاتاقحانامەن، ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جانىندا بالالار باقشاسى، اۋرۋحاناسى، اسحاناسى، سپورتتىق ورىندارى بار. كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ايەلدەرگە دەگەن قۇرمەت ەرەكشە. سىرت كوزگە بۇركەنىپ جۇرگەنىمەن، ناعىز ەركىندىك سولاردا. اسىرەسە، ورتا جاستاعى ايەل ادامداردى انا رەتىندە، قىزمەتكەر رەتىندە باعالاي بىلەدى. مەنىڭ جۋرناليستيكاداعى تاجىريبەمدى باعالاپ، ماعان بارلىق جاعدايدى جاسادى. ءتىپتى، بالا-شاعامدى كوشىرىپ الدىرۋعا دەيىن باردى. بىراق «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىمدە ۇلتان بولايىن» دەپ ورالدىم.

«جۋرناليستيكا – بيلىك ەمەس، دانەكەر»

– قازىرگى قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كاسىبي بىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قانداي؟
– قازىر جۋرناليستيكا كونۆەرگەنتسيالانىپ بارادى. بۇرىنعىداي گازەتشى قالاممەن، ءراديوتىلشى رەپورتەرمەن، تەلەجۋرناليست كامەرامەن عانا شەكتەلمەيدى. قازىرگى جۋرناليست امبەباپ بولۋى ءۇشىن وسى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءبارىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋى ءتيىس. بارلىق باق-تىڭ سايتتارى بار.كوپشىلىگى ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىپ جاتىر وسىنداي باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋى ءۇشىن جۋرناليست ءوز بىلىمىنە عانا سەنە الادى.
– «باق – ءتورتىنشى بيلىك» دەگەن سوزگە قالاي قارايسىز؟ قازىر باق-تىڭ قوعامداعى ءرولى مەن ىقپالى قانشالىقتى؟
– الدىنداعى ءۇش بيلىكتىڭ اۋزىنا قاراۋمەن كەلە جاتقاندىقتان، وسى ءسوزدى ونشا ۇناتپايمىن. ايتەۋىر بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنا دانەكەر بولا الادى.ءوزى ايتا الماسا دا، دەپۋتاتتىڭ اۋزىنا ءسوز سالىپ، اۋزىنىڭ دۋاسى بار ءوتىمدى ادامعا ايتقىزىپ، قوعامنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە تىرىسادى. دەسەك تە قوعامدا ءرولى مەن ورنى بار. ەلدەگى تىنىشتىق، اۋىزبىرشىلىككە شاقىرۋ، ءدىني ساۋات اشۋعا ىقپال جاساپ كەلەدى.
– قانشاما جىلدان بەرى ۇستازدىق ەتىپ كەلەسىز. سىزدىڭشە، جاس جۋرناليس­تەر جىبەرەتىن باستى قاتەلىكتەر قانداي؟
– جۋرناليستيكانى جەڭىل-جەلپى ماماندىق سانايتىندار قاتەلەسەدى. سەن جۋرناليستيكانى ەمەس، جۋرناليستيكا سەنى تاڭدايدى. سوندىقتان ونىڭ وسال جاڭعاق ەمەستىگىن بىلمەي، تەك رومانتيكا ىزدەگەن ادام نە كەتە الماي، نە جەتە الماي اۋرە-سارساڭعا تۇسەدى. ايتاتىنى اۋزىنا تۇسپەي، جازاتىنى ىشتەن شىقپاي قينالادى. جۋرناليستيكا جازۋ ونەرى. ول ادامعا تۋمىسىنان بەرىلەدى. مۇنداي قاسيەت بولماسا، باسقا ماماندىق تاڭداۋ كەرەك. قازىرگى جۋرناليستەردىڭ باستى قاتەلىگى – ىزدەنىستەرىنىڭ ازدىعى، بار سۇيەنەرى – ينتەرنەت، ءوز حابارىنان باسقانىڭ حابارىن تىڭدامايدى، قارامايدى، گازەت وقىمايدى.
– ەلباسى بىلتىر بودرۋمداعى تۇركى كەڭەسىنىڭ سامميتىندە ءتۇبى ءبىر تۇركىگە ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. وسى ۇسىنىستى ورىنداۋدىڭ العىشارتتارىن اتاساڭىز؟
– بىزدە حالىقارالىق اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاسقان. ال، ءتۇبى ءبىر تۇركى تەكتەس اقپاراتتىق كەڭىستىك ءالى جوق. ءبىر-ءبىرىمىزدى بىلمەيمىز. كەڭەستىك كەزەڭدە كورشىلەس تۇركى ەلدەرىمەن تەلەحابارلار الماسۋلار بولىپ تۇراتىن. قازىر ونداي الماسۋلار جوق. ورتاق تەلەارنا قاجەت. تۇركى تىلدەس جۋرناليستەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى بولسا. مۇنداي ورتالىق وسى ەلدەردىڭ اقپارات سالاسىندا ورتاق وي-پىكىر قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى جيىندار وتكىزىپ، ءوزارا ءىس-قيمىلدارعا قول جەتكىزەدى.
– تۇركى جۋرناليستەرىنىڭ بۇگىنگى بىرلىگىن قالاي باعالايسىز؟
– وڭ باعالايمىن. «ءتۇبى ءبىر تۇركى» دەگەن ءسوز ەندى عانا ەمەس، الميساقتان ايتىلىپ كەلە جاتىر. دەمەك، ءبىزدىڭ تۋىستىعىمىز، بىرلىگىمىز اتى جوق اتامزامانداردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان، كوزگە كورىنبەيتىن جىبەك ءتىنى بار عاجاپ قۇبىلىس. قازىر ادەبيەتتە، ونەردە، مادەنيەتتە جاقىنداسۋ پروتسەستەرى ءجۇرىپ جاتىر، ونى ءتىپتى دالەلدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ءبىرىن-ءبىرى ءتىلماشسىز-اق ءتۇسىنىسىپ، بىرىندە جوقتى ەكىنشىسى تولىقتىرىپ تۇراتىن مۇنداي تۇتاستىقتى ءارى قاراي دامىتىپ، ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جۋرناليستەردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى اۋاداي قاجەت. جاھاندانۋ كەزەڭىندە باسقالاردان جۇعاتىن قاتىگەزدىك، يمانسىزدىق، تاعى دا باسقا جامان داعدىلارعا بىرلەسە وتىرىپ قارسى تۇرۋعا بولادى.
– قىنجىلتاتىن جايت، قازىر بىزدەگى جۋرناليستەر اتىنا سىن ءجيى ايتىلاتىن بولدى. بۇعان نە سەبەپ؟
– ول اسىرەسە، تەلەديدارداعى جۋرناليستەرگە كوپ قاتىستى. قازىر جۇرتتىڭ ءبارى – كورەرمەن.تەلەسەريالدان كەيىن ءبىر تۇششىمدى حابار كورەيىن دەسە، تەلەشوۋ باس­تالادى. ودان قالدى ءتىلىن توسەپ سويلەيتىن ءتىلشى، ساقاۋ ەمەس، بىراق ءسوزى تۇسىنىكسىز جاس ءجۋرناليستىڭ رەپورتاجى سياقتى بولىپ كەتە بەرەدى. بۇرىنعى قالىپتاسقان «تەلەۆيزيالىق مەكتەپ» جوق. قازىر تەلەديداردان جاسامىس ادامدى كورمەيسىڭ، ولار ونىڭ «سىنىن» بۇزادى. سوندىقتان جاستارعا ءجون سىلتەپ وتىراتىن اعا ۇرپاق وكىلدەرى دە بولسا، سىن تۇزەلەر ەدى. تۇشىمدى، تالدامالى حابارلار، كوممەنتاريلەر كوپ بولسا، كورەرمەن سۇيسىنەر ەدى. ءتىل جۇتاڭدىعى، سويلەۋ مادەنيەتى، سۇراق قويا ءبىلۋ ونەرى جەتىسپەيدى. ارينە، ونداي جۋرناليستەر جوق ەمەس، بار، بىراق سولار قىزمەتكە الىنبايدى، ولاردىڭ ورنىنا باسقا «فورماتتاعى» ماماندار كەلەدى. ماماندىق بويىنشا قىزمەتكە الۋ، تاڭداۋ، ىرىكتەۋ، قابىلەتىن بايقاۋ سياقتى پارامەترلەر ەسكەرىلمەي، تەك «سىرتى جىلتىراعانداردى» جۇمىسقا الۋ وپا بەرمەسى انىق.
– ەڭبەگىڭىز جانا بەرسىن. اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سوڭعى جاڭالىقتار