10 مامىر 2019, 12:01 807 0 قاۋىپسىزدىك دينارا مىڭجاسارقىزى

قورعانىس سالاسىن كىمگە سەنىپ تاپسىردىق؟

كەز كەلگەن مەملەكەتتى باسقالاردان بيىك، بەدەلدى ەتەتىن ءۇش تۇعىر بار. ول – ايبىندى اسكەر، قارىشتاعان ەكونوميكا، دەموگرافيالىق ءوسىم. مۇنىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنەن ءالسىز بولسا، ول مەملەكەتتىڭ الەم الدىندا ابىرويى تومەن. دەمەك، بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا اسكەردىڭ قۋاتتى ءارى بارلىق جاعدايعا ساقاداي ساي بولۋى اسا ماڭىزدى. ءتىپتى، بۇل وسى سالانى باسقاراتىن باسشىلارعا دا بايلانىستى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، ەكونوميكانى قايتا جاڭعىرتۋ، الەۋمەتتىك باسىمدىقتاردى انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن سەنىمدى اسكەري جۇيە قۇرىلۋى قاجەت ەدى. اسكەرىمىزدى ىدىراعان كسرو قۇرامىنان الىپ، قازاقستاننىڭ زاڭدى قۇزىرەتىنە كوشىرۋ جاعدايىندا قارۋ-جاراقتىڭ، اسكەري تەحنيكانىڭ، ماتەريالدىق قۇرالداردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى وتكىر ماسەلە كۇيىندە تۇردى. بۇل رەتتە اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋگە دە جول بەرمەۋ كەرەك بولدى. قازاقستاننىڭ اسكەري قۇرىلىس تاجىريبەسىنىڭ بولماۋىنا، وتپەلى كەزەڭنىڭ وبەكتيۆتى قيىندىقتارىنا قاراماستان، ءبىز قىسقا مەرزىم ىشىندە قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرا الدىق.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى قورعانىس سالاسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى باس قولباسشىلىق ەتكەن قازاق قارۋلى كۇشتەرىنە جىل سايىن جاڭا رەفورما، تىڭ ءۇردىس ەنگىزىلىپ كەلەدى. سالا قوماقتى قارجىدان دا قاعىلعان جوق. الايدا، قورعانىستى بەرىك ەتۋ ماقساتىندا تاعايىندالعان مينيسترلەر بۇل سالاعا قانشالىقتى ەڭبەك ءسىڭىردى؟ ناعىز ءوز ءىسىنىڭ مامانى باسقاردى ما؟

مينيسترلىك 1992 جىلدىڭ 7 مامىردا قر پرەزيدەنتى جارلىعى بويىنشا قۇرىلدى. قر تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ساعادات قوجاحمەتۇلى نۇرماعامبەتوۆ بولدى (1992 جىلدىڭ مامىرى – 1995 جىلدىڭ قازانى) ودان بەرگى ارالىقتا بۇل قىزمەت تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ قاتارىندا بۇگىندە ءارتۇرلى سالادا جۇرگەن ازاماتتار بار. اتاپ ايتساق، الىبەك حاميدۇلى قاسىموۆ (1995 جىلدىڭ 16 قازانى –1996 جىلدىڭ 30 قازانى), مۇحتار قاپاشۇلى التىنباەۆ (1996 جىلدىڭ 30 قازانى – 1999 جىلدىڭ 9 تامىزى), ءسات بەسىمبايۇلى توقپاقباەۆ (1999 جىلدىڭ 13 قازانى – 2001 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانى); مۇحتار قاپاشۇلى التىنباەۆ (2001 جىلدىڭى 8 جەلتوقسانى – 2007 جىلدىڭ 8 قاڭتارى), دانيال كەنجەتايۇلى احمەتوۆ (2007 جىلدىڭ 10 قاڭتارى – 2009 جىلدىڭ 17 ماۋسىمى), ادىلبەك رىسكەلدىۇلى جاقسىبەكوۆ (2009 جىلدىڭ 24 ماۋسىمى – 2014 جىلدىڭ 2 ءساۋىرى), سەرىك نىعمەتۇلى احمەتوۆ (2014 جىلدىڭ 3 ءساۋىرى – 2014 جىلدىڭ 21 قازانى), يمانعالي نۇرعاليۇلى تاسماعامبەتوۆ ( 2014 جىلدىڭ 22 قازانى – 2016 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگى), ساكەن ءادىلحانۇلى جاسۇزاقوۆ (2016 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگى – 2018 جىلدىڭ 7 تامىزى), نۇرلان بايۇزاقۇلى ەرمەكباەۆ (2018 جىلدىڭ 7 تامىزىنان – قازىرگە دەيىن). 27 جىلدا – 11 مينيستر. از با، كوپ پە؟

سالانى ورگە سۇيرەگەن ەكەۋ

وسى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ىشىندە سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن ەكى ازاماتتى اتاپ ايتۋعا بولادى. ولار – ساعادات نۇرماعامبەتوۆ پەن مۇحتار التىنباەۆ. س.قوجاحمەتۇلى 1942 جىلدىڭ شiلدە ايىندا 18 جاستا كەڭەس اسكەر قاتارىنا قابىلدانىپ، تۇركىمەنستاندا پۋلەمەتشiلەر دايىندايتىن ۋچيليششەنi ۇزدiك اياقتايدى. كەيىن ۆزۆود كومانديرi رەتiندە مايدان شەبiنە اتتانادى. كۋبان، دون، مولداۆيا جەرلەرiندە، ودەر، شپرەە وزەندەرiنiڭ بويىندا جان الىسىپ، جان بەرىسكەن شايقاستارعا قاتىسادى. 1945 جىلى 17 قاڭتاردا نۇرماعامبەتوۆ پولشا جەرiندە جاۋ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتۋ كەزiندەگi جاۋىنگەرلiك تاپسىرمانى ەرجۇرەكپەن ورىندايدى. ماگنۋشەۆ پلاتسدارمىندا بولعان شايقاستا ول باسقاراتىن پۋلەمەت روتاسى 2 كۇن ىشىندە 120 فاشيست پەن 12 پۋلەمەت ورنالاسقان ورىننىڭ كوزىن جويادى. ۆارشاۆا قالاسىنان 60 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ماگنۋشەۆ قالاسىن جاۋ اسكەرىنەن تازارتۋ كەزىندە نۇرماعامبەتوۆ اسكەرلەردى ساۋاتتى باسقارا بىلۋىمەن كوزگە تۇسەدى. نۇرماعامبەتوۆ قاتىسقان ۇرىستى كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى جۋكوۆ باقىلاپتى. ول ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋدى ۇسىنادى. وسىلايشا، 1945 جىلدىڭ 27 اقپانىندا 21 جاسىندا ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى. ءبىز مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ۇرىس الاڭىن كوزبەن كورگەن ماماننىڭ قورعانىس سالاسىن جاقسارتۋعا كۇش-جىگەرىن ارناۋى زاڭدىلىق.

«مەن 1991 جىلى قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولدىم. قارۋلى كۇشىمىز ءالى قۇرىلماعان. سول كەزدە كادر ماسەلەسى توڭىرەگىندە ويلانا باستادىق. سەبەبى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەلدەرىنە كەتكىسى كەلدى. ولاردى ۇستاپ تۇرا المايسىڭ. سول تۇستا جەكە-جەكە شاڭىراق قۇرعان رەسپۋبليكالار ءوز جەرىندەگى اسكەريلەرگە «انت قابىلداڭدار. قابىلداماساڭدار، كەتىڭدەر!» دەپ ءوز ەلدەرىنىڭ انتىن قابىلداتىپ جاتقان-دى. ءبىز پرەزيدەنتپەن كەڭەسىپ، ەلدە قالعان اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ بەتىن بەرى بۇردىق»، – دەيدى نۇرماعامبەتوۆ ءوز ەستەلىگىندە.

ال 1992 جىلعى 7 مامىردا ساعادات نۇرماعامبەتوۆ قورعانىس مينيسترi بولىپ تاعايىندالدى. ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك العان كەزدە ەلدىڭ اسكەرىن باسقاراتىن ءبىر گەنەرال ىزدەپ، جالعىز نۇرماعامبەتوۆتى تاپتىم»، – دەگەنى بار.

نۇرماعامبەتوۆ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالعان سوڭ، ساپالى اسكەري مامانداردى دايارلاۋعا بار كۇشىن سالادى. «جاڭادان قۇرىلعالى تۇرعان قارۋلى كۇشىمىزگە قاجەتتى مامانداردى «قايدا دايارلايمىز؟» دەگەن سۇراق تۋىنداي باستادى. سوندا ءبىز قايتتىك، رەسەيدىڭ باس شتابىمەن رەسپۋبليكاعا كادر دايىنداۋ جونىندە شارت جاساستىق. رەسەي اۋەلى كەلىسىم بەرە قويعان جوق، ءبىز تۇگىلى ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى دا جولاتپادى. نە كەرەك، تۇبىندە كەلىسىمگە كەلىپ، جىل سايىن 40 وفيتسەردى اسكەري اكادەمياعا، 250-300 وفيتسەردى اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا قابىلدايتىن بولدى. مەنىڭ جىبەرگەن سول وفيتسەرلەرىمنىڭ كوبى قازىرگى كەزدە گەنەرال شەنىن الىپ، جوعارى لاۋازىمدارعا يە بولىپ وتىر. اكادەميالارعا وقۋعا قازاقتىڭ وفيتسەرلەرىن ىرىكتەپ، ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتەر، قول باستار دەپ جىبەردىم. ءۇمىت اقتالدى»، – دەيدى حالىق قاھارمانى.

ال قورعانىس سالاسىن مۇحتار التىنباەۆتىڭ ەكى مارتە باسقارۋى بەكەر ەمەس. «كادر ءبارىن شەشەدى» دەمەكشى، ەڭ الدىمەن، جەدەل قيمىلدايتىن جانە جاۋىنگەرلىك دايىندىعى كۇشتى ساربازداردى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولىندى. قارۋلى كۇشتەر بەدەلىن تومەندەتىپ الماۋعا نازار اۋدارىلدى. ول ءۇشىن سول كەزەڭنەن قازىرگە دەيىن قازاقستاندىق اسكەريلەر وزدەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك شەبەرلىگىن تۇراقتى تۇردە شىڭداپ تۇردى. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل – اسكەر مۇمكىندىكتەرىن قاراستىراتىن كوماندالىق-شتابتىق، تاكتيكالىق جانە تاكتيكالىق-ارناۋلى جاتتىعۋلار. ولاردىڭ قاتارىندا «شەپ»، «ءوزارا ءىس-قيمىل»، «بەيبىت ميسسيا» ءتارىزدى ىرگەلى جاتتىعۋ ويىندارى بار. وسى تۇرعىدا ەل قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىم ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جىلدام ارەكەت ەتۋ كۇشتەرىن قۇرۋ باستاماسى ايرىقشا سەرپىلىس بەرگەنىن ايتىپ وتكەن ءجون. زامان تالابىنا ساي قارۋلانعان، كەز كەلگەن قارۋلى قاقتىعىستىڭ الدىن الۋعا نەمەسە تويتارىس بەرە الۋعا قاۋقارلى وسىنشالىقتى كۇشتىڭ قاجەت ەكەنى ارىدەن بەلگىلى بولعان. قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى، بار عۇمىرىن قورعانىس سالاسىنا ارناعان ارميا گەنەرالى مۇحتار التىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ دەربەس اسكەرى قۇرىلعان جىلدار وتە اۋىر كەزەڭ بولعان.

«7 مامىر كۇنى ماعان حابارلاسىپ، شۇعىل الماتىداعى رەزيدەنتسياعا شاقىردى. ول كەزدە مەن كورپۋس كومانديرى ەدىم. رەزيدەنتسياعا كەلسەم، ساعادات قوجاحمەتۇلى نۇرماعامبەتوۆ وتىر ەكەن. ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىز بويىنشا كەلىپ تۇرمىن دەپ ەدىم، ول كىسى پرەزيدەنتتىڭ بۇيرىعىمەن شاقىرتىلعانىمىزدى ايتتى. ءسويتىپ ەلۋ مينۋتتاي وتىردىق، نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنبەيمىز. ءبىر ساعاتتان كەيىن پرەزيدەنت شىعىپ، «ەندى تمد-نىڭ ورتاق بىرىككەن ارمياسى جوق، رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين رەسەيدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى»، – دەدى. سودان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىزدىڭ كوزىمىزشە قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسى ساتتەن باستاپ كەڭەس وداعىنىڭ ۇلكەن ارمياسى اتىمەن جوعالىپ، ءبىزدىڭ اسكەردىڭ تاريحى باستالدى. ول ۋاقىتتا قورعانىس مينيسترلىگى نە ەكەنىن، قالاي قۇرۋ كەرەك ەكەنىن دە بىلمەدىك. وتە اۋىر كەزەڭ ەدى»، – دەپ ەسكە الادى.

ال بىلەتىندەر گەنەرال الىبەك قاسىموۆتى بىلگىر دە، ءبىلىمدى شتابيست دەپ باعالايدى. كەڭەس اسكەرى تۇسىندا ارميا شتابىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان وفيتسەردىڭ بولاشاعىنان باسقانى كۇتۋ دە قيىن شىعار. ول باس-اياعى 3-4 جىلدىڭ ىشىندە «گەنەرال-مايور»، «گەنەرال-لەيتەنانت»، «گەنەرال-پولكوۆنيك» ءتارىزدى وتە جوعارى اسكەري اتاقتارعا يە بولدى. الىبەك حاميدۇلى ءتول اسكەرىمىزدىڭ قالىپتاسۋى جولىندا وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعانى ءسوزسىز. تەك جارق ەتكەن جۇلدىزداي، تەز كەلىپ، تەز كەتكەنى، اسكەرىمىزگە بەرگەنىنەن بەرمەگەنى كوبىرەك بولدى ما دەگەن وكىنىشكە جاقىنىراق ويلار تۋىندايدى. باسقا ۋاقىتتا ەمەس، اسكەرىمىز ەندى عانا قاز تۇرىپ، ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان تۇستا گەنەرال قاسىموۆ سياقتى تاجىريبەلى مامانداردىڭ قول ۇشىن بەرۋى اۋاداي قاجەت بولدى. ارينە، ءبىز ءبارىن بىلە بەرمەيمىز عوي، ونىڭ اسكەري ساحنا تورىنەن جىلدام سىرعىپ تۇسۋىنە سەبەپ بار شىعار. الايدا، بازبىرەۋلەر گەنەرالدىڭ ءبىلىمىن اسكەرىمىز تولىقتاي پايدالانا المادى دەگەن پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر.

سونداي-اق، سالانى ەكى جىل تىزگىندە ۇستاعان ءسات توقپاقباەۆ ءبىر سوزىندە: «قورعانىس سالاسىنا بارعان كەزدە العاشقى ءۇش ايىمدى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا ارنادىم. گارنيزونداردا جاعداي ناشار، كا­زار­مالاردىڭ ءىشى سۋىق، جاۋىنگەرلەردىڭ كيىم­دەرى جۇپىنى، اسكەريلەردىڭ جا­لا­قىلارى تالاي ۋاقىتتان بەرى الىنباعان. ءبىر اي بويى بارلىق گارنيزونداردى ارالاپ، جاعدايلارىنا قانىعىپ، ەلباسىنا باياندادىم. ەلباسى سوسىن ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ ءبىر پايىزىن قورعانىس سالاسىنا ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ول ۋاقىتتا ۇكىمەت باسشىسى ق.توقاەۆ بولاتىن. قورعانىس سالاسىنا سودان كەيىن قاراجات ءبولىنىپ، ساربازداردىڭ جاعدايىن تۇزەتۋگە كۇش سالدىق. ول ۋاقىتتا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان جاستار ەكى جىل ىشىندە ءبىر وق اتپاي ۇيىنە قايتاتىن. قولىنا مىلتىق ۇستاپ كورمە­گەن قانداي سارباز بولادى؟ مىنە، وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ باعىتىندا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى» دەگەن-ءدى.

مينيستر بولعان ازاماتتىق تۇلعالار

بۇدان كەيىن بۇل قىزمەتكە كەلگەن دانيال احمەتوۆءتىڭ تۇسىندا ادام شىعىنى كوبەيىپ، سونداي-اق، قارۋ، وق-ءدارi ۇرلاۋ مەن جوعالۋ ءورشىپ تۇردى. ءبىر وتىرىستا اسكەري بولiمدەردەگi وق-ءدارiنiڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ، اسiرەسە 89/1427 اەروموبيلدi اسكەري جاساقتاعى اتقىش قارۋلارىنىڭ جوعالۋىنا قاتىستى ماسەلە ءسوز بولعانى ەستە. قوعام باقىلاۋعا دارمەنسiز بولىپ وتىرعان قورعانىس مينيسترلiگiنە قاراستى ءتۇرلi اسكەري قويمالار مەن وق-ءدارi قويمالارىندا ءورت شىعۋى، قارۋ-جاراقتىڭ جوعالۋى (دۇرىسى، ۇرلانۋى) مەن ءتۇرلi تiك ۇشاقتاردىڭ اپاتقا ۇشىراۋى تۇراقتى تەندەنتسياعا اينالدى سول جىلدارى. وق-ءدارi قويمالارىنداعى جيiلەي تۇسكەن ورتتەر ورنى تولماس ادام شىعىندارىنا اكەلدى. سول ورتتەردiڭ شىعۋىن تەكسەرۋگە جiبەرiلگەن مەملەكەتتiك كوميسسيالار كوپ جاعدايدا اپات سەبەبiن ادام فاكتورىنا، اپات ورىن العان جەردەگi جاۋاپتى ادامداردىڭ قاۋiپسiزدiك شارالارىن ساقتاماۋى مەن بەيقامدىعىنا بايلانىستى دەگەن قورىتىندى شىعاردى. ءتىپتى، پاتەر بولۋدە قورعانىس مينيسترلiگiندە ورىن العان كەلەڭسiزدiكتەردiڭ، جۇزدەگەن پاتەرلەردiڭ زاڭسىز ۇلەستiرiلۋi قوعامدىق الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانى بەلگىلى. تەمiردەي ءتارتiپتiڭ ۇلگiسiن كورسەتۋگە تيiس قورعانىس سالاسىندا ءتۇرلi زاڭسىزدىقتاردىڭ ورىن الۋى دا مينيسترلەردiڭ تىم جيi اۋىسۋىنان ورىن الىپ وتىرعان سياقتانادى.

بۇدان سوڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قر قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆ تاعايىندالدى. ونىڭ وسى جۇمىس ۋچاسكەسىنە قاجەتتى ادام بولىپ تابىلاتىنىن، ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ساياسي جۇمىس تاجىريبەسى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ەلباسى 2009 جىلى قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن شامامەن 140 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ، 3 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشى جاڭا پاتەر العانىن سۇيىنشىلەگەن. وعان دەيىن يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىن، استانا قالاسىن، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىن باسقارعان، «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆ اۋىر سالماقتاعى ساياساتكەرلەردىڭ بىرىنەن سانالادى. الايدا، سول كەزدە ساراپشىلار تالاي ءىرى قىزمەتتىڭ باسىن شالعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆ بۇل قىزمەتكە ۋاقىتشا كەلدى نەمەسە «ءورت ءسوندىرۋشى» ميسسياسىن اتقارۋعا كەلگەن سىقىلدى دەگەن باعا بەرگەن. دەمەك، كوپتىڭ پىكىرى ونىڭ تابىستى كاسىپكەر، شەبەر ۇيىمداستىرۋشى بولسا دا، ستراتەگيالىق سالانى كاسىبي گەنەرالداردىڭ باسقارعانى ءجون دەگەنگە سايىپ جاتتى.

ودان كەيىن ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىن تىزگىندەگەن سەرىك احمەتوۆ تە بۇل ورىنتاقتا ۇزاق وتىرا المادى. جالپى، تابيعاتىنان ەشكىممەن قاق-سوعى جوق سەرىك نىعىمەتۇلى بۇل قىزمەتتى دە ول ىڭ-شىڭسىز قابىلداپ، ىڭ-شىڭسىز كەتتى. الايدا، وعان پرەمەر-مينيستر كەزىندە «جەمقورلىققا قاتىسى بار» دەگەن ايىپ تاعىلعان كەزدە قورعانىس مينيسترلىگىندە دە اۋقىمدى تەكسەرىس بولدى. قىزمەتتىك كابينەتتەرگە دەيىن ءتىنتىلىپ، باس اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ تەرگەۋشىلەرى سەيفتەن قارجىلىق قۇجاتتاردى تۇگەل قارادى. ويتكەنى پروكۋرورلار وسى ارالىقتا سەرىك احمەتوۆ قورعانىس مينيسترلىگىنەن دە قىرۋار قارجى جىمقىرۋدىڭ جولدارىن تاپقان دەيدى. تەرگەۋشىلەردىڭ كۇدىگىنشە، ۆەدومستۆودا جارناما ناۋقانىنا بولىنەتىن سومانىڭ باعاسى بىرنەشە ەسە جوعارى كورسەتىلىپ، سول ارقىلى بيۋدجەت اقشاسى ۇرلانعان. وسىلايشا، سەرىك احمەتوۆ 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ەدى.

يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قر قورعانىس ءمينيسترى لاۋازىمىن 2014 جىلعى قازان ايىنان باستاپ اتقاردى. 2015 جىلى قر قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تاريحىندا العاش رەت قازاقستاندىق اسكەري-اۋە كۇشتەرى 4++ ۇلگىدەگى سۋ جاڭا جوعارى مانەۆرلى كوپ فۋنكتسيونالدىق ەكى ورىندىق سۋ-30سم جويعىشىمەن، جاڭا مي-171ش كولىكتىك-جاۋىنگەرلىك تىكۇشاعىمەن، جاڭا س-295 اسكەري-كولىك ۇشاعىمەن  تولىقتى. استانادا «ارلان» كوپ ماقساتتى مانەۆرلى بروندى ماشينالاردىڭ، ياعني، مينالار مەن بالليستيكالىق سناريادتاردان كەرەمەت قورعايتىن جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردىڭ توتەنشە مانەۆرلى اسپابىنىڭ ىسكە قوسۋى رەتكە كەلتىرىلدى. 2016 جىلعى قاڭتاردىڭ سوڭىندا قورعانىس ەكس-ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ يوردانياعا بارىپ، كورول  ابدۋللاح II يبن ءال-حۋسەين ءال-حوشيميمەن «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» كومپانيا زاۋىتىنىڭ ءونىمى – 50 قازاقستاندىق «ارلان» بروندالعان دوڭگەلەكتى ماشيناسىن ساتۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. 2016 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قر قورعانىس ءمينيسترى العاشقى قازاقستاندىق پاترون زاۋىتى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنا جول اشتى. اتالعان جوبا ازىرلەنىپ، قر قك جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ىسكە اسىرىلدى. جاۋىنگەرلىك دايارلىق 2015 وقۋ جىلى بويىنشا قر قك-دە 2208 ءارتۇرلى وقۋ-جاتتىعۋ (ونىڭ ىشىندە، بولىمشەلەر مەن ۆزۆودتاردىڭ جاۋىنگەرلىك وق اتۋلارى) وتكىزىلدى. 2014 جىلى – 1807, بۇل الدىڭعىمەن سالىستىرعاندا 18 پايىزعا كوبىرەك. ولاردىڭ ىشىندە: قارۋدىڭ ءار تۇرىنەن پراكتيكالىق وق اتۋلار كورسەتكىشتەرى 8 پايىزعا، اۋە كەمەلەرىندەگى ۇشۋلار ساعاتى 4 پايىزعا، كورابلدى جاۋىنگەرلىك وقۋ-جاتتىعۋلاردى پىسىقتاۋ 12,1 پايىزعا، اسكەرلەردىڭ دالالىق شىعۋى 32,2 پايىزعا كوبىرەك بولدى. ءبىر جىلعى بارلىق ءىس-شارالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىعىنىڭ سانى مەن ساپاسى 7,2 پايىزعا ارتتى. بارلىق وقۋ-جاتتىعۋلار جوسپارلى تارتىپتە جۇرگىزىلەدى. ۇلعايۋى جاۋىنگەرلىك دايارلىق بارىسىنىڭ قارقىنى جانە قارۋلى كۇشتەرگە قويىلاتىن تالاپتارمەن بايلانىستى.  2015 جىل ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە اسكەرلەردىڭ كەنەتتەن تەكسەرىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. بۇل تەكسەرۋلەر تەكسەرىلگەن قۇرامالاردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىنىڭ جاي-كۇيىن دايەكتى باعالاۋعا، بار تۇيتكىلدى انىقتاۋعا، تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا كومانديرلەر مەن بارلىق جەكە قۇرامعا تاجىريبە  جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاسماعامبەتوۆتىڭ تۇسىندا بىرنەشە وقۋ-جاتتىعۋ دايىندىعى ۇيىمداستىرىلدى. جانە سول جىلدارى قر قورعانىس مينيسترلىگى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ءتورت حاتتاماعا قول قويدى. سوعان سايكەس جامان-تاۋ، سارىشاعان جانە تايسويعان سىناما پوليگوندارىن پايدالانۋ جانە جالعا الۋ ءتارتىبى وزگەردى. ناتيجەسىندە پايدا قازبالارىنىڭ كەن ورىندارى مەن كوممۋنيكاتسيالار ورنالاسقان جالعا الۋدان 1,6 ملن گا اۋماق شىعارىلىپ، قازاقستانعا بەرىلدى.

قازاقستاندا ساياسات ساحناسىندا وزىندىك ورنى بار فيگۋرا قانداي دا ءبىر ۆەدومستۆونى باسقارسا، سول سالانىڭ جىلدار بويى جيناقتالعان ماسەلەلەرى شەشىمىن تاۋىپ، ەتەك-جەڭى جينالىپ قالاتىنى بەلگىلى. ايتالىق، كەزىندە مۇحتار التىنباەۆ پەن ءسات توقپاقباەۆ قورعانىس ءمينيسترى بولعان ساتتە ەلىمىزدەگى اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى، باسپانا ماسەلەسى قوعامدىق ورتادا ءجيى تالقىعا سالىنسا، يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەننەن كەيىن ساربازداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى بىرتىندەپ شەشىلىپ، اسكەري قىزمەتتە ءجۇرىپ باسپانالى بولۋدىڭ جۇيەسى قالىپتاستى.

ال كاسىبي اسكەري مامان ساكەن جاسۇزاقوۆتىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولعان جىلدارى اسكەري سالا ءبىرشاما بوساڭسىدى. بۇعان ەكس-مينيستر سەرىك احمەتوۆتىڭ جەمقورلىق بويىنشا ءىستى بولۋى دا قورعانىس سالاسىنا ءوز سالقىنىن تيگىزگەنى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار ءدال وسى ساكەن جاسۇزاقوۆتىڭ كەزىندە قر قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءباسىن ءبىرشاما تومەندەتتى دەسەك بولادى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى قورعانىس سالاسىنا قارايتىن كاسىپورىنداردىڭ ءبىرازى اتالعان مينيسترلىكتىڭ قۇرامىنا ءوتىپ، اسكەريلەر تازا ءوز شارۋاسىمەن قالعان بولاتىن. جالپى، ەلباسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءبىراز مىندەتىن قر قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە ەنشىلەپ بەرۋىندە، قورعانىس مينيسترلىگىندەگى بىرقاتار جەمقورلىق ارەكەتتەردىڭ ورىن الۋى سەبەپشى بولۋى مۇمكىن. بۇدان باسقا، الەمگە عارىش ايلاعى بار ەل رەتىندە تانىلعان قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىنا قاتىستى ىستەردىڭ باس-اياعىن جيناقتاپ، جەكە ۆەدومستۆو ەتىپ قۇرۋ دا ماڭىزى زور ءىس بولعانى بەلگىلى.

ەرمەكباەۆ نە تىندىرادى؟

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، نۇرلان ەرمەكباەۆ  دانيال احمەتوۆ، ادىلبەك جاقسىبەكوۆ، سەرىك احمەتوۆ، يمانعالي تاسماعامبەتوۆتەن كەيىن  مينيسترلىكتى باسقارۋعا كەلگەن 5-ازاماتتىق باسشى. قازىرگى دامىعان زاماندا قارۋلى كۇشتەردى اسكەري مامانداردىڭ باسقارۋى شارت ەمەس. قايتا گەوساياسي جاعدايلاردى جەتىك بىلەتىن تۇلعالاردىڭ قورعانىس سالاسىن تىزگىندەۋى ءتۇرلى سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى بەلگىلى.

كۇنى كەشە عانا قازاقستاننىڭ ءدىن سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان ارنايى زاڭ قابىلداپ، جاۋاپتى مينيسترلىكتى قۇرۋعا مۇرىندىق بولعان ەرمەكباەۆتىڭ بۇرىنعى جۇمىس ورنى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قىزمەتىنەن قورعانىس مينيسترلىگىنە اۋىسىپ كەلۋىندە قانداي سىر بار؟ ول ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءار سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە دايىنداعان «داعدارىستىق مەنەدجەرلەرىنىڭ» ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ بۇلاي ويلاۋىمىزعا كۇنى كەشە عانا ەرمەكباەۆتىڭ بۇرىنعى ازاماتتىق قوعام ءدىن ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىكتى باسقارىپ، از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەل ۋشىققان ءدىني ماسەلەلەردى ءوز ارناسىنا تۇسىرگەنىنەن انىق بايقاۋعا بولادى. ەلباسى: «سوڭعى جىلدارى قارۋلى كۇشتەردى دامىتۋ ىسىندە كوپتەگەن جۇمىستار  اتقارىلدى. بىرقاتار ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلداندى، سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى، قر اسكەري دوكتريناسى، قارۋلى كۇشتەردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جانە قورعانىس سالاسىنا قاتىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر بار» دەپ اتاپ كورسەتتى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق، ەرمەكباەۆتىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالۋىندا ساياسي-لوگيكالىق نەگىز بار. قىتاي، اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن جاڭا مينيستر قاۋىپسىزدىك جانە ديپلوماتيا سالاسىنداعى مول ءىس-تاجىريبەسىن پايدالانىپ، قازاقستاننىڭ قورعانىستىق قابىلەتىن نىعايتۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋى كەرەك.

نۇرلان ەرمەكباەۆ قىتاي، رەسەي جانە ورتالىق ازياداعى كورشى ەلدەرمەن قورعانىس سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە كۇش سالاتىنى انىق.

P.S: ماسەلە قورعانىس سالاسىن كىمدەردىڭ باسقارعانىندا ەمەس، قانداي ناتيجەلى جۇمىس اتقارعانىندا. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، سوڭعى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان قازاق اسكەرىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە بايلانىستى بىرقاتار شارا قولعا الىنعانى راس. دەسەك تە، سالانى بەرتىندە تىزگىندەگەن مينيسترلەردىڭ «قايتسەم، قورعانىستى قاۋىپسىز ەتەمىن...» دەپ بىلەكتى سىبانا ەڭبەك ەتكەنىن كورمەدىك. سول باياعى قوردالانعان تۇيتكىلدەر ءالى دە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بالكىم، ءمينيستردى ءبىر-ەكى جىل سايىن اۋىستىرا بەرمەي، قارىم-قابىلەتىن بايقاپ، جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك شىعار، كىم ءبىلسىن؟!

دينارا مىڭجاسارقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار