3 مامىر 2019, 14:47 1011 0 ونەر ارمان قۇدايبەرگەن

التى الاشتان وزىپ، التى قۇرلىققا تانىلعان تالانتتار

جۋىردا رەسەيدە «بالا داۋىسى – 2019» تەلەۆيزيالىق ءان بايقاۋى مارەسىنە جەتتى. فينالدىق باسەكەدە باق سىناعان قازاقستاندىق ەرجان ماكسيم ەل نامىسىن قورعاپ، جۇلدەلى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ونىڭ تالانتىن مويىنداپ، «ءبىرىنشى ورىنعا لايىق ونەر كورسەتتى» دەپ قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتقان جۇرتتىڭ قاراسى قالىڭ. جالپى، سوڭعى جىلدارى الەم تاڭداي قاعىپ جاتقان تالانتتار اراسىنان قازاقستاندىق جاس ورەندەر دە بوي كورسەتىپ ءجۇر. ءبىر عانا ديماش قۇدايبەرگەننىڭ ءوزى جيىرمادان جاڭا اسقان شاعىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى كاسىبي مامانداردىڭ وڭ باعاسىن الىپ، بەرتىن كەلە ميللياردتاردى مويىنداتتى. قوعامنىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن تالانتتى قازاق جاستارى جەتكىلىكتى. ولاردى ۋاقىتىندا كورىپ، باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ نەگە ءوز ورەندەرىمىزدى شەتكە شىققاندا تانىپ، جاتپەن بىرگە تاڭداي قاعامىز؟ وزگەلەر بولماسا قايتەر ەك؟ ماسەلە وسىندا...

قازاق توپىراعىندا تۋىپ، دالاسىندا وسكەن تالانتتى تۇلعالار قاتارى از ەمەس-اۋ. ولاردىڭ اراسىندا جاسىنداي جارق ەتكەن جاستار بۋىنى دا بارشىلىق. كەشەگى بەكزات ساتتارحانوۆ پەن دەنيس تەن كورسەتكەن جانكەشتى ەڭبەكقورلىقتىڭ ءوزى ءبىر ۇرپاق بويىنا ازىق بولۋعا جەتىپ جاتىر. وسىدان بولسا كەرەك، قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «2019 جىل – جاستار جىلى» دەپ جاريالادى. باقساق، بۇعان نەگىز بولارلىق تالاي جايت بار ەكەن. ونىڭ ەڭ نەگىزگى العىشارتى – تالانتتى قازاقستاندىق جاس ورەندەر قاتارىنىڭ كوبەيۋى.

قازىر الەمدىك مۋزىكا كەڭىستىگىندە «ديماش – قازاق ونەرىنىڭ فەنومەنى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان بەرى قازاق ونەرى مەن ونەرپازدارىنىڭ ەڭ بيىك ساتىعا كوتەرىلگەن شاعى شىعار. كەي ساراپشىلار: «ديماش بولاشاقتا الەمدىك ءان كەڭىستىگىنىڭ فەنومەنىنە اينالادى» دەگەندى ءجيى ايتىپ ءجۇر. ديماشتىڭ ارتىقشىلىعى مۋزىكالىق ساۋات، عاجايىپ داۋىس بوياۋى ەكەنىن سالا ماماندارى تامسانا ايتىپ ءجۇر. ونىڭ داۋىس دياپازونى التى وكتاۆا بولاتىن بولسا، كاسىبي وپەرا انشىلەرىندە ەكەۋ عانا ەكەن. مۇنىڭ ءوزى ءبىراز جايتتى اڭعارتادى. ول باريتوندى تەنوردان كولوراتۋردى سوپرانوعا دەيىنگى ارالىقتا ءان شىرقايدى. جانە قاي دياپازوندى بولماسىن وزىنە مويىنسۇندىرىپ، عاجايىپ ءان تۋدىرا بىلەدى. دياپازون تۇرعىسىنان كەلسەك، ديماشقا تەڭدەسەتىن كوزى ءتىرى ءانشى الەمدە جوقتىڭ قاسى. بۇل – كاسىبي مۋزىكاتانۋشىلار ءسوزى. وتانداسىمىزدىڭ تانىمالدىعى مەن ابىرويى ارتقانى سونشالىق، الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ديماش قۇدايبەرگەننىڭ فان-كلۋبتارى اشىلىپ، قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. ديماش ونەرىن باعالاۋشىلار اراسىندا ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن بار دەسەك، ارتىق ايتپاسپىز. 72 جاستاعى دجەكي برۋكس ەسىمدى امەريكالىق ايەل: «ءبىر كۇنى ينتەرنەتتە «الەمنىڭ ۇزدىك داۋىسى» دەگەن ۆيدەونى بايقاپ، «بۇل نەعىلعان داۋىس ەكەن» دەپ كورۋگە شەشىم قابىلدادىم. وندا ديماش «وپەرا-2» ءانىن ورىنداپ جاتتى. كەرەمەت اسەر العانىممەن، ونىڭ داۋسى №1 دەگەنگە سەنىڭكىرەمەدىم. سوسىن باسقا اندەرىن تىڭداي باستادىم. قازاق، ورىس، فرانتسۋز، قىتاي تىلدەرىندە ءان ايتاتىن ونەرپاز مەنى تاعى قالاي تاڭعالدىرادى ەكەن دەپ ول جايىندا كەڭىرەك ىزدەندىم. مەن 72 جاستاعى ايەلمىن، نەمەرەممەن قاتار ازامات مەنى تاڭعالدىرا باستادى. نەگە؟ ديماشتىڭ حاريزماتيكاسى قاتتى ۇنايدى. ونىڭ داۋسى ۋاقىت وتكەن سايىن جاقسارا بەرەدى. ول ءاندى بار جۇرەگىمەن ورىندايدى»، – دەپ باعا بەرىپتى. بۇل وتانداسىمىز جايىندا ايتىلعان ميلليونداعان پىكىردىڭ ءبىرى عانا. ينتەرنەتكە جۇكتەلگەن ديماش جايلى ۆيدەونىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن ميلليوننان كوپ قارالىپ، مىڭنان استام پىكىر جازىلاتىنى تاعى بار. قىسقاسى، ديماش قازاقستاندىق ونەرپازدارعا الەمدىك مۋزىكا كەڭىستىگىنە شىعاتىن التىن كوپىردى سالىپ بەرگەندەي. ديماش جايلى ايتىلار، جازىلار اڭگىمە مۇنىمەن بىتپەك ەمەس، كەرىسىنشە ەندى باستالىپ كەلەدى.

الەمدىك كلاسسيكالىق مۋزىكا مايتالماندارى تاعى ءبىر قازاقستاندىق جاس ونەرپاز دەسە، «ىشكەن اسىن جەرگە قويادى». ول پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۋماسى – ماريا مۋدرياك. 3 جاسىنان باستاپ ونەر جولىنا تۇسكەن وتانداسىمىز وسى كۇنى الەمدە ۇزدىك سوپرانو داۋىستى 10 ءانشىنىڭ قاتارىندا. ماريا ونىسىن «بەلۆەدەر» حالىقارالىق بايقاۋىنا قاتىسقان شاعىندا دالەلدەگەن-ءدى. 5 جاسىندا ونداعان شىعارمادان تۇراتىن «ماشەنكا» اتتى جەكە البوم شىعارعان. ونىسى 250 مىڭ دانامەن الەم ەلدەرىنە تارالىپ، تانىمالدىققا كەنەلگەن. ماريانىڭ ءوزى ءبىر سۇحباتىندا: «مەنى بالالىقتى كورمەي ءوستى دەپ سىنايتىندار بار، مەن كەرىسىنشە ەڭ باقىتتى بالا بولدىم» دەگەن ەدى. راسىندا دا، 10 جاسىندا يتاليالىق اتاقتى تەنور، ماەسترو كارلو گايفادان شاقىرتۋ الىپ،  ونىڭ «Scuola Musicale di Milano» جوعارى مۋزىكا اكادەمياسىندا وقۋ كەز كەلگەنگە بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت. ماريا مۋدرياك تالانتىمەن ەۋروپا جۇرتىن تاڭعالدىرىپ قانا قويماي، اتاقتى مامانداردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ، ىرگەلى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الدى. كارلو گايفانىڭ مۋزىكا اكادەمياسىندا وقىپ ءجۇرىپ، دجۋزەپپە ۆەردي اتىنداعى ميلان مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا قابىلداندى. 4 جىلدان كەيىن، 18 جاستاعى ماريا مۋدرياك ديپلومىن وتە جاقسى قورعاپ شىقتى. بۇگىندە ەۋروپا جۇرتشىلىعى وتانداسىمىزدىڭ تالانتىمەن قاتار، سۇلۋلىعىنا ءتانتى بولىسىپ، تەاترعا اعىلىپ جاتاتىن كورىنەدى. ماريا وسىدان 15 جىل بۇرىن اناسىمەن بىرگە يتاليانىڭ ميلان قالاسىنا قونىس اۋدارعان. قازاقستانعا كەلىپ تۇرادى. ءساۋىر ايىنىڭ 6-سى كۇنى 25 جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن تۋعان ولكەسىنە كەلىپ، ءوزى وقىعان مەكتەپتە وتكىزگەن-ءدى. بۇل جايدى الەمدىك جانە قازاقستاندىق باق وكىلدەرى جارىسا جازدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، ماريا مۋدرياك EXPO-2017 كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ونەر كورسەتتى.

كلاسسيكالىق مۋزىكا جانرىندا قازاق بالاسى راحات-بي ابدىساعىننىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازاقتىڭ موتسارتى اتانعان وتانداسىمىز 10 جاسىنان باستاپ مۋزىكا جازا باستاعان. ول – شىعارمالارى بۇكىلالەمدىك قورعا (وڭتۇستىك يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Discography» وركەسترىنە ارناپ فورتەپيانومەن ورىندالاتىن تۋىندىلار) كىرگەن قازاقستاننىڭ جالعىز كومپوزيتورى. بۇل قوردا كلاسسيكا الىپتارى باح، موتسارت سىندى ۇزدىكتەر شىعارماسى ساقتاۋلى. وتانداسىمىزدىڭ شىعارمالارىنىڭ دەنىن ەۋروپا مەن ازيا، امەريكانىڭ اتاقتى سوليستەرى، كامەرالىق انسامبلدەرى مەن سيمفونيالىق وركەسترلەرى ورىندايدى. راحات-بي 1999 جىلى تۋعان. ەرەكشە زەرەكتىگىنىڭ ارقاسىندا 7 جىلدىق مۋزىكا مەكتەبىن 3 جىلدىڭ ىشىندە وقىپ تاۋىستى. نەبارى 13 جاسىندا الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا قابىلدانىپ، 18 جاسىندا ونەر ماگيسترى اتاندى. پ.ي. چايكوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا ستاجيروۆكادان ءوتىپ، يتالياداعى اتاقتى جوو-نىڭ دوكتورانتۋراسىنا قابىلداندى. مۋزىكادان بولەك، بىرنەشە ونەر ءتۇرىن جەتىك مەڭگەرگەن. سەگىز تىلدە ەركىن سويلەيتىن راحات-بي 14 جاسىندا «Mathematics and Contemporary Music» عىلىمي ەڭبەگىن جارىققا شىعاردى. راحات-بي قازاقستانداعى ەڭ جاس «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. جيىرماعا جاڭا تولعان قازاق بالاسىنىڭ بۇگىنى جارقىن بولىپ تۇرعاندا، بولاشاعىنان نەگە ۇلكەن ءۇمىت كۇتپەسكە؟!

قازاقستانداعى كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ بولاشاعى جايىندا از-كەم اڭگىمەلەسەك، 13 جاسار ءنۇرالى بەيسەقوجاەۆ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ايتىلادى. 5 جاسىنان باستاپ اۆتورلىق شىعارمالاردى ومىرگە اكەلگەن وتانداسىمىز بۇگىندە ا.جۇبانوۆ اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق قازاق مامانداندىرىلعان مۋزىكا مەكتەپ-ينتەرناتىندا ءبىلىم الادى.

ۆوكالدىق تۋماتالانتتى قازاقستاننىڭ جاس ونەرپازدارى كۇن ارتقان سايىن كوبەيىپ كەلەدى. 2015 جىلى «ايالاعان استانا» ءان بايقاۋىندا دانەليا تۋلەشوۆانىڭ ونەرى تالايدى تاڭعالدىرعان-دى. نەبارى 9 جاسار قىز اتالعان بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىمەن قوسا، كورەرمەن كوزايىمى اتاعىن ەنشىلەدى. وتانداسىمىز وسىدان كەيىن ۇلكەن ساحناعا قادام باسىپ، حالىقارالىق بايقاۋلاردا ابىرويلى ونەر كورسەتىپ كەلەدى. ونىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىسى – 2017 جىلى ۋكراينادا وتكەن «بالا داۋىسى» بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسى. فينالدىق كەزەڭگە وتكەن دانەلياعا سول كەزدە قازاقستاندىق جانكۇيەرلەردەن گورى ۋكرايندىقتار كوپ داۋىس بەرگەنى بار. «11 جاسقا جاڭا تولعان قىزدا مۇنداي ۆوكالدىق ەرەكشەلىك، ەرەسەكتەرگە ءتان داۋىس كۇشى قالاي پايدا بولدى» دەپ رەسەيلىك، ۋكرايندىق ماماندار تاڭ قالىسقان سول كەزدە. كەيىننەن ونىڭ اتا-اناسىنىڭ ونەردەن الىس ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. اكەسى الەكساندر تۋلەشوۆ مۋزىكا مەكتەبىنىڭ فورتەپيانو سىنىبىن بىتىرگەن. اناسى ەلەنا تۋلەشوۆانىڭ ءان سالۋ قابىلەتى بار. قالاي دەسەك تە تالانتتى وتانداسىمىزدىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتىپ وتىرعاندار جەتەرلىك.

دانەليا تۋلەشوۆا جەڭىسىنەن كەيىن، اراعا جىل سالىپ ەرجان ماكسيم ەسىمدى تالانتتى قازاقستاندىق ونەرپاز رەسەي دالاسىن انگە بولەدى. 2007 جىلى تۋعان ەرجان 4 جاسىنان باستاپ ءان سالعان ەكەن. رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق ءان بايقاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى. رەسەيدەگى بالا داۋىسى بايقاۋىنىڭ 6 ماۋسىمىنا قاتىسقان ول العاشقى كۇننەن باستاپ كورەرمەن كوزايىمىنا اينالدى. وتانداسىمىزدىڭ ونەرىن كورگەن جۇرتشىلىق الدىن الا باس جۇلدەنى «بەرىپ» تە قويعان-دى. نە كەرەك، ەرجان مەن ميكەللا ابراموۆا اراسىنداعى فينالدىق باسەكە تارتىسقا تولى بولدى. ولاي دەۋىمىزگە ايتارلىقتاي نەگىز بار. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلەر قورىتىندى جاريالانعاننان بەرى سايىستىڭ ءادىل وتپەگەنىن ايتىپ شىر-پىر بولۋدا. ءتىپتى رەسەي شوۋ- بيزنەسىنىڭ وكىلدەرى دە ميكەللانىڭ باس جۇلدە العانىنا ەمەس، ەرجاننىڭ ەكىنشى ورىن العانىنا نارازى ەكەندىكتەرىن ايتتى. ميكەللا ايگىلى ءانشى السۋ مەن كاسىپكەر يان ابراموۆتىڭ ورتانشى قىزى بولعاندىقتان باس جۇلدەنى يەلەندى دەيدى جۇرت. بالكىم، راس تا شىعار... ايتەۋىر قازاق بالاسى ەرجاننىڭ ەسىمى السۋ مەن يان ابراموۆتىڭ، كۇللى رەسەيلىكتەردىڭ ەسىنەن كەتپەستەي جاتتالىپ قالاتىن بولدى. بايقاۋدىڭ ۆيدەوسى «YouTube» جەلىسىنە جۇكتەلگەننەن كەيىن بىرنەشە تاۋلىك ىشىندە تانىمال ۆيدەولار كوشىن باستادى. ميكەللا ابراموۆانىڭ «تى زدەس» ءانى 1 ميلليون 600 مىڭ رەت كورىلگەن، ال ءۇشىنشى كۇنى بەينەجازبا قولجەتىمسىز بولىپ قالدى. وعان باستى سەبەپ 60 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ كەرى ءلۇپىل باسۋى مەن جازىلعان پىكىرلەردىڭ جاعىمسىز بولۋى دەيدى ماماندار. ال ەرجاننىڭ ونەرىن 3 ميلليونعا جۋىق ادام كورىپ، 20 مىڭعا جۋىق جاعىمدى پىكىر جازىلعان. ۇناتۋ بەلگىسىن باسقاندار سانى دا 100 مىڭنان اسىپ كەتىپتى.

باقساق، قازاق دالاسىندا تۋعان جاس ورەندەر اراسىندا الەم تاڭداي قاعارلىق تالانتتىلار بارشىلىق. كۇن وتكەن سايىن ولاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. سول بۋىننىڭ بوي تۇزەيتىنى ديماش قۇدايبەرگەن بولسا، قازىردىڭ وزىندە وتانداسىمىزدى رەسەيلىكتەر الاقانىنا سالىپ، «ءبىزدىڭ ديماش، ءبىزدىڭ ۇل» دەپ قولپاشتاپ جاتقانىن كورىپ، ەستىپ ءجۇرمىز. ايتپاعىمىز، ونەرپازدى باعالاۋ، تالانتتى تانىتىپ، ولارعا قانات ءبىتىرۋ – بىزگە جۇكتەلگەن جاۋاپتى مىندەت ەكەنىن ەستەن شىعارماساق دەيمىز.

ارمان قۇدايبەرگەن

سوڭعى جاڭالىقتار