3 مامىر 2019, 11:53 1115 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

كەيىنگىگە قامقورلىق – جاقسىلارعا جاراسار

قازاق حالقى «ادامنىڭ كۇنى – اداممەن» دەيدى. وسىندا ۇلكەن وي، تەرەڭ ماعىنا بار. ادام ادامعا دوس بولعانى ءۇشىن پارىزىم دەپ، تۋىستىعى جاعىنان جاقىن بولعانى ءۇشىن «قانىنا تارتىپ»، جەرلەس بولعانى جۇرەگى جىلىپ – كومەكتەسۋى، قيىندىقتا قول ۇشىن سوزۋى دا مۇمكىن. ال وزىنە ەشبىر جاقىندىعى بولماسا دا، وزگەگە جاناشىر پەيىل، مىندەتسىز قامقورلىق كورسەتۋ – ناعىز ادامدىقتىڭ بەلگىسى.

جاقسىلىعىنىڭ ءوزى ەسەپكە قۇرىلعان جانە سونىسىن قوعامنىڭ دامۋ ۇردىسىنە ساي زاڭدىلىق دەپ ەسەپتەيتىن پەندەلەردىڭ ۇلكەن توبى ءوسىپ، قالىپتاسىپ جاتقان بۇگىنگى زاماندا، ءبىر كەزدەگى كىسىلىكتىڭ قۇنى قانداي بولعانى تۋرالى اڭگىمە ايتساق – ەرتەگى سياقتى كورىنەر، بىراق بولعان نارسەنىڭ ءىز-ءتۇزسىز كەتپەۋى ءتيىس ەكەنىن دە ەسكە سالىپ قويعان ارتىق بولماس.

ءيا، ءبىر-ءبىرىن قولدايتىندار بۇگىندە جوق ەمەس، تەك بۇرىنعىداي ەسەپسىز، جاي عانا قامقور كوڭىلمەن جاسالاتىن جاقسىلىقتار ازايىپ قالدى. ازايىپ قالعانى سونشا، بىرەۋ بىرەۋگە جاقسىلىق جاساپتى دەگەندى ەستىسەك «قانشا اقشا بەردى ەكەن، ءۇي الىپ بەردى مە ياكي ماشينا مىنگىزدى مە ەكەن» دەپ قۇلاعىمىز ەلەڭدەپ، ونداي ماتەريالدىق يگىلىكتىڭ «ارتىندا» نە جاتقانىنا ەرىكسىز ۇڭىلگىمىز كەپ تۇراتىن بولدىق. سونىڭ ءبارى – شىن كوڭىلمەن جاسالاتىن جاقسىلىقتىڭ بولاتىنىنا سەنبەۋ. سەبەبى...

«الاعان قولىم – بەرەگەن» دەمەكشى، العاننىڭ بەرگەنى دە دۇرىس قوي، تەك «الماقتىڭ دا سالماعى» بار بولماي، «جاقسىلىعىڭ – ساتۋسىز» بولسا، قانداي كەرەمەت؟!

كەيبىر نارسەلەردى وتكەن شاقپەن ايتۋ دا اۋىر. بىراق شىندىقتان قاشىپ قايدا بارامىز. وتكەندە جاقسى ءبىر كەزەڭدەردىڭ بولعانىن ايتقاندا، بۇگىندە سول كەزدەگىدەي ىرىلىكتىڭ سيرەپ بارا جاتقانى ەسكە تۇسەتىنىن نەسىنە جاسىرامىز؟..

اناۋ «كەڭەستىك ءداۋىر» دەگەن كەزەڭدە ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان حالىقتىڭ ات توبەلىندەي زيالىلارىنىڭ ءبارىن پەرىشتە دەي الماسپىز، بىراق سول كەزدەگى تالاي تۇلعالاردىڭ ۇلتىنا جانى اشىپ، حالقىن ۇلى جولعا سۇيرەيدى-اۋ دەگەن جاس وركەندەرگە قامقورلىقپەن قاراعانى، جەرىنە، تەگىنە قاراماي تالانتتى جاستارعا قولداۋ كورسەتكەنى تالاسسىز شىندىق.

قازىرگىدەي سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ۇلتىم» دەگەندە اۋزىنان اق جالىن اتىپ، بىلاي شىعا بەرە تايپالاسىنىڭ سويىلىن سوعا كەتۋگە دايىن تۇراتىن «قاسقا مەن جايساڭدار» بۇرىنعى كەزدە دە بولمادى ەمەس، بولدى. بىراق ولاردىڭ قاتارى ونشا قالىڭ ەمەس ەدى. ەسەسىنە ەلگە تانىلعان تۇلعالار ۇلتتىق دەڭگەيدە ويلاپ، پەندەشىلىكتەن بيىك تۇردى. وسى ءبىر ۇلكەن ءىستىڭ باسىندا، ەڭ الدىمەن قازاق قالامگەرلەرى ءجۇردى.

كەيىنگى كەزدە اناۋ 30-جىلدار ءۇشىن جۇرت كىنالاۋعا دايىن تۇراتىن قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ عۇمىرىندا جۇرتقا جاساعان جاقسىلىعى تالاي اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ كەلە جاتىر. ماسەلەن، سابەڭە بىردە سوناۋ ارالدىڭ ارعى بەتىندەگى قاراقالپاقستاننان جاسى جيىرماعا تولار-تولماس بوزبالا كەلىپ جولىعىپ، ءوزىنىڭ بولاشاقتا اقىن بولعىسى كەلەتىنىن ايتىپ، ءجون-جوبا سۇراپتى. سوندا سابەڭ قاراقالپاقتىڭ قارشاداي بالاسىنا مەيىرىن توگىپ، ونىڭ ادەبيەتتەگى تۇساۋىن كەسىپ، اعالىق قامقورلىق جاساپتى. ءسويتىپ وعان «اقىننىڭ اتى ايتۋعا ادەمى، ىقشام بولۋى كەرەك. سوندىقتان سەن بۇدان بىلاي عالىم دەگەن اتپەن تانىلعانىڭ ءجون» دەپ كەڭەس بەرىپتى. ءسويتىپ، عالىم سەيتنازاروۆ سابەڭ بەرگەن اتتى قابىلداپ، سول ەسىممەن ادەبي شىعارمالارىن جاريالاپ، ەلىنە تانىمال اقىن بولدى. مىنە، ەلگە، جەرگە، ءتىپتى ۇلتقا بولمەيتىن سابەڭنىڭ شاراپاتىن كورگەن ءبىر ازامات ءومىر بويى مۇقانوۆتى اكەسىندەي ارداقتاپ ءوتتى.

بۇگىندە بىرەۋدى بىرەۋ قولداپ جاتسا، «جەرلەسى، نە اعايىنى ەمەس پە ەكەن» (راسىندا كوبىنە سولاي بولىپ شىعادى) دەپ شىعا كەلەدى جۇرت. ال سابەڭدەردىڭ تۇسىندا وندايعا ادامنىڭ اۋزى بارا بەرمەيتىن. سەبەبى ول كەزدەگى تۇلعالار تالانتتى جاستىڭ بيوگرافياسىنا قاراسا دا، گەوگرافياسىنا قاراي بەرمەيتىن. سوعىس بىتكەندە 12 بەتتىك رومانىن وزىنە كورسەتۋگە الىپ كەلگەن ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆتى ءسابيت مۇقانوۆ جىلى قارسى العان. جازعانىنا قاراپ، بولاشاق ۇلكەن جازۋشىنى تانىعان. سوڭىنان نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۋرليانديا» اتتى رومانى جارىق كورگەندە «ادەبيەتكە مەنىڭ جيىرما جىل كۇتكەن جازۋشىم كەلدى» دەپ جاس تالانتتى قولداپ، باسپاسوزدە جار سالىپ، ءسۇيىنشى سۇراعان.

ادەبيەتكە سوعىستان سوڭ كەلىپ قوسىلعان شوعىردىڭ ىشىندە حالقىنا تانىمال بولعان ازاماتتىڭ ءبىرى – اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ ەدى. كەزىندە «اقشا بۇلت»، «سەن قۇرمەتتە ونى» دەگەن تىنىسى بولەك جىرلارىن جۇرت جاتقا وقىعان، «تولقىندا تۋعاندار»، «وفيتسەر كۇندەلىگى» دەگەن روماندارىن وقىرمان قىزىعا وقىعان تۇلعاسى بولەك قالامگەر، ازاماتتىق مارتتىگىمەن دە ەلدىڭ ەسىندە قالدى. سايىن مۇراتبەكوۆ، قانيپا بۇعىباەۆا سەكىلدى تالاي جازۋشى، اقىنداردىڭ كىتاپتارىن باسپادان شىعارىپ، تانىتىپ، ارقاسىنان قاعىپ – بالاشا ماپەلەگەن ءابۋ اقىننىڭ وزىنەن سوڭعى جاس بۋىنعا ەتكەن جاقسىلىقتارىن جۇرت اڭىز قىلىپ ايتادى.

قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا ادەبيەتكە كەلگەن جاس اقىنداردىڭ جىرلارىن وقىپ، ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن باسا ايتىپ، جىگەر بەرىپ – «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزىنەمىز» دەپ باسپاسوزگە ماقالا جاريالاۋى كەزىندە ۇلكەن وقيعا بولعان. سول سياقتى قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ ءوز كەزىندە جاڭالىق بولعان «ار» اتتى العاشقى جيناعىنا العىسوز جازىپ، جاس اقىندى ساياسي ايىپتاۋدان ساقتاۋعا كۇش سالعانى قانداي ازاماتتىق! الىپ جازۋشى قايتىس بولارىنان ءسال بۇرىن وسيەت سەكىلدى حاتىن قالدىرىپ، وندا تاحاۋي احتانوۆ، زەينوللا قابدولوۆ سەكىلدى جاستاردىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن، ولاردىڭ جازعاندارىنان ءوزىنىڭ «جاستىق شاعىن كورگەندەي» قۋاناتىنىن ايتۋى – تۇتاس ەلدىڭ قامىن ويلاۋدان تۋعان ىرىلىك ەدى.

بۇلار، ارينە، قازاق ادەبيەتىنىڭ بايتەرەكتەرى. ولاردىڭ بيىك تۇلعاسى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. دەسەك تە، ودان كەيىنگى كەزەڭدە دە تۋىستىڭ ەمەس، تالانتتىڭ، اعايىننىڭ ەمەس، اردىڭ جاقتاسى بولعاندار از بولماعان. سونىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى قابدىكارىم ىدىرىسوۆ ەدى. جاستار شىعارماشىلىعىنا زەر سالىپ، قامقورلىعىن ايامايتىن قابدىكارىم اقىننىڭ كوزىنە بىردە جاستارعا ارنالعان جابىق بايگەنىڭ جۇلدەگەرى اتانعان جاس جازۋشى مولداحمەت قانازدىڭ شىعارمالارى تۇسەدى. «چيكا – دابىلدىڭ بالاسى» اتتى سوعىس كەزىندەگى قازاق اۋىلىنىڭ مەيىرىمى مەن قايىرىمىن ادەمى سۋرەتتەپ، كوكىرەگى كەڭ، اق جۇرەك قازاقتاردىڭ نەمىس بالاسىن اسىراپ الىپ، ادامگەرشىلىك جاساعانى تۋرالى حيكاياتىمەن جارق ەتىپ كورىنگەن، بىراق ءوزى اناۋ الىستاعى قازالىدا مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جازۋشىنىڭ قالام قارىمىن اڭعارعان قابدىكارىم ىدىرىسوۆ ونى ويلانباستان الماتىعا شاقىرادى. ءسويتىپ، اعا اقىننىڭ ءبىر اۋىز لەبىزىمەن ءتورت-بەس بالاسى بار مولداحمەت قاناز سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ باس شاھارىنا ءبىر كۇندە كوشىپ كەلىپ، شىعارماشىلىققا ارالاسىپ كەتەدى. ۇلكەن قالادا تۋىسى جوق ءارى بالا-شاعالى جاس جازۋشىعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ، قولىنان كەلگەن جاقسىلىعىن اياماعان قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ ءۇمىتى اقتالىپ، بايگەگە باۋلىپ قوسقان جۇيرىگى كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ قابىرعالى قالامگەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. قازاق بالالار ادەبيەتىنە دە، اڭگىمە جانرىنا دا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ەگەر قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ قامقورلىعى بولماسا، قازاقتىڭ ءبىر جازۋشىسى تانىلماي كەتەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن...

قازاق حالقى مۇزافار الىمباەۆتى تۇگەل تانيتىنى انىق. ەندى عانا قىلتيىپ كەلە جاتقان قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ بۋىنىن بەكىتىپ، ۇلكەن كوركەمدىك الەمگە اينالۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن بۇنداي تۇلعا ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە از شىعار، ءسىرا. بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق «بالدىرعان» جۋرنالى اشىلعان كەزدەن باستاپ،  ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەنىمەن، جۇمىسسىز جۇرگەن قادىر مىرزاليەۆ سەكىلدى  اقىندى قاناتىنىڭ استىنا الىپ، تۇرمىسىن دا، شىعارماشىلىعىن دا جولعا قويۋعا ۇلكەن سەپتىگى تيگەن مۇزاعاڭنىڭ جۇرتقا جاساعان جاقسىلىعى كوپ. ونىڭ ارقاسىندا بالالار ادەبيەتىنىڭ بەلگىلى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارى جۇرتقا جەتتى. قازاقتىڭ تالاي قالامگەرى الىمباەۆتىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ، شىڭدالدى. بەردىبەك سوقپاقباەۆتان سايلاۋباي جۇباتىرۇلىنا دەيىنگى تالاي قالامگەرلەر مۇزافار الىمباەۆتان ءتالىم الىپ، قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كوركەيۋىنە ەڭبەك ءسىڭىردى.

بەلگىلى قالامگەر شەرحان مۇرتازانىڭ جاقسىلىعىن كورگەندەر دە قازاق ادەبيەتىنە ولجا سالعان جۇيرىكتەر بولعانى ءمالىم. ول تۋرالى فاريزا وڭعارسىنوۆا، ورالحان بوكەي سەكىلدى اقىن-جازۋشىلاردىڭ سونشالىق ءبىر قيماستىقپەن ەلجىرەپ جازعاندارىن وقىعاندا ادىلەتشىل ءارى قامقور شەرحاننىڭ بەينەسىن جازباي تانيسىڭ. جالعىز ولار عانا ەمەس، قازاقتىڭ كوپتەگەن قالامگەرى وزدەرىنىڭ «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن» شىققانىن ماقتانىشپەن ايتادى.

سول سەكىلدى ءادي ءشارىپوۆتىڭ، تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ، تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ، ساكەن يماناسوۆتىڭ دا وزىنەن كەيىنگىلەرگە ەتكەن جاقسىلىعى الىس عاسىرلاردان سىر تارتاتىن سۇيكىمدى اڭىز سەكىلدى ەستىلەدى بۇگىندە...

سونداي جاقسى ءۇردىس بۇگىندە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر ما؟ ارينە، «جوق» دەپ «اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە» بولماس، بىراق باياعى جىلى ىقىلاس-پەيىلدەردىڭ بۇگىندە كەتەۋى كەتىڭكىرەپ قالعان سەكىلدى-اۋ. وزىنەن كەيىنگىنى قولداپ-قۋاتتاۋ، ارقادان قاعىپ العا ۇمتىلدىرۋ قازىردە جوق ەمەس. تەك سونىڭ كوبى الدەبىر ەسەپكە قۇرىلعانىن، بەيتاراپ باعالاۋدان گورى جەرىنە قاراپ جاقىن تارتۋ، سۇيەگىنە قاراپ ءسۇيسىنۋدىڭ باسىم ەكەنىن سەزگەنىڭدە ءىشىڭ مۇزداپ سالا بەرەدى...

«ءار زامانعا – ءبىر زاۋال» دەگەندە قازاق نەنى ايتتى ەكەن دەپ ويلاناسىڭ كەيدە. راسىمەن نەگە ايتتى ەكەن؟

...ۇزاق ۋاقىت قاراڭعىدا وتىرعان كىسىنى جارىققا شىعارعاندا، ءبىراز ۋاقىت جارىق كوزىن اشتىرمايدى دەيدى عوي. سول سەكىلدى، جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا 70 جىلدان اسا كوزىمىزگە كىرەۋكە بولعان ساياسي پەردە دار ەتىپ ايىرىلىپ، توڭىرەكتىڭ ءتۇرىن انىقتاپ كورە باستاعانىمىزدا، بۇرىن كولدەنەڭ كوزدەن جاسىرىلىپ كەلگەن تالاي نارسەنىڭ ءوز بەينەسىنىڭ قانداي بولاتىنىنا كوزىمىز جەتتى: تاريحىمىز، كەڭەستىك كەزەڭنىڭ بىزگە ۇيرەتىپ كەلگەنىندەي سونشالىق سورلى ەمەس ەكەن; ءبىزدى تابىندىرعان ساياسي تۇلعالار – ساياساتتىڭ قۇلى ەكەن; الىپ مەملەكەت قيالداعى كوممۋنيزمگە ءبىر تىلمەن جەتۋ ءۇشىن انا تىلىمىزدەن ادا قىلا جازداپتى. نەسىن ايتاسىز، قۇرىلعانىنا جەتى ونجىلدىقتى ارتقا تاستاعان قىزىل وكىمەتتىڭ ىلاڭىنان قازاق ەلىندەگى اشارشىلىق، رەپرەسسيا، تىڭ يگەرۋ كەزەڭدەرىنىڭ ۇلتىمىزعا توندىرگەن ۇلى ناۋبەتتەرى تۋرالى ايتىلماي كەلىپتى...

مىنە، وسى كەزدە بۇرىن مۇنداي ەركىن قوعامدى تۇسىندە عانا كورەتىن قازاق حالقى ىشتەگى شەردى اياماي اقتاردى. شەشىلگەن ءتىل مەن اشىلعان كومەي تاريحقا قيانات جاساعانداردى اياۋسىز شەنەدى. كەيىن ەسىمىزدى جيىپ، جاڭا تۇرپاتتى تاۋەلسىز مەلەكەت قۇرعاندا دا باياعى قارقىن توقتاي قويمادى. ايتىپ قالعان اۋىز نەنى ىرىكسىن؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە بۇل ءسوز-جالىن رۋحانياتتى دا قامتىدى. ەندى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قوياسىن اقتارىپ، اناۋ ءبىر كەزدە شەن-شەكپەن الىپ، وردەن-مەدالعا ومىراۋى تولعاندار مەن سىي-سياپات العانداردى كەكەتىپ، مۇقاتۋ باستالدى. باسىندا ونى سەنساتسيا قۇمار جۋرناليستەر قوزدىرسا، وكىنىشتىسى سول، كەيىن بۇل ناۋقانعا قالامگەرلەردىڭ وزدەرى دە بەلسەنە ارالاستى. بىرەۋى ەكىنشىسىنىڭ ايىبىن ايتىپ، ارتىن اشسا، ەكىنشى-ءۇشىنشىسىن جەردەن الىپ، جەرگە سالدى. ءتىپتى كەيبىر قالامگەرلەر تۇتاس ادەبيەتتى جوققا شىعارىپ، بۇرىنعىنىڭ ءبارىن تۇك قويماي جويۋ كەرەك دەگەنگە دەيىن باردى. بىرەۋلەر ماقالا جازدى، تاعى بىرەۋى مەمۋار جاريالادى، ەندى بىرەۋلەرى قالىڭ رومان ارنادى. سونىڭ ءبارى وزگەنى تۇقىرتۋ، رەتى كەلسە اتامزامانعى كەتكەن ەسەسىن قايتارۋ...

وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ ءبىر ساتيرالىق شىعارماسىندا:

ءبىر كەمپىر بار – شال ىزدەپ ءجۇر،

ءبىر كەمپىر بار بالە ىزدەپ ءجۇر.

شال ىزدەگەن شال تاپتى،

بالە ىزدەگەن ءالى ىزدەپ ءجۇر، – دەگەن جولدار بار ەدى. سول ايتقانداي، زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلى شاعىندا باستالىپ، ءالى كۇنگە ءتيىپ كەتكەن جەرىن جالماپ جاتقان وتتى سوندىرەتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى.

بۇگىندە قالامگەرلەرگە دەگەن جۇرتتىڭ وكپەسىنىڭ دۇرىس تا، بۇرىس تا جاعى بار. بۇرىسىن ايتپاي، دۇرىسىن ايتساق، قالام ۇستاعان قاۋىم الدىمەن ءوز ىشىندە ادىلەتتىك ورناتىپ – ءومىرىن ادەبيەتكە ارناعانداردى جەرىنە ەمەس – جەتىستىگىنە، اعايىندىعىنا ەمەس – ازاماتتىعىنا قاراپ باعالاپ، ەل الدىنداعى وزدەرىنىڭ بەدەلىن وزدەرى كوتەرمەسە، ۇلتقا دا، ونەرگە دە قادىرلى بولمايدى. جوعارىدا قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ەلگە، جەرگە قاراماي جاساعان جاقسىلىقتارىن تىزگەندە، ايتپاق ويىمىزدىڭ ءتۇيىنى وسى ەدى.

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار