18 ءساۋىر 2019, 10:48 1197 0 ىشكى ساياسات دينارا مىڭجاسارقىزى

شاياحمەتوۆتەن شامشيدينوۆاعا دەيىن...

ءبىلىم جانە عىلىم سالاسى ءالى كۇنگە رەفورمادان كوز اشقان ەمەس. نەگە ەكەنىن قايدام، وسى سالاعا كەلگەن باسشى الدىڭعىسى قولعا العان رەفورمانى جالعاستىرۋعا بەيىل ەمەس. بالكىم، مينيستر رەتىندە جاڭالىق ەنگىزبەسە، ءوزىن جايسىز سەزىنە مە، الدە تالاپ سونداي ما، ايتەۋىر بۇرىنعىنىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋعا قۇمار.

تاۋەلسىزدىك العان 27 جىلدا ءبىلىم سالاسىن 15 مينيستر باسقارىپتى. ولاردىڭ قازاق ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ تاسىن ورگە دومالاتۋ ءۇشىن قانشالىقتى تەر توككەنى جۇرتتىڭ ەسىندە. اتاپ ايتقاندا، 1988 جىلدان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بىرنەشە مينيسترلىكتەر بىرىككەندە،  شايسۇلتان شاياحمەتوۆ قازاقستان ءبىلىم ءمينيسترى بولىپ سايلاندى. بۇل اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ ەدى. ول قازاقستانداعى ءبىلىم مەن عىلىم تۋرالى زاڭداردى  دايىنداپ،   وقۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالاردى ءساتتى باستادى. مينيسترلىكتە سول جىلدارى ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قانشاما جاڭا ويلار، تالاي تىڭ يدەيالار، قىرۋار يگى باستامالار جۇزەگە اسىپ جاتتى. اسىرەسە، بۇرىنعى وداقتىق بۇعاۋدان اجىراپ، ەگەمەن ەل بولعان ساتتەگى جالپى ءبىلىم سالاسىنا بايلانىستى سان الۋان زاڭنامالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى، باعدارلامالىق-نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى، ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ ءار سالاسى ءۇشىن وقۋ-ءبىلىم تۇجىرىمدامالارى مەن ستاندارتتارىن، وقۋ جوسپارلارى مەن باعدارلامالارىن جاساۋ، دەربەس جاس مەملەكەتتىڭ وقۋ-تاربيە جۇيەسى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن بەلگىلەۋ، جوعارى وقۋ ورىندارى جۇمىسىن تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا ساي قايتا قۇرۋ، الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدىڭ بالالارىن اتا جۇرتقا وقۋعا تارتۋ، مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋگە بايلانىستى انا ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمدەرىن ەكى جىلدا جەدەلدەتە دايارلاۋ، اۋدارماشى، ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ ماماندىقتارىن، قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ورتالىقتارىن اشۋ، ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىن جاساپ جولعا قويۋ، ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ تەستىك جۇيەسىنە كوشۋ، ەلىمىز مەكتەپتەرىن جاپپاي كومپيۋتەرلەندىرۋ، ت.ب. تالاي-تالاي جۇمىستاردى اتقارۋ تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى تۇڭعىش ءبىلىم ءمينيسترى ش.شاياحمەتۇلىنىڭ تىكەلەي ەنشىسىندە بولدى. بۇل اسقارالى مىندەتتەردى شاياحمەتۇلى ۇلكەن ابىرويمەن اتقارىپ، ەلدىڭ  وقۋ-ءبىلىم جۇيەسىن جاڭا جولعا سالىپ، باعىتتاپ بەردى دەپ ايتا الامىز. سونداي كۇردەلى كەزەڭدە مينيستر جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان ءتول وقۋلىقتار مەن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتتاعى وقۋ قۇرالدارىن تەزدەتىپ دايارلاۋ جۇمىسىن دا وڭتايلى شەشتى. ايتالىق، وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىنداعى ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى بولعان احاڭنىڭ (احمەت بايتۇرسىنۇلى) ۇلگىسىمەن بارلىق ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەردى ىسكە قوسىپ، جالپى زيالى قاۋىمدى وسىناۋ جاۋاپتى جۇمىسقا جۇمىلدىردى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، شاياحمەتوۆ ءبىلىم سالاسىندا ۇزاق وتىرعان باسشى.

1990 جىلدارى ءبىلىم-عىلىم دا باسقا سالالار سياقتى توقىراۋ كەزەڭىن باستان كەشىردى. مۇعالىمدەر مەن وقىتۋشى-عالىمدار جاپپاي ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن تاستاپ، جۇمىس ورنىن بازارعا اۋىستىردى.

ال سالانى 1993 جىلى تىزگىندەگەن ەرەجەپ مامبەتقازيەۆ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بەس وبلىس ورتالىعىندا – پاۆلودار، اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان، تالدىقورعان، اتىراۋدا وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر اشۋعا اتسالىستى.

ول ءبىر سۇحباتىندا سول كەزدى بىلايشا سيپاتتايدى. «ءيا، تالاي قيىندىق كەلتىرگەن ساتتەر باستان ءوتتى. ءتىپتى، مۇعالىمگە جالاقى، ستۋدەنتكە شاكىرتاقى تولەي الماعان كەزدەر بولدى. سول كەزدە ەلباسىنىڭ دا، ءمينيستردىڭ دە، جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ دە جۇمىسى اسا اۋىر بولاتىن. دەگەنمەن، ءبىلىم سالاسى ەشقاشان مەملەكەت، ەلباسى قامقورلىعىنان تىس قالىپ كورگەن ەمەس. ال قازىر ءبىلىم بەرۋ جاڭا جۇيەگە كوشىپ جاتىر. ءالى دە جەتپەي جاتقان تۇستار جەتەرلىك. اركىم ءوزىنىڭ جاڭالىعىن جاساپ، ونى وقۋ باعدارلاماسىنا بىردەن ەنگىزىپ جاتادى. بىرىنشىدەن، جاسالىپ جاتقان رەفورمالارعا جۇيەلىلىك كەرەك سياقتى. بۇل لاۋازىمعا كەلگەن ادامدار مىندەتتى تۇردە ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي بىلگىرى بولۋى كەرەك. بۇكىل ەلدىڭ ۇرپاعىن تاربيەلەپ، ەلگە ءبىلىم بەرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا الىپ وتىرعاندىقتان، جاڭا باستامالاردى قولعا الماس بۇرىن، ونىڭ جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن الدىن الا ويلاستىرىپ الۋ قاجەت» دەپتى.

1995-1997 جىلدارى مينيستر بولعان مۇرات جۇرىنوۆتىڭ ەل ەسىندە قانداي ىسىمەن ەستە قالعانى بەلگىسىز.

وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا، كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى شەنەۋنىكتەر قورعادى. سونداي-اق، جوعارى وقۋ ورىندارىن ساپاسىنا قاراماستان، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن اكادەمياعا اۋىستىردى. بۇدان وزگە وقۋ ورىندارىندا زاڭگەرلەر مەن ەكونوميست ماماندار كوپتەپ دايىندالا باستادى. جانە 3 ايدا وقۋلىق جازۋ دا وسى ءمينيستردىڭ كەزىندە باستالعان كورىنەدى.

1997 جىلى ءبىلىمدى مادەنيەت پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىمەن بىرىكتىردى. بۇل تۇستا ونىڭ تىزگىنىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ۇستادى.

الايدا بۇل ۆەدومستۆو كوپكە بارمادى. ونىڭ «سىزدەر وقۋ ورنىنىڭ پەداگوگيكالىق باعىتىن ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزىن ەسكەرۋلەرىڭىز قاجەت. ەگەر دە زاڭ جانە ەكونوميكا سياقتى جاڭا تانىمال ماماندىقتاردى ەنگىزۋگە ۇمتىلاتىن بولساڭىزدار، وزدەرىڭىز باسشىلىق ەتىپ وتىرعان وقۋ ورداسىنىڭ نەگىزگى ورنىن جوعالتىپ الاسىزدار. ويتكەنى، كەز كەلگەن كاسىپتىڭ نەگىزى ۇستاز سانالادى» دەگەن پىكىرى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان. ەكى جىلدان كەيىن ودان مادەنيەتتى ءبولىپ، ورنىنا سپورتتى قوستى. قىرىمبەك كوشەرباەۆ باسقارىپ تۇرعان 1999 جىلدىڭ سوڭىندا ۆەدومستۆو ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولىپ اتالا باستادى.

ال 1997-2000 جەلتوقسانىنا دەيىن مينيستر قىزمەتىن اتقارعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ سالاعا ايتارلىقتاي جاڭالىق ەنگىزبەسە دە، وزىنە دەيىنگى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ەڭبەك ەتكەن. ءبىر وكىنىشتىسى، مەكتەپتەگى ۇيىرمەلەر وسى ءمينيستردىڭ تۇسىندا جابىلىپ قالعان كورىنەدى. سوندىقتان دا كوشەرباەۆتىڭ: «ءار مينيستر ءبىلىم سالاسىنا جاڭا رەفورما جاساماي، وزىنە دەيىنگى جاسالعان جۇمىستى جالعاستىرا وتىرىپ، بۇل سالاداعى جۇيەلى جۇمىستى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك» دەۋى بەكەر ەمەس.

تەك 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا عانا ءتورتىنشى مينيستر باسقارىپ تۇرعاندا ءتورت باعدارلاما قابىلدانعان. ق.كوشەرباەۆ 2000 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ اياعىندا «2005 جىلعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تۋرالى» باعدارلاماسىن ۇسىندى.

ءبىر قىزىعى، 1999-2000 جىلدارى مينيستر بولعان  ۆلاديمير شكولنيك تۋرالى دەرەك جوقتىڭ قاسى.

ونىڭ اتى ءبىلىم سالاسىنان گورى، مۇناي-گاز توڭىرەگىنەن ءجيى ەستىلەدى. سوعان قاراعاندا ءبىر جىلدا اسا ەشتەڭە تىندىرماعان سەكىلدى.

ن.بەكتۇرعانوۆ 2001 جىلى «2010 جىلعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ستراتەگياسىن» جاساعان. وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، 126 قۇجات پەن ارنايى باعدارلامالار دايىندالىپتى. ماسەلەن، تەك 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا 4 مينيستر 4 باعدارلاما قابىلداعان.

2002-2003 جىلدارى مينيستر بولعان ءشامشا بەركىمباەۆانىڭ اتىنا سىن كوپ ايتىلمايدى.

ول 2003 جىلى «اۋىل مەكتەبى» باعدارلاماسىن ەنگىزىپ، كوپتىڭ العىسىنا بولەندى. قازاقتىڭ پاراساتتى قىزى ءشامشا كوپبايقىزى ءوزىنىڭ ونەگەلى ومىرىندە ەكى ماسەلەگە قاتتى كوڭىل ءبولدى. ول بىرىنشىدەن، انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى، ەكىنشىدەن، قازاق مەكتەبىنىڭ تاعدىرى. مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ءوسۋ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ قاي سالادا دا سالتانات قۇرۋىن قاتتى قاداعالاعان ۇلتشىل ۇستاز قايدا ەڭبەك ەتسە دە، انا ءتىلىنىڭ ابىرويىن العا قويدى.

ىلە-شالا 2004 جىلى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ «2015 جىلعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى.

سونىڭ ىشىندە ش.بەركىمباەۆا مەن ج.قۇلەكەەۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالايتىن جۇرت كوپ. سەبەبى ءبىرى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداسا، ەكىنشىسى مەملەكەتتىك گرانتتىڭ ۇلەسىن 60ح40 ەتىپ، قاراكوزدەردىڭ تەگىن ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساعان ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى، بۇل ۇلەس كەيىنگى مينيسترلەردىڭ تۇسىندا وزگەرە قويعان جوق.  قۇلەكەەۆتiڭ تاعى بiر قولعا العان باستاماسى وزگە تiلدi مەكتەپتەردە مەملەكەتتiك تiلدە وقىتىلاتىن پاندەردiڭ سانىن كوبەيتۋ بولدى. وكiنiشكە قاراي، ول بۇل باستاماسىن اياقسىز قالدىردى. بiلiم مينيسترلەرiنiڭ iشiندەگi رەفورماتورى دەگەن اتاققا يە بولعان ونىڭ تۇجىرىمداماسىن سىناۋشىلار قولعا العان ءىسىن اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ءبىلىم جۇيەسىندەگى اتىشۋلى رەفورما ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ جوباسىن 2004 جىلى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ىسكە اسىردى. شىن مانىندە، سىناقتىڭ بۇل ءتۇرىن ەنگىزۋ 1993 جىلى ءسوز بولسا، اراعا ون جىل سالىپ جۇزەگە اسقانىن ايتا كەتكەن ءجون.

سونداي-اق، 2004-2007 جىلدىڭ 8 قاڭتارىنا دەيىن ءبىلىم سالاسىن باسقارعان بiرعانىم ءايتiموۆانىڭ iستەگەن iستەرiن سانامالاساق، ەستە قالارلىق كوپ ەشتەڭە جوق سەكiلدi.

بiلiم سالاسىندا قولعا العان ەڭ باستى رەفورماسى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ەنگiزگەن ۇلتتىق بiرىڭعاي تەستiلەۋدiڭ جاڭا ءادiسiن ويلاپ تابۋى. ول ۇبت-داعى «قازاقستان تاريحى» پانiنە شۇيلiكتi, سونداي-اق، كەلەسi جىلدان بiلiم دەڭگەيiن انىقتايتىن ءپان سانى 4-ەۋ ەمەس، 6-اۋ بولاتىندىعىن جاريا ەتتi. سوڭىندا، تالاپكەرلەردiڭ بiلiمiن انىقتاۋ ءۇشiن قازiرگi ۇبت-نىڭ جۇيەسiن وزگەرتەتiندiگiن مالiمدەدi. دەمەك، ەۋروپالىق بiلiم ستاندارتتارى بويىنشا دۇنيەگە كەلگەن ۇلتتىق بiرىڭعاي تەستiلەۋ ايتiموۆاعا ۇناماسا دا، جاڭا باستاما ەنگiزە المادى. ول  ۇلتتىق بiلiم بەرۋدi ەنگiزۋگە، سونىڭ iشiندە وزگەتiلدi مەكتەپتەردە مەملەكەتتiك تiلدi ۇيرەتۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتتى. سول كەزدەگى دەپۋتاتتار مۇحتار شاحانوۆ، امانگەلدi ايتالى سياقتى ءتىل جاناشىرلارى ۇسىنعان بiلiم تۋرالى زاڭ جوباسىن قولدامادى. ياعني، مينيسترلىك مەكتەپ تۇلەكتەرi ۇلتتىق بiرىڭعاي تەستiلەۋدە (قاي مەكتەپتi بiتiرگەنiنە قاراماستان) مەملەكەتتiك تiلدە ەمتيحان تاپسىرسىن دەگەن باپتى «بۇل ەلiمiزدەگi باسقا ۇلت وكiلدەرiن تiلدiك تۇرعىدان ديسكريميناتسياعا ۇشىراتۋ» دەپ قابىلدادى. ءتىپتى، ونىڭ كەزىندە مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك تiل ءپان رەتiندە اپتاسىنا 3 ساعات قانا جۇرگiزiلدi.

ۇبت داۋى ودان كەيىنگى مينيسترلەردى دە تىنىش وتىرعىزبادى. اسىرەسە جانسەيىت تۇيمەباەۆ مينيستر بولعان جىلدارى مينيسترلىككە تەستىلەۋدەگى ولقىلىقتارعا بايلانىستى شاعىمدار كوپ ءتۇستى.

وسى جىلدارى تالاي ۋاقىتتان بەرى تالقىعا سالىنىپ، ءبىر قايناۋى ىشىندە بولىپ كەلگەن «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. تۇيمەباەۆتىڭ كەزىندە كوپ ءىس اتقارىلدى. مىسالى، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بولون دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاستارىمىزدىڭ شەتەلدە وقۋىنا كوپ جاعداي جاسالدى. سوسىن مەكتەپتەردىڭ ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتىلۋى، ەلەكتروندى تاقتانىڭ ورناتىلۋى، جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەلەكتروندى كىتاپحانالاردىڭ جۇمىس ىستەۋى – مىنە، وسىنىڭ بارىمەن تۇيمەباەۆتىڭ كومانداسى جاقسى جۇمىس ىستەدى. تاعى ءبىر تۇيتكىل، ءبىلىم وشاقتارىندا حيدجاب كيۋگە تىيىم سالۋى.

باقىتجان جۇماعۇلوۆ تۇيمەباەۆتىڭ باستاعان ءىسىن جالعاستىردى. ەلىمىزدىڭ وبلىس ورتالىعى مەن ءىرى قالالارى تۇرماق، اۋدان ورتالىقتارىنداعى سانى بار، ساپاسى تومەن جوعارى وقۋ ورىندارىن جابۋعا كىرىستى. ول جىل وتكەن سايىن سىرتتاي وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنىڭ سيرەيتىنىن دە العا تارتقان. مۇنىمەن قوسا، ول ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ تالاپتارىن كۇشەيتىپ، تەست جاۋاپتارىنىڭ قولدى بولۋىنا قاتاڭ تىيىم سالۋعا بەلسەنە كىرىسكەن ءمينيستردىڭ ءبىرى.

بىراق اتا-انا مەن ۇستاز قاۋىمى مينيسترلىكتىڭ «كوللەدج ستۋدەنتتەرى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەردە كەشەندى سىناق تاپسىرادى» دەگەن بۇيرىعىن قولداماعانىن ايتۋ كەرەك. مامىر ايىندا ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى وسكەمەن قالاسىنداعى 700 وقۋشىعا ارنالعان ءبىلىم ۇياسىنىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن 1,5 ملرد تەڭگەنى قولدى قىلعانى ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى سايات شاياحمەتوۆتى قاماۋعا العان بولاتىن. سول كەزدە جۇماعۇلوۆ ورىنباسارىنىڭ مۇنداي ارەكەتكە بارعاندىعى جونىندە قانداي دا ءبىر تۇسىنىكتەمە بەرۋدەن باس تارتقان ەدى. ال كەيبىر ساراپشىلار ورىنباسارى قىلمىسپەن قولىن بىلعاپ جاتقاندا باسشىسى ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتۋ كەرەكتىگىن ايتقان. دەمەك، ءمينيستردىڭ قىزمەتتەن كەتۋىنە نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءبىر توپ عالىم جۇماعۇلوۆتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازۋ كەزىندە پلاگياتتىقپەن اينالىستى دەپ شۋ كوتەردى. «INSIDERMAN» ينتەرنەت-باسىلىمىندا «مينيستر جۋماگۋلوۆ پودوزرەۆاەتسيا ۆ ماسشتابنوم ي بەسپرينتسيپنوم پلاگياتە» اتتى ماتەريال جارىق كوردi (اۆتورى – ا.قۇدايقۇلوۆ). ونىڭ ايتۋىنشا، بiلiم جانە عىلىم مينيسترi باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءوزiنiڭ 1997 جىلى قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن تۇگەلگە جۋىق وزگە عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرiنەن جىمقىرعان. اتاپ ايتساق، ورىس عالىمدارى ۆ.ن. موناحوۆ، س.ن. انتونتسەۆ، ا.ن. كونوۆالوۆ، و.ب. بوچاروۆتىڭ ەڭبەكتەرiنەن كوشiرگەن. ايتپاقشى، باقىتجان جۇماعۇلوۆ مينيستر بولىپ تۇرعاندا قولعا العان ماڭىزدى باستاماسى رەتىندە شەتەلدەگى قازاق عالىمدارىن ەلگە قايتارۋعا ارەكەتتەنگەنىن اتاپ ايتۋعا بولادى. ول شەتەلدەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قازاق عالىمدارىن ەلگە قايتارۋ جونىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى الدىندا باستاما كوتەرىپ، سىرتتا جۇرگەن 125 عالىمنىڭ قازاقستانعا قاجەت ەكەنىن اشىق ايتقانى ەسىمىزدە. ناتيجەسىندە ءبىراز عالىمدار ەلىمىزگە ورالىپ، جۇمىس ىستەي باستادى.

ال ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى قىزمەتىنە اسلان ءسارىنجىپوۆ تاعايىندالعان كەزدە

بەلگىلى ساياساتتانۋشى دوس كوشىم: «جاڭا مينيستر ءبىلىم سالاسىندا ونشالىقتى جۇمىس ىستەمەگەن، جوو-دا تاجىريبەسى جوق كورىنەدى. قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسى وتە تۇرالاپ قالعان سالا. بۇعان ءبىر ءمينيستردىڭ شاماسى جەتپەيدى. وعان كونتسەپتۋالدى رەفورمالار كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كەلگەن ءار مينيستر جاقسارتۋدىڭ ورنىنا، بىلىقتىرا تۇسكەن سياقتى. ءارى باستاعان ءىسىن اياقتاماي كەتتى. ايتپەسە، بەلگىلى ءبىر ناتيجەسىن كورەتىن ەدىك قوي. سوندىقتان ءمينيستردىڭ كەمىندە بەس-التى جىل وتىرعانى دۇرىس دەپ سانايمىن. قولعا العان دۇنيەسىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن، جوو-ىن جايلاعان كوررۋپتسيانى جويۋ كەرەك. ەكىنشى، وقۋلىقتاردىڭ جاعدايى. ۇشىنشىدەن، تۇرالاپ قالعان عىلىم سالاسىن كوتەرۋ» دەگەن ەدى. ءسارىنجىپوۆ ەنگىزگەن ءبىر رەفورما – قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن قبتۋ-دى بىرىكتىرۋ بولسا كەرەك. ول ەلىمىزدەگى جەتەكشى وقۋ ورىندارىن ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشەتىن «اۆتونومدى ۋنيۆەرسيتەتكە» اينالدىرۋدى ماقسات تۇتتى. قازاقستانداعى جوو-ىن بىرىكتىرۋمەن قاتار جەكە مەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اجەپتاۋىر قىسىم جاساعان ەدى. ەكس-ءمينيستردىڭ قىزمەتتەن كەتۋىنە «اقجول» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى ازات پەرۋاشەۆپەن ارادا بولعان داۋ دا اسەر ەتكەنى انىق. مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىن سىنعا العان دەپۋتات «زاڭدى وزگەرتكەننەن ءمينيستردى اۋىستىرۋ وڭاي بولار ەدى»، – دەپ ءسارىنجىپوۆتىڭ جۇمىسىن ىسكە العىسىز ەتىپ تاستادى. مينيستر دە قاراپ قالماي، دەپۋتاتتى الدەبىر توپتاردىڭ، اتاپ ايتقاندا شاعىن وقۋ ورىندارىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن «لوببيست» دەپ ايىپتادى. بۇعان شامدانعان پەرۋاشەۆ پوليتسياعا ارىز جازىپ، مينيستر تەرگەۋشىلەرگە وسى ايىپتاۋىنا قاتىستى تۇسىنىك بەرگەن دە بولاتىن. الايدا، دەپۋتات پەن مينيستر اراسىنداعى بۇل داۋ بەيبىت اياقتالعان ەدى. اسلان ءسارىنجىپوۆتىڭ مينيسترلىكتەگى قىزمەتىنە بايلانىستى ءمىن تاققانداردىڭ ءبىرى ەكس-دەپۋتات، بۇگىندە سەنات توراعاسى  داريعا نازارباەۆا بولدى. داريعا نۇرسۇلتانقىزى ءسارىنجىپوۆتىڭ ءبىلىم سالاسىندا جاساپ باستاعان رەفورمالارىن «كولحوزشىلدىققا» تەڭەگەن ەدى. بۇدان باسقا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتى بولۋگە قاتىستى تالاپتار دا اسلان مىرزانىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانىن جاسىرۋعا بولماس.

2016 جىلعى اقپاننان 2019 جىلعى اقپانعا دەيىن تىزگىندى ۇستاعان ەرلان ساعاديەۆتىڭ ىسكە اسىرعان رەفورمالارى اتا-انا، بالا-شاعا تۇرماق، ءبىلىم سالاسىنداعى مامانداردى تيتىقتاتىپ جىبەردى.

كوپشىلىك ءمينيستردىڭ ۇشتىلدىلىك وقىتۋ جۇيەسىنە، وقۋلىقتاعى ولقىلىقتار، جوو-نا ءتۇسۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى رەفورمالارىنا سىن تاقتى. ساعاديەۆتىڭ «ساياساتى» ساۋات اشۋعا ەمەس، ساۋاتسىزدىققا اكەپ سوققانداي اسەر بار. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا الىپپەسىز قالامىز دەپ كىم ويلاعان؟ «ساۋات اشۋ» ءپانىن وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزگەن مينيسترلىك «الىپپەنى» مەكتەپالدى دايىندىق توبىندا وقىتۋعا كىرىستى. ساعاديەۆتىڭ تاعى ءبىر شىعىندى شارۋاسى – سىرتتان مامان شاقىرۋى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2016-2018 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن باعدارلاما قابىلداعان. سونىڭ اياسىندا بىلتىر شەتتەن 22 ادام قىزمەتكە الىنىپ، 40 توپ-مەنەدجەر شاقىرىلعان. ولارعا بيۋدجەت ەسەبىنەن 2 ميلليارد 78 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە بولىنەتىنى دە ايتىلدى.

بيىل اقپاندا بۇل قىزمەتكە تالاي جىل ءبىلىم سالاسىنىڭ مايىن ىشكەن مامان كۇلاش ءشامشيدينوۆا كەلگەندە قۋانباعان ادام كەمدە كەم.

ءدۇيىم ەل «سالاعا ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى كەلدى» دەگەن باعا بەردى. جاڭا مينيستر كەلە سالىپ مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى ولقىلىقتاردى تۇزەيتىنىن جەتكىزدى. «وقۋلىقتاردا كەمشىلىكتەر بار. رەسپۋبليكالىق كوميسسيا كەيبىر وقۋلىقتاردى قايتا تۇزەتۋگە جىبەردى. وقۋلىقتار باسىپ شىعارۋعا جىبەرمەس بۇرىن، بىلتىرعى جىلداعىداي قوعام تالقىلاۋىنان وتەدى»، – دەپ مالىمدەدى. كۇلاش ءشامشيدينوۆا بالالار ەڭ الدىمەن ءوز انا ءتىلىن، قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «زامان تالابىنا ساي، بالالارىمىز، ەڭ ءبىرىنشى، ءوز انا ءتىلىن، قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك. سەبەبى، قازاق ءتىلىن ءبىز تەك قازاقستاندا عانا دامىتا الامىز. ەكىنشىدەن، جالپى ينتەگراتسيالانۋ ءۇشىن، باسقا كورشى مەملەكەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بىزگە ورىس ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلى قاجەت. مىنە، وسى جاعدايعا بايلانىستى قازىر مەكتەپتەردە پاندەر قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە وقىتىلىپ جاتىر»، – دەدى. سونداي-اق، مينيستر كەلەسى جىلى جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسى قابىلداناتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. «قازاقستاننىڭ ءبىلىم باعدارلاماسى بيىل اياقتالىپ، كەلەسى جىلعا جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسى قابىلدانادى. بىراق، جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسى اياسىندا ۇلكەن كۇردەلى وزگەرىستەر تۋرالى اڭگىمە ايتىلىپ وتىرعان جوق. ءبىز باستالعان شارۋانى ءوز بيىگىنە شىعارۋىمىز كەرەك»، – دەدى.

مينيستر ءبىر-ەكى كۇندىكتە تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىقتىڭ شەتىن شىعاردى.  1 شىلدەدەن باستاپ بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا ارتىپ، وسىلايشا جوعارى ساناتى بار قالا مۇعالىمىنىڭ جالاقىسى 158 034 تەڭگە، اۋىلدىق جەرلەردە 180 908 تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى. مۇنىمەن قوسا، سوڭعى كەزدەرى كادىمگىدەي باسەكەگە  اينالىپ كەتكەن تۇلەكتەردىڭ كەشىن  مەكتەپتە وتكىزۋ كەرەگىن ايتىپ: «ارتىق اقشا شاشۋدىڭ دا قاجەتى جوق. استا-توك وتىرىس جاساماۋ كەرەك. لىق تولى داستارقان جايىپ، قىمبات كويلەك الۋدىڭ دا قاجەتى شامالى. تۇلەكتەر كەشى ءوزارا باسەكە ءۇشىن جاسالمايدى. مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشى كيىم كورسەتىپ، جارىسۋ ءۇشىن عانا ەمەس، اتا-انالار مەن بالالاردىڭ كەزدەسۋى ءۇشىن جاسالادى» دەگەنىن كوپشىلىك ءبىراۋىزدان قولداعانىن ايتا كەتكەن ءجون.

قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرى كىمدەر؟

1988-1993 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن – شايسۇلتان شاياحمەتوۆ

1993-1994 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن – ەرەجەپ مامبەتقازيەۆ

1994-1997جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن – مۇرات جۇرىنوۆ

1997-1997 قازانىنا دەيىن – يمانعالي تاسماعامبەتوۆ

1997-2000 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن – قىرىمبەك كوشەرباەۆ

1999-2000 جىلدارى – ۆلاديمير شكولنيك

2000-2002 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن – ءنۇرالى بەكتۇرعانوۆ

2002-2003 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىنا دەيىن – ءشامشا بەركىمباەۆا

2003-2004 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىنا دەيىن – جاقسىلىق كۇلەكەەۆ

2004-2007 جىلدىڭ 8 قاڭتارىنا دەيىن – بىرعانىم ءايتىموۆا

2007 جىلدىڭ 10 قاڭتارىنان – جانسەيىت تۇيمەباەۆ

2010 جىلعى 22 قىركۇيەكتەن – باقىتجان جۇماعۇلوۆ.

2013 جىلعى 2 قىركۇيەكتەن 2016 جىلدىڭ 10 اقپانىنا دەيىن – اسلان ءسارىنجىپوۆ.

2016 جىلى 10 اقپاننان – 2019 جىلدىڭ 2 اقپانىنا دەيىن ەرلان ساعاديەۆ

2019 جىلدىڭ 2 اقپانىنان كۇلاش ءشامشيدينوۆا

 

ەرسايىن ەرقوجا،

ءبىلىم  مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى:

– ش.شاياحمەتوۆتەن بەرى 15 مينيستر تاعايىندالدى. جاڭا مينيستردەن دە اسا ەشتەڭە كۇتپەيمىن. ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە دە اشىق پىكىر ايتىپ، كەمشىلىكتى تۇزەتۋگە دايىنبىز دەگەندى ايتقان ەمەس. قىسقاسى، شەشۋگە تىرىسقان جوق. الايدا مينيستر بولعالى ايتقان ۇسىنىسىنىڭ ءبارى قۇلاققا ەنەدى. مىسالى، ۇشتىلدىلىككە، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاعا، تەستىلەۋگە بايلانىستى دۇرىس پىكىر ايتتى. بىراق ونى ورىنداۋ جاعىنا كۇمانىم بار. سەبەبى، ونىڭ اينالاسىنداعىلار ءبىلىم سالاسىنىڭ باسپالداعىنان وتپەگەندەر. مامان جوق جەردە ءبىلىم سالاسىن تۇزەۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن، كەز كەلگەن ماسەلەگە دايىندىقپەن كىرىسۋ كەرەك. مىسالى، ءشامشيدينوۆا ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە تالاي ماسەلەنى ايتتىق تا، جازدىق تا. بىراق بىردە بىرىنە جاۋاپ قايتارعان جوق. وقۋلىقتا 1998 جىلدان باستاپ قاتە كەتە باستادى. سونى بۇل كىسىنىڭ تولىق تۇزەۋگە مۇمكىنشىلىگى بولدى. 12 جىلدىققا كوشۋ ماسەلەسى دە سول كەزدە كوتەرىلدى. وعان مۇعالىمدەر تاپشى، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا، كورنەكى قۇرالدار دايىن ەمەستىگىن ايتا المادى. مەنىڭشە، شايسۇلتان شاياحمەتوۆ پەن ەرەجەپ مامبەتقازيەۆتەن باسقالارى ءبىلىم سالاسىن قۇلدىراتىپ جىبەردى.

 

PS:

ءبىز ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن باسقارعان مينيسترلەردىڭ قولعا العان باستامالارى مەن ەنگىزگەن رەفورمالارىنىڭ جاي-جاپسارىنا توقتالدىق. سارالاي كەلە، ءبىرى باستاعان ءىستى ەكىنشىسى ءىلىپ اكەتپەيتىنىنە كوز جەتكىزدىك. ءبىلىم سالاسىنا ءتيىمدى تالاي رەفورمانىڭ اياقسىز قالىپ جاتقانى سودان شىعار. ەندىگى ءۇمىت – ءشامشيدينوۆادا.

دينارا

مىڭجاسارقىزى

 

سوڭعى جاڭالىقتار