28 ناۋرىز 2019, 12:14 1157 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ميلليونداعان ميگرانت

قازىر قازاقستاننىڭ قاي قالاسىندا بولسىن ەڭبەك ميگرانتتارىن كەزدەستىرۋ قيىن ەمەس. ولاردىڭ باسىم بولىگى قۇرىلىس پەن ساۋدا سالاسىندا. مۇناي-گاز كومپانيالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر دە جەتەرلىك. بالا كۇتۋشى، اۋلا سىپىرۋشى بولىپ جۇرگەن ميگرانتتار دا بار. ولار دا قاي ەلگە تابان تىرەۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى-اۋ. قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋ قولايلى. تىنىش مەملەكەت. ەكونوميكاسى وركەندەپ، حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارا باستاعانىن بايقاعاندىقتان دا بولار، ولاردىڭ كەيىنگى جىلدارى قازاقستانعا قاراي اعىلۋى كۇرت كوبەيگەن.

ورتالىق ازيانىڭ وزىندە شامامەن العاندا جىل سايىن 10 ميلليون ادام ءبىر ورىننان ەكىنشى مەكەن-جايعا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە ۋاقىتشا جانە ۇزاق مەرزىمگە تىركەۋگە تۇراتىندار دا بار. بارلىعى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ قام-قارەكەتى. وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن باسقا ەلگە بارىپ جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر.

بۇل جاعداي توقتامايدى. جالعاسا بەرەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا، بۇل ەڭبەك ميگرانتتارىنا عانا ەمەس، ولاردى قابىلدايتىن ەلدەرگە دە پايدالى. ويتكەنى، بىرىنشىدەن، بۇل ارزان جۇمىس كۇشى. ەكىنشىدەن، مەملەكەتكە سالىق تۇسەدى.

بىراق، بۇل ءۇشىن ميگرانتتاردىڭ قۇقىعى تولىق قورعالىپ، جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋىنە بارىنشا كەپىلدىك بولۋى كەرەك كورىنەدى. قازاقستاندا وسىنداي جاعداي بار. سوندىقتان دا سىرت جاقتان كەلەتىن جۇمىس كۇشى كوبەيگەن. ءبىر عانا مىسال. 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 2015 جىلى قازاقستاندا تىركەلگەن ميگرانتتار 50 پايىزعا جۋىق كوپ بولعان. ونان كەيىنگى جىلداردا دا وسى كورسەتكىش ساقتالعان. وتكەن جىلى قىرعىزستان مەن وزبەكستاننان جانە تاجىكستاننان كەلىپ، قازاقستاندا ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرعانداردىڭ سانى 1 265 000 ادام بولعان. ونىڭ ءبىر ميلليوننان استامى وزبەكستاننان. ولاردىڭ كوبىرەك شوعىرلانعان ورتاسى – وڭتۇستىك قازاقستان مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى، استانا مەن الماتى قالالارى.

كورشىلەس ەل تۇرعىندارىنىڭ رەسەيمەن سالىستىرعاندا قازاقستانعا قاراي اعىلۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەپ-سالدارى بار. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلگە وزبەكستان مەن قىرعىزستان جاقىن. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا، اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس. ماسەلەن، وڭتۇستىك قازاقستاندا وزبەكتەردىڭ تانىس-تامىرلارى، جامبىل وبلىسىندا قىرعىز اعايىنداردىڭ كوز كورگەن، تانىس-ءبىلىس ادامدارى بار بولۋى ابدەن مۇمكىن. سولاردان حال-جاي، ءجون سۇراسىپ، ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءبىلىپ، بالا-شاعاسىن اسىراۋعا جەتەرلىك جۇمىس تابۋعا بولاتىنىنا كوزى جەتكەن سوڭ، سول وبلىستارعا تابان تىرەيدى. ونىڭ ۇستىنە، قازاقستانعا كەلىپ-كەتۋ جول شىعىنى از. قاجەتتىلىك بولىپ جاتسا، بارىپ-كەلۋگە مۇمكىندىگى بار.

قىرعىزستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنگەن ەل بولعاندىقتان، بۇل مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قازاقستانعا كەلىپ-كەتۋ مەن جۇمىس ىستەۋ جەڭىل. تىركەۋ دەرەگىنە قاراعاندا، قىرعىز اعايىنداردىڭ دا قازاقستانعا جۇمىس ىستەۋگە كەلۋى ارتقان. ولاردىڭ باسىم بولىگى الماتى مەن استانا قالالارىندا، قىرعىزستانمەن شەكارالاس جامبىل جانە الماتى وبلىستارىندا.

بىراق، قىرعىزدارعا قاراعاندا قازاقستانعا كەلىپ جاتقان وزبەك ميگرانتتارى باسىم. دەرەككە جۇگىنسەك، وزبەكستاننان قازاقستانعا كەلىپ، تىركەۋگە تۇرعان ميگرانتتار قاتارى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى ەكەن. وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا ءۇش ەسە كوپ. ولاردىڭ 80 پايىزى قۇرىلىستا جۇمىس ىستەۋدى قالاپ، رۇقسات سۇراعان. وزبەكستاندىق بەس اعايىننىڭ تورتەۋى ايلىق كىرىسىن 40 000 تەڭگە كولەمىندە كورسەتكەن كورىنەدى. ال شىن مانىندە ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى قانشا؟ ءتيىستى ورىنداردىڭ نازار اۋداراتىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى وسى. جۇمىس بەرۋشىلەر ەڭبەك ميگرانتتارىن جاتىن ورىنمەن، تاماقپەن قامتاماسىز ەتكەن كۇننىڭ وزىندە 40 مىڭ تەڭگە ايلىق وتە از ەمەس پە؟ بۇل سالىقتى از تولەۋدىڭ ءبىر جولى ەمەس پە ەكەن؟

ەڭبەك ميگرانتتارىنان بولەك قازاقستاندا جاسىرىن جۇمىس كۇشى دە جەتەرلىك. ولاردىڭ كوبى قۇرىلىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ارنايى ماماندىعى مەن ءبىلىمى جوق «جاسىرىن جۇمىسشىلار» جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمدى بولار، بىراق ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەر پايداسى جوق ەكەنى تۇسىنىكتى. ولاردىڭ اراسىندا وندىرىستىك جاراقات الىپ، نە بولماسا ەڭبەكاقىسىنا قول جەتكىزە الماي داۋلاپ جۇرەتىندەر دە بار. جاسىرىن كەلگەندىكتەن ولارعا جۇمىس بەرۋشىلەر دە ەڭبەكاقىسىن ۋاقتىلى تولەمەي، اۋرە-سارساڭعا سالىپ قوياتىن جاعدايلاردىڭ دا كەزدەسىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا دا جۇمىسپەن قامتۋ مەن ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرى جانە تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە ەنگىزىپ جاتقانى امبەگە ايان. دۇرىس-اق. العا قاراي جىلجۋ كەرەك، ءوسۋ كەرەك. بىراق وسىنىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك پەن تەڭسىزدىك ارتىپ وتىرعان كورىنەدى.

«اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قاشىقتىق ەڭبەكتىڭ اياسىن كەڭەيتە ءتۇستى. كاسىبي جانە وتباسىلىق مىندەتتەردى بىرىكتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى پايدا بولا باستادى. كەيبىر كاسىپورىندار سۋبمەردىگەرلىك جانە اۋتسورسينگ نەگىزىندە جۇمىس كۇشىن تىكەلەي جالداي باستادى. مۇنىڭ جاقسى دا، جامان دا جاقتارى بار»، – دەيدى قازاقستان كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى باقىتجان ءابدىرايىم.

جالپى، جۇمىس كۇشىنە بايلانىستى وسىنداي وتكىر ماسەلەلەردى قاداعالايتىن قۇزىرلى ورىندار قاپەرىندە ۇستاسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ولار قام-قارەكەتسىز وتىر دەپ ايتا المايمىز، ارينە. ايتسە دە ەسكەرۋگە ءتيىستى جايتتاردى ەلەپ-ەكشەسە دەگەن وي عوي بىزدىكى.

عالىم ومارحان

سوڭعى جاڭالىقتار