29 قاراشا 2018, 18:01 2068 0 ءبىلىم احمەت ومىرزاق

سەنىمگە سەلكەۋ تۇسپەسە...

جالپى سەنىمنىڭ ءتۇرى كوپ: مەملەكەتكە سەنۋ، ۇلتقا سەنۋ، بولاشاققا سەنۋ، باسشىلىققا سەنۋ... ەڭ اقىرى وزىڭە سەنۋ – «وزىڭە سەن، ءوزىڭدى الىپ شىعار، ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» (اباي). بىراق ادامزات ءۇشىن اقيقاتتىڭ ءتۇپ-باستاۋىن ىزدەۋدەگى ەڭ ۇلكەن سەنىمى – ءدىني سەنىم.

و باستان «قۇران – قۇداي ءسوزى. قۇداي قىلعاندى بىلاي قىلما» دەيتىن قازاق ءدىندى رۋحاني تازالىق، ادامدى ادالدىققا، ادىلەتكە باستايتىن جول دەپ بىلگەن.

كەز كەلگەن ءدىني سەنىمنىڭ وزىنە ءتان كوزقاراسى، تىيىمى، سول ءدىندى ۇستاۋشىلار ورىنداۋعا ءتيىس ءجون-جورالعىسى بولادى. الايدا ۇلتتىق سالت-ساناسى ورنىققان كەز كەلگەن حالىق بەلگىلى ءبىر ءدىندى ۇستانعاندا، ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن ۇندەستىرىپ ۇستاناتىنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا، يسلام ءدىنىن ورتالىق ازياعا جورىق جاساعان اراب ءدىن تاراتۋشىلارىنىڭ قاھارىنان سەسكەنىپ قانا ۇستاماي، مۇسىلماندىق كوزقاراستىڭ ۇلتتىق ساناعا دەگەن ۇيلەسىمىن تانىپ ۇستاعان قازاق حالقى عاسىرلار بويى وزدەرىن مۇسىلمان ۇمبەتى ساناپ كەلەدى. ال يسلام ءدىنىنىڭ قازاق اراسىنا ورنىعۋىنا ورتالىق ازيادا يسلام ءدىنىن تاراتۋدا بەلسەندىلىك تانىتقانداردىڭ ەڭبەگى وراسان زور. مۇحاممەد پايعامباردان (س.ع.س) كەيىنگى حاليفالار ءابۋ باكر-اس-سىدىق (632- 634), ومار (634-644), وسپان (644-656) جانە ءالي ءابۋ ءتاليبتىڭ (656-661) ۇرپاعى بولىپ ەسەپتەلەتىندەردى قازاق حالقى ەرەكشە قۇرمەتتەپ، دىنگە قاتىستى ىرىم-تىيىم، جول-جورالاردىڭ تىزگىنىن سولارعا ۇستاتقان. ءحىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ماۋلانا سافي اد-دين ورىن قويلاقي جازىپ قالدىرعان «ناسابناما» اتتى شەجىرە كىتاپتا ءدىن تاراتۋشى ىسقاق باب (باب اتا), ءابدىجاليل باب (ابد-ال-جاليل، حوراسان اتا), ءابدىراحيم بابتىڭ (ابد-ار-راحيم) ورتالىق ازيا اۋماعىنا 1366 جىلى كەلگەنى ايتىلادى. دەمەك، جەتى عاسىردان بەرى قازاقتار يسلام ءدىنىن ۇستانىپ كەلەدى دەپ ايتا الامىز.

كەڭەستىك داۋىردە دىنگە دەگەن كوزقاراستىڭ قاتال بولعانى بەلگىلى. حالىقتىڭ ءدىني سەنىمىنە تىيىم سالىپ، ءدىندى ۇستاۋشىلاردى اشىق جازالاماسا دا، ءدىني كوزقاراستىڭ رەاكتسياشىلدىعى جايىندا (مەكتەپتەن باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىن، بارلىق عىلىمي ورتالىقتاردا، مەملەكەتتىك ورگانداردا) كۇشتى اتەيستىك ناسيحات جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ اسەرىنەن ول تۇستا دىنگە سەنبەيتىندەردىڭ قاراسى قالىڭ بولدى. دەگەنمەن حالىق ءدىندى ءبىرجولا ۇمىتىپ كەتكەن جوق. ماسەلەن، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كوبىسىندە تۇرمىستىق ومىردە ءدىني جورالعىلار جاسالاتىن (بالا تۋعاندا ازان شاقىرىپ، ات قويۋ; ۇلدى سۇندەتكە وتىرعىزۋ، ءولى ارۋاقتاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاۋ، زەينەت جاسىنداعىلاردىڭ ناماز وقۋى، ولگەن ادامعا جانازا شىعارۋ ت.ب.). سولاي بولسا دا، كسرو قۇلاعان تۇستا باسقا ەلدەردەگى سياقتى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دە ءدىني ساۋاتى جەتىك، ءدىن ءىلىمىن جان-جاقتى مەڭگەرگەن ءدىني ماماندار تاپشى بولدى. مىنە، وسى كەزدە ورتالىق ازيانىڭ كوپتەگەن جاستارى ءدىني ءبىلىم الۋ ءۇشىن ەگيپەت، پاكىستان، ساۋديا، تۇركيا سەكىلدى ەلدەردەگى ءدىني وقۋ ورىندارىنا اتتاندى. بۇل، ارينە، ءدىني كوزقاراس بوستاندىعىنا جول اشىلعان ەلدەر ءۇشىن قاجەتتى قادام ەدى. دەگەنمەن بۇل تۇستا ءبىز ەسكەرمەگەن ءبىر نارسە بولدى، ول – ءار ەلدەگى يسلامعا دەگەن كوزقاراستاردىڭ وزگەشەلىگى ەدى. شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الىپ كەلگەندەر ەلىمىزگە ورالىپ، وزدەرى العان ءبىلىمى نەگىزىندە ەلگە ءدىني ۋاعىز ايتا باستاعان تۇستا ولاردىڭ كوزقاراستارىنداعى الشاقتىق ايقىن كورىنە باستادى. بەيسەنبى كۇندەرى شەلپەك ءپىسىرۋدى، قايتىس بولعان ادامعا ارنالعان جەتى، قىرىق، ءجۇز كۇندىك ساداقالاردى، ەل ءپىر تۇتاتىن ارۋاقتى ادامدارعا ارناپ قۇران باعىشتاۋدى، كەلىندەردىڭ اتا-ەنەسىنە سالەم جاساۋىن، ت.ب. بۇرىننان ەلدىڭ ساناسىنا سىڭگەن ءداستۇردى، ءدىني جورالعىلاردى تەرىستەۋ – ەلگە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ءدىني سەنىمدى قارسى قويعان سياقتى بولىپ كورىندى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ەلدىڭ ىشىندە بۇرىننان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇستى دەسە دە بولادى. بۇل جاعدايدا ءدىني سەنىمدى رەتكە كەلتىرۋ مەملەكەتتىڭ ءدىني باسقارماسىنا جۇكتەلەتىنى بەلگىلى.

ىرگەتاسى ءحىح عاسىردا قالانعان ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى 1990 جىلعا دەيىن تاشكەنتتە تۇردى. تەك 1990 جىلعى 12 قاڭتاردا وتكەن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىندا دەربەس قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى قۇرىلعان بولاتىن. مىنە، وسى باسقارما جاڭا عاسىردان باستاپ، قازاقستانداعى يسلام دىنىنە قاتىستى كوزقاراس بىرلىگىن قالىپتاستىرۋعا تەر توكتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2003 جىلى 2 شىلدەدە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ № 460-11 جارلىعىمەن الماتىدا «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى (قازىرگى «نۇر» قازاق ەگيپەت يسلام ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتالادى) اشىلدى. بۇل وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدە يسلام ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ساۋاتتى ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ كوبەيىپ، حالىقتى ءبىرتۇتاس ءدىني كوزقاراسقا ۇيىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

جالپى، ءدىني سەنىم – ءار ادامنىڭ جەكە شارۋاسى. سوندىقتان وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، ەلىمىزدە ءدىني سەنىمى بولەك ادامعا تيىسۋگە، قۋدالاۋعا زاڭمەن قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بۇل تۋرالى «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى 11 قازانداعى № 483-ءىV زاڭىنىڭ 3-بابىنىڭ 5-بولىمىندە «زاڭدى ءدىني قىزمەتكە كەدەرگى كەلتىرۋگە، جەكە تۇلعالاردىڭ دىنگە كوزقاراسى سەبەپتەرى بويىنشا ازاماتتىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا نەمەسە ولاردىڭ ءدىني سەزىمدەرىن قورلاۋعا، قانداي دا ءبىر دiندi ۇستانۋشىلار قاستەرلەيتىن زاتتاردى، قۇرىلىستار مەن ورىنداردى بۇلدىرۋگە جول بەرىلمەيدى» دەپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءدىني سەنىم ەركىن. سولاي بولسا دا كەيدە تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورىن الىپ جاتادى. مىسالى، جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلى باستالار كەزدە مەكتەپكە جاس قىزدارىنىڭ حيدجاپ كيىپ بارعانىن قالايتىن اتا-انالاردىڭ داۋى قوعامنىڭ نازارىنا ءجيى ءتۇسىپ ءجۇر. وزدەرىنىڭ ءدىني سەنىمىنە ەركىندىك بەرگەن مەملەكەتتىڭ جوعارىداعى كورسەتىلگەن زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 7-بولىمىندەگى «ەشكىمنىڭ دە ءوز ءدىني نانىمدارى سەبەپتەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىندا كوزدەلگەن مىندەتتەرىن اتقارۋدان باس تارتۋعا قۇقىعى جوق» دەگەن ەسكەرتۋدى ەلەگىسى كەلمەيتىندەر شىن مانىندە ءدىندى دە، مەملەكەتتى دە قۇرمەتتەي بىلمەيتىندەر. زايىرلى مەملەكەت ەشكىمنىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، بىراق وزگەنىڭ دە قۇقىعىن قورعايدى.

جاسىراتىنى جوق، ەلىمىزدەگى ءدىني احۋال كۇردەلى بولماسا دا، حالىقتىڭ الاڭداتۋىن تۋعىزاتىن جاعدايلار بارشىلىق. ويتكەنى زاڭ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى، شەتەلدىكتەر جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار ميسسيونەرلىك تىركەۋدەن وتكەن سوڭ، ميسسيونەرلىك قىزمەتكە رۇقسات ەتىلەتىنىن پايدالانىپ، ءتۇرلى ءدىني نانىم-سەنىمدى ۋاعىزدايتىندار از ەمەس. وسىنىڭ سەبەبىنەن قوعامدا ءدىني سەنىمنىڭ كوپتۇرلىلىگى بايقالادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 2017 جىلعى 1 قاڭتاردا رەسمي تىركەلگەن 18 كونفەسسيا اتىنان وكىلدىك ەتەتىن 3 658 ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن. بۇنىڭ ىشىندە سانى كوبى – حانافي مازحابىنداعى مۇسىلمان مەن پراۆوسلاۆ حريستياندار بولسا، ودان كەيىنگى ورىندا – كاتوليكتەر جانە پروتەستانتتار كونفەسسيالارى، يۋدەيلەر، بۋدداشىلار ت.ب. ءدىني قاۋىمدار.

مالىمەتتەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي، ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ حانافي مازحابىن ۇستاناتىن مۇسىلمانداردىڭ كوپتىگى قازاق قوعامىندا ءدىني سەنىمنىڭ بىرلىگىن بايقاتادى. سوندىقتان ءدىني كونفەسسيالاردىڭ كوپتىگى كوزقاراس قايشىلىقتارىن تۋدىراتىن سياقتى كورىنگەنمەن، ۇلتىمىزدىڭ و باستان ۇستانعان ءدىني سەنىمى ءوز دەڭگەيىنەن تومەن تۇسپەگەنىنە ريزالىق تانىتۋعا بولادى.

بۇگىندە كۇللى الەمدە ادامزات ساناسىنا ۇلكەن اسەر ەتىپ وتىرعان ءدىني سەنىمنىڭ وزىندە بىرتەكتىلىك ازايىپ بارادى. وعان سەبەپ – الەمدىك دىندەردىڭ ءوزى (بۋددا، حريستيان، يسلام) ىشتەي كوزقاراستار قايشىلىعىنا ۇرىنىپ، سەكتالارعا ءبولىنىپ كەتكەن. ونىڭ سوڭى جەر بەتىندە سەنىم الاۋىزدىعىن تۋدىرىپ، ءتۇرلى قاقتىعىستارعا سەبەپ بولىپ جاتقانى اقپارات قۇرالدارىنان بەلگىلى. دەسەك تە، كوپتەگەن ەلدەردە ونداي نانىم-سەنىم قايشىلىعىنان تۋاتىن ءتۇرلى جانجالداردىڭ الدىن الۋ شارالارى ۇنەمى ىسكە اسىرىلىپ، ماڭىزدى باسقوسۋلار ءوتىپ جاتادى. ماسەلەن، كونفەسسياارالىق كەلىسسوزدەردى ورناتۋعا باعىتتالعان كەڭ كولەمدەگى العاشقى ءىس-شارالار – الەم دىندەرى مەن كونفەسسيالارى وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋى 1986 جىلدىڭ قازانىندا جانە 2002 جىلدىڭ قاڭتارىندا يتاليانىڭ اسسيزي قالاسىندا وتكەن-ءدى. ودان كەيىنگى داۋىردە وسى باعىتتاعى ەڭ باستى ءىس شارا – الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ سەزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس قالاسى – استانادا ءوتىپ كەلە جاتىر.

الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ 2003 جىلى 23-24 قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا وتسە، ودان بەرى ءىى سەزى 2006 جىلى 12-13 قىركۇيەكتە، ءىىى cەزى 2009 جىلعى 1-2 شىلدەدە، IV سەزى 2012 جىلى 30-31 مامىردا، V سەزى 2015 جىلى 10-11 ماۋسىمدا جانە VI سەزى بيىلعى جىلدىڭ 10-11 قازانىندا «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ءوتتى. بۇل – قازاقستاننىڭ تەك ءوز ىشىندەگى عانا ەمەس، الەمدەگى ءدىني احۋالدى جاقسارتۋعا جاساعان ۇلكەن گۋمانيستىك قادامى.

P.S. ەلىمىزدە ءدىني سالاداعى قىزمەتكەرلەر – ءدىنتانۋشى، تەولوگ، يسلامتانۋشى، ءدىن سالاسىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ جۇرگەن الەۋمەتتانۋشى، ساياساتتانۋشى، پسيحولوگتار ءالى كۇنگە جەتكىلىكسىز. سونداي-اق، بۇگىندە دىنگە سەنۋشىلەر اراسىندا راديكالدانۋ ءۇردىسى ءىشىنارا بايقالادى. دەگەنمەن ولاردىڭ قاتارىندا جۇرگەندەردىڭ ءداستۇرلى يسلامعا بۇرۋ باعىتىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى كوپ جۇمىستار جۇرگىزۋدە.

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ مۇسىلمان قاۋىمى ءبىر پاتۋعا مويىنسۇنىپ، سەنىم بىرلىگىن قامتاماسىز ەتسە، سەنىمىمىزگە سەلكەۋ تۇسپەسى انىق. سەنىم بىرلىگى دە مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قىزمەت ەتەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار