1 قازان 2015, 10:20 3435 0 ەكونوميكا اسەل انۋاربەك

الماتى الەمدىك رەيتينگتە ماسكەۋدىڭ الدىن ورادى

2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى ەسەپ بويىنشا الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ كوش باسىنا لوندون تۇراقتادى. مۇنداي جاڭالىق Z/Yen­ Group كومپانياسى ازىرلەگەن The Global Financial Centres Index رەيتينگى ارقىلى بەلگىلى بولدى. اتالمىش رەيتينگتە تمد ەلدەرىندەگى قالالار اراسىنان الماتى شاھارى ەڭ ۇزدىك ناتيجە كورسەتتى. الەمدىك قارجى ورتالىقتارى رەيتينگىندە الماتى قالاسى 51-ورىنعا تۇراقتاپتى. ال كورشىلەس رەسەي استاناسى – ماسكەۋ قالاسى بۇل جولى 78-ورىندى قاناعات تۇتقان كورىنەدى.

The Global Financial Centres Index رەيتينگىسى – لوندوندا شتاب-پاتەرى بار، سونداي-اق بۇكىل الەم بويىنشا 300-دەن استام قاۋىمداسقان ساراپشىسى بار Z/Yen Group Limited كومپانياسى ازىرلەگەن حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىن باعالاۋدىڭ مامانداندىرىلعان ءادىسناماسى. Z/Yen Group كونسالتينگتىك كومپانيا­سى الەمدىك قارجى ورتالىقتارى رەيتينگىن ازىرلەۋدى 2005 جىلدان بەرى جالعاستىرىپ كەلەدى. Z/Yen كومپانياسى قارجى ورتالىقتارىن باعالاۋ كەزىندە باسەكەگە قابiلەتتiلiكتiڭ ادام فاكتورى، بيزنەس ورتا، نارىقتارعا قولجەتىمدىلىك، ينفراقۇرىلىم، جالپى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە يەك ارتادى. الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ رەيتينگى جىلىنا ەكى رەت، ياعني، قىركۇيەك جانە ناۋرىز ايلارىندا جاڭارتىلادى. ال ۇزدىكتەر اشىق دەرەككوزدەرىنىڭ ساراپتاماسى جانە ساراپشىلاردىڭ بەرگەن باعاسى ارقىلى انىقتالادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ الەمدىك قارجى ورتالىقتارى ءتىزىمىن انىقتاۋعا 3 مىڭنان استام حالىقارالىق ساراپشى ماماندار قاتىسىپتى.

الەمدىك قارجى ورتالىقتارىندا ءىرى كولەمدەگى حالىقارالىق كاپي­تال شوعىرلانعان جانە ءتۇرلى حالىق­ارالىق قارجى وپەراتسيالارى كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلەدى. قارجى ورتا­لىعى ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگى­زىن ۇلتتىق جانە ۇلتارالىق بانك­تەر قۇرايدى. ولار ادەتتە اسا ءىرى بير­جالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتادى. ورتالىقتار نەگىزىندە ءىرى بروكەرلىك كەڭسەلەر مەن ءتۇرلى ينۆەستيتسيالىق قورلار دا ايتارلىقتاي ءرول اتقارادى. قازىر الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ نەگىزگى وپەراتورلارى لوندوندا، توكيودا، نيۋ-يوركتە، پاريجدە، تسيۋريحتە، ماينداعى فرانكفۋرتتا، ليۋكسەمبۋرگتە، سينگاپۋردا، سيانگاندا شوعىر­لانعان. بۇگىنگى كۇنى الەمدىك قارجى ورتالىقتارى – پايدانى كوپ اكەلە­تىن سالا. سوندىقتان، الەم­دىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ قۇرى­لىمىندا ۇلتتىق نارىق، ۆاليۋ­تالىق نەسيەلەۋ، قور نارىعى جانە دە التىن نارىعى كىرەدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن لوندون قالاسى قارجى ورتالىعى بولدى. ال ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بۇل ستاتۋستى اقش مەملەكەتى يە­لەندى. بىراق لوندون اقش-پەن بىرگە ءارتۇرلى قارجى-نەسيە جۇيەسىندە جانە قور نارىعىندا ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتتى. 1990 جىلى «دەلور جوسپارى» بويىنشا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ءبىر ورتاق ۆاليۋتامەن قارجىلىق ورتالىق قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. 1993 جىلى ورتاق ەۋروپالىق ۆاليۋتامەن قور نارىعى جانە قارجى قىزمەتتەرى قۇرىلدى. 1999 جىلى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ەۋرو جۇيەسى ەنگىزىلدى.

The Global Financial Centres Index رەيتينگىسى بيىلعى قىركۇيەكتە 18-ءشى رەت ۇيىمداستىرىلدى. ال بيىلعى ۇزدىكتەردى انىقتاۋدا ساراپشىلار 98 قالانى ىرىكتەۋدەن وتكىزگەن. ونىڭ ىشىندە 14 قالانىڭ نەگىزگى تىزىمگە ەنۋ مۇمكىندىگى بولمادى. نەگىزگى تىزىمگە ىلىنە الماعان قالالاردىڭ قاتارىندا گۋانچجوۋ، ريگا جانە نيۋ-دەلي بار. ال نەگىزگى تىزىمدە العاشقى ورىندى لوندونعا بەرگەن اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسى رەيتينگتە ەكىنشى ورىنعا ورنالاستى. نيۋ-يورك الدىڭعى رەيتينگ ناتيجەسىندە ءبىرىنشى ورىندا بولعان ەدى. Z/Yen كومپانياسىنىڭ توراعاسى مايكل ماينەلليدىڭ سوزىنە قاراعاندا، لوندوننىڭ الەمدىك قارجى ورتالىعىنىڭ استاناسى اتانۋىنا سالىق تولەۋ ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋى سەبەپ بولىپتى. سونداي-اق، لوندوننىڭ كوشباسشى بولۋىنا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەن بانك­تەر جۇمىسىنىڭ جوعارى باعالانۋى ىقپال ەتكەن. قارجىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، لوندون تۇراقتى جۇمىس ورنى جونىنەن دە كوش باستاپ تۇرعان كورىنەدى.

حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالى­عىنىڭ شەشىمى بويىنشا، ءۇشىنشى ورىنعا گونكونگ لايىق دەپ تانىلسا، ءتورتىنشى، بەسىنشى ورىندار سينگاپۋر مەن توكيوعا بۇيىردى. ۇزدىك الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ العاشقى وندىعىن سەۋل، تسيۋريح، تورونتو، سان-فرانتسيسكو جانە ۆاشينگتون تۇيىندەپ تۇر. تمد ەلدەرى اراسىنان 78-ورىنعا جايعاسقان ماسكەۋ وتكەن جىلعى قورىتىندىعا قاراعاندا تومەن كورسەتكىش كورسەتتى. ايتا كەتەيىك، ماسكەۋ 2014 جىلى The Global Financial Centres Index رەيتينگىندە 75-ورىندا بولعان ەدى. رەسەي استاناسى بۇل تىزىمدە مادريد، كيپر، سانكت-پەتەربۋرگ، تاللين، افينا، رەيكياۆيك قالالارىنىڭ عانا الدىنا شىعا الدى. ماسكەۋدىڭ بۇرىنعى ورنىنان تومەن سىرعۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. Z/Yen GroupLimited كومپانياسىنىڭ توراعاسى مايكل ماينەللي بۇل سەبەپتەردى اتاپ ايتىپ تا بەردى. ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ – رەسەيگە سالىنعان حالىقارالىق سانكتسيالار. سونداي-اق، ماسكەۋدىڭ ءۇش ساتى تومەنگە ىعىسۋىنا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ەل ەكونوميكاسىنىڭ السىرەۋى جانە سوڭعى جىلداعى رەسەي ءرۋبلىنىڭ دوللارعا شاققانداعى قۇنىنىڭ 42 پايىزعا دەيىن قۇلدىراۋى اسەر ەتكەن.

رەسەيدىڭ ماسكەۋدە حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋدى ارمانداپ ءجۇر­گەنىنە دە ءبىراز ۋاقىت بولدى. الايدا بۇل رەيتينگ ماسكەۋدىڭ الەم­دىك قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسپايتىنىن كەزەكتى رەت دالەلدەگەندەي. دەسەك تە، رەسەي بيلىگى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋعا ماسكەۋدىڭ تاپتىرماس ورىن ەكەندىگىنە سەنىمدى. قازىرگى ۋاقىتتا ماسكەۋدىڭ الدىڭعى قاتارداعى لوندون مەن نيۋ-يوركتى قۋىپ جەتۋگە مۇمكىندىگى جوق. ەسەسىنە، كرەملدىڭ الماتىنى ارتقا قالدىرۋدى كوزدەيتىنى جاسىرىن ەمەس. الماتىنى قارجى ورتالىقتارى تىزىمىنەن كەرى شەگىندىرۋ ارقىلى ماسكەۋ تمد ەلدەرىندەگى قارجىلىق ورتالىققا اينالا الادى. الايدا ساراپشىلار ماسكەۋدىڭ تەحنيكالىق جاعىنان قارجى ورتالىعىن قۇرۋعا ءازىر ەمەستىگىن ايتۋدا.

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك استاناسى دا الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ تىزىمنەن تىس قالمادى. الماتى قالاسى الەمنىڭ 84 قالاسى اراسىنان 51-ورىنعا جايعاستى. بۇل كورسەتكىش – تمد ەلدەرى اراسىنداعى ۇزدىك ناتيجە. الماتى قالاسى حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ رەيتينگىسى بويىنشا الەمدىك قارجىلىق ورتالىقتار قاتارىنا 2014 جىلدىڭ كوكتەمىندە ەنگىزىلدى. ءسويتىپ، سول جىلى الماتى قالاسى 83 حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي تىزىمىندە 58-ورىنعا جايعاسقان. ال ازيا قارجى ورتالىقتارى اراسىندا 13-ورىنعا يە بولدى. 2014 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا شىعىس ەۋروپا – ورتالىق ازيا ايماقتارى بويىنشا الماتى ەكىنشى ورىنعا ورنالاسسا، ءبىرىنشى ورىنعا ستامبۇل شىقتى. ال ماسكەۋ، افينا، پراگا سىندى الىپ قالالار الماتىدان وسى كورسەتكىش بويىنشا ارتتا قالعان ەدى. بۇل رەيتينگتە الماتى شاھارى 15 ورىن العا جىلجىپ، 43-ورىننان كورىنگەن بولاتىن. The Global Financial Centres Index-ءتىڭ 17-ءشى رەيتينگىندە الماتى قالاسى 49-ورىنعا ءتۇسىپ قالدى. 18-رەت ۇيىمداستىرىلعان رەيتينگتە الماتى تاعى ەكى قالانى الدىنا شىعاردى.

ەستەرىڭىزدە بولسا، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 ساۋىرىندە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتىنى قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. «الماتىدا قارجىلىق ورتالىق قۇرۋ ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. ول جاڭا ديناميكاعا يە بولۋى قاجەت. دۋباي نەمەسە باسقا قالالار ءتارىزدى الماتىعا دا ارنايى ستاتۋس بەرىپ، زاڭ قابىلداۋ قاجەت. قارجىلىق ورتالىق قۇرىلۋى كەرەك. مۇنىڭ بارلىعى وتە ماڭىزدى»، – دەگەن ەدى ەلباسى. الىپ شاھاردا قارجىلىق ورتالىق قۇرۋ يدەياسىنىڭ بۇگىن عانا پايدا بولماعانى دا بارشاعا بەلگىلى. قازاقستان پرەزيدەنتى مۇنداي باستامانى 1995 جىلى كوتەردى. الايدا ول كەزەڭدە ەلدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ العا باسپاۋىنا بايلانىستى الماتىدا قارجىلىق ورتالىق قۇرۋ يدەسى قولداۋ تاپپادى. دەسەك تە، بۇل باستاما جابۋلى كۇيىندە قالدى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. 2004 جىلى الماتىنى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋ كونتسەپتسياسى ازىرلەنسە، 2006 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الماتى قالاسىندا ايماقتىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ» تۋرالى زاڭعا قول قويدى. اتالمىش زاڭعا قول قويىلىسىمەن، الماتىداعى ايماقتىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن اگەنتتىك ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. اراعا 3 جىل سالىپ ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ «2015 جىلعا دەيىن الماتى قالاسىنداعى ايماقتىق قارجىلاي ورتالىقتى دامىتۋ جوسپارى» تۋرالى قاۋلىنى بەكىتكەن بولاتىن. سودان بەرى ءالى دە سوزباققا سالىنىپ كەلە جاتقان قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسىن بيىل مەملەكەت باسشىسى تەزدەتۋدى بۇيىردى. ءسويتىپ ۇلتتىق بانك قارجى ورتالىعىن قۇرۋعا قاتىستى جاڭا ءىس جوسپارىن بەكىتتى.

بۇعان دەيىن ناۋرىز ايىندا Financial Post الەمدەگى ەڭ تەز ءوسىپ كەلە جاتقان قارجى ورتالىقتارىنىڭ وندىعىن جاساعان بولاتىن. بۇل رەيتينگكە نيۋ-يورك، لوندون، توكيو قالالارى ەنبەدى. ويتكەنى ولار الەمدىك ەڭ ءىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ قاتارىندا. Financial Post ازىرلەگەن رەيتينگتە الماتى ونىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. سوڭعى بەس جىلدا الماتى رەيتينگتەگى ورنىن 9 ساتىعا العا جىلجىتتى. اتالمىش رەيتينگ بويىنشا دا الماتى قالاسى ماسكەۋ مەن ۆارشاۆا سەكىلدى ءىرى قالالاردى ارتقا تاستاعان بولاتىن.

سونداي-اق، الماتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قارجى ورتالىعى اتانادى. ول ءۇشىن اۋەلى المالى قالادا كاسىپورىندار قاتارى كوبەيىپ، جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى ارتپاق. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كوميسسياسى ماسكەۋدە، ەۋرازيالىق سوت مينسكىدە ورنالاسسا، 2025 جىلدان باستاپ وداقتىڭ قارجى نارىعىن رەتتەيتىن ورتالىق الماتى قالاسىندا ورنالاسادى دەپ بولجانۋدا. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىن كۇتپەي-اق، الماتى قالاسىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستىرا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەل ەكونوميكاسىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى ەكەن. ياعني، سالىقتىق تۇسىمدەر ارتادى، جۇمىس ورنى كوبەيەدى، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق الماتىنى تەگىننەن-تەگىن تاڭداعان جوق. نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ الماتىدا ورنالاسۋى.

ەگەر اۋقىمدى يدەيا جۇزەگە اسسا، الماتى ورتا ازيا مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اۋماعىندا عانا ەمەس، الەمدەگى ەڭ ءىرى قارجىلىق ورتالىققا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سالىق پەن قۇجات اينالىمىنىڭ ازايۋى وتاندىق بيزنەسكە دە وڭ اسەرىن تيگىزبەك. ال ينۆەستورلاردىڭ كەلۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جول اشادى جانە قازىناعا تۇسەتىن سالىق كولەمىن ارتتىرماق. ودان بولەك، قالالىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى الماتىعا ارنايى ستاتۋس بەرۋ ارقىلى جەمقورلىقتى جويۋعا بولادى دەپ سانايدى. ساراپشى مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە، الماتىعا ارنايى ستاتۋس بەرىپ، قارجىلىق ورتالىق قۇرۋ 20 ميلليون اقش دوللارىن قاجەت ەتەدى ەكەن. ونىڭ وزىندە پايدا تەك كەم دەگەندە ءبىر جىلدان كەيىن عانا تۇسە باستايدى. دەگەنمەن، ماماندار الماتىنى قارجىلىق ورتالىققا اينالدىرۋ يدەياسىنىڭ بەرەرى مول دەپ ۇمىتتەنۋدە. ءتىپتى، الەمدىك تابىستى ورتالىقتاردىڭ تاجىربيەسىنە سۇيەنۋدىڭ دە ەش ابەستىگى جوق كورىنەدى.

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار