24 ماۋسىم 2015, 16:46 5611 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ديداحمەت ءاشىمحانۇلى، جازۋشى: قاتەلىگىمىزدىڭ ءوزى – قاتەلەسپەۋگە تىرىسۋىمىزدا...

ديداعاڭنان سۇحبات بەرۋىن ءوتىنىپ سۇراعانىمدا، بىردەن كەلىسە قويمادى. ءبىرازدان سوڭ: «جاتتاندى سۇراق، جاتتاندى ويلار مەنى شارشاتتى، مۇنداي قالىپقا تۇسپەي، كوپشىلىكتى ويلاندىراتىن سۇحبات قۇرساق، سول ابزالىراق»، – دەدى. مەن: «قانداي تاقىرىپ ءسىزدى تولعاندىرادى؟» دەگەنىمدە: «وركەنيەت: بىزگە نە بەردى، بىزدەن نەنى الدى؟» دەگەن ماسەلەگە كوپتەن بەرى ىشتەي ويلانىپ ءجۇرمىن. وسى تاقىرىپتى قاۋزايىق. اڭگىمەلەسەتىن جەردى، ۋاقىتتى ءوزىم ايتارمىن»، – دەدى اعا. ءسويتىپ، بىرەر كۇننەن سوڭ ديداعامەن سۇحباتتاستىق. بۇل 2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايى بولاتىن.

– ديداحمەت اعا، بۇگىنگى اڭگىمە­مىزدى ءور­كەنيەتكە ارناساق. ايتى­ڭىز­شى، بىزگە وركە­نيەت نە بەردى جانە وركەنيەت بىزدەن نەنى الدى؟

– بۇل كەڭ اۋقىمدى اڭگىمە. قالىپتى وي تۇيۋدەن ءسال اۋىتقىپ، بۇل جەردە ەركىن ويعا ەرىك بەرەيىك. قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ، ستاندارت ويدىڭ شىرماۋىندا قالىپ قويۋ – كوپ جاعدايدا دامۋعا قايشى دۇنيە. سوندىقتان، ارتىق كەتتىم، قاتەلەستىم دەمەي، ويىمىزدى ەركىن قوزعايىق.

ەڭ ءبىرىنشى، «وركەنيەت بىزگە نە بەردى؟» دەيسىڭ. وركەنيەتتىڭ نە بەرگەنىن، مىنە، كوز الدىمىزدا ءبارىن كورىپ وتىرمىز. جان-جاعىڭا قاراساڭ، بارلىعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەمىسى، وركەنيەتتىڭ كورىنىسى. كوشەدە زۋلاعان ماشينالار، كومپيۋتەر الدىندا تاپجىلماي وتىرعان ادامدار.

ال، وركەنيەت ادام بالاسىنان نەنى الدى؟ اڭگىمەنى نەگىزىنەن سول تۋرالى قوزعاساق. الەمدەگى ادامزات مويىنداعان ۇلىلاردىڭ، ويشىلداردىڭ كوبىسى ء(بارى ەمەس) وركەنيەتكە سىن كوزبەن قاراعان. سولاردىڭ ىشىندە XV عاسىردىڭ اياعى مەن XVI عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن توماس مور دا بار. ونىڭ پايىمى بويىنشا، دامۋ جولىنا تۇسەمىز دەپ العا قاراي جىلجىعان سايىن ادامزات تابيعيلىعىنان ايىرىلا باستاعان. ءبىزدىڭ قاراپايىم سوزبەن ايتساق، قۇدايدىڭ دارىتقان شىنايى قالىبىنان اۋىتقي بەرگەن. ادام ىشكى دۇنيەسىندەگى اسىل-جاۋھارلاردى كورمەي، ونى تانۋعا تىرىسپاي، ۇمىتا باستاعان. باتىس الەمىندە ەڭ العاش وسىعان قارسى بولعان عالىم، فيلوسوف توماس مور كورولدىڭ ەڭ جاقىن كومەكشىسى بولا ءجۇرىپ، الگىندەي تىڭ ويلارعا ەرىك بەرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە «ۋتوپيا» دەگەن ەڭبەك جازعان. ۋتوپيا دەگەنىمىز – قازىرگى ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا قيالشىلدىق قوي. بىراق توماس موردىڭ «ۋتوپيا ارالىنىڭ» ماعىناسى – «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ارال». باقىتتى ەلدى، ونىڭ تاماشا قالالارىن، گۇلدەنگەن دالاسى، عاجاپ تارتىپتەرى مەن زاڭدارىن سۋرەتتەپ جازادى. ۋتوپيادا قاناۋ جوق. بارلىق ادام ەڭبەك ەتۋگە مىندەتتى. ولاردا ازىق-تۇلىك مول، ويتكەنى وندا ەڭبەك ەتپەيتىن جالقاۋلار جوق. ارال تۇرعىندارى عىلىممەن، ونەرمەن، سپورتپەن اينالىسادى. ۋتوپيا تۇرعىندارى ۇيلەرىنىڭ ەسىكتەرى ارقاشان دا قۇلىپسىز، اشىق تۇرادى، ولار ۇرلىقتان قاۋىپتەنبەيدى. توماس موردىڭ يدەياسى بارلىق ادام تەڭ ءومىر سۇرەتىن قوعام قۇرۋ بولدى. ءوزىنىڭ ارمانىنداعى باقىتتى ەلدىڭ ءومىرى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن ەلەپ-ەكشەپ، دالەلدەرمەن جازدى. بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ قيال ەدى...

بۇدان بولەك، قالىپتى ويلاۋدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتكەن، سول قالپىندا ومىردەن وتكەن بۇل – جان جاك رۋسسو. ول – XVIII عاسىردىڭ پەرزەنتى. «وركەنيەت – ادامزات قوعامىنا تەڭسىزدىكتى اكەلدى»، – دەدى ول. راسىندا، ادامزاتتىڭ بارلىق قاسىرەتى تەڭسىزدىكتەن پايدا بولادى. ال تەڭسىزدىك قالاي پايدا بولادى؟ تەڭسىزدىك – ادامزاتتىڭ جاقسى ءومىر سۇرسەم، جاقسىلىققا ۇمتىلسام دەگەن ۇعىمىنان شىعادى. جاقسىلىق دەگەن نە؟ باسەكە! اركىم جاقسى ءومىر ءۇشىن باسەكەلەسە باستادى. ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ قامىن كۇيتتەگەن ادامدار جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن «الدىنان كەلگەنىن تىستەپ، ارتىنان كەلگەنىن تەپتى»، بەتپە-بەت كەلگەندە ادامعا وتىرىك كۇلىپ، تەرىس اينالعاندا، اياعىنان شالاتىن بولدى. زورلىق-زومبىلىق، قيانات. وسىلاي تەڭسىزدىك پايدا بولدى. وركەنيەتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى بىزگە بەرگەنى – تەڭسىزدىك.

– ءسوزىڭىزدى بولەيىن، بۇل دۇنيەدە ءبىرىنىڭ قالتاسى قالىڭ، بىرىنىكى جۇقا بولۋى مۇمكىن. بىراق ادامزات جارىتىلىسىندا تەڭ ەمەس پە؟

– البەتتە. وي-سانا، اقىل-پاراساتى، ادامدىعى بار ادام ەشكىمدى كەمسىتپەيدى، كەرىسىنشە كىشىپەيىلدىلىك كورسەتەدى، كوپشىلىكتى ىزگىلىككە شاقىرادى. باسەكەدە ادال بولادى، سوڭى قياناتقا ۇلاسپايدى. ماسەلە ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىندە. ءبىر تاڭ قالاتىنىم – جان جاك رۋسسونىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسى. ونىڭ «جۇرەك ءدىنى» دەگەن تەورياسى بولعان. «ناستوياششايا رەليگيا – ەتو رەليگيا سەردتسا» دەدى. قۇداي – ادامنىڭ جۇرەگىندە. سول جۇرەكتىڭ تەڭىزدەي تەرەڭ عىلىمىنا بويلاۋعا تىرىسقانداردىڭ ءبىرى وسى – جان جاك رۋسسو. بىراق ونىڭ پايىم-پىكىرىن كاتوليك ءدىنى قابىلداماعان. رۋسسو سىندى تۇلعالاردىڭ ىزدەنىسىنىڭ استارىندا تەڭسىزدىككە دەگەن قارسىلىق جاتىر. تەڭسىزدىك جاقسى ءومىر سۇرسەم دەپ، ادامدىقتى تۋ ەتپەگەننەن پايدا بولعانىن ايتتىق. ال دىندەگى ماقسات – سول ادامگەرشىلىك، ادامدىق. ال، وركەنيەت بىزدەن نەنى الدى دەسەك، ەڭ الدىمەن ادامدى ادامدىقتان الىستاتتى.

– مۇنىڭ سەبەبى، «مادەنيەتتى ءومىر سۇرەمىز» دەپ جالعاندىققا بوي ۇرعانىمىزدان بولار...

– قۇداي و باستا جاراتقاندا ءبىزدى ادام ەتتى، ىزگىلىك جولمەن ءجۇرسىن دەدى. بىراق ادامزات قۇدايى زاڭدىلىقتاردان اۋىتقىپ، قارسى كەلە بەردى. مالەسە وسىندا. ەندى بۇدان كەلىپ مادەنيەت دەگەن ۇعىم شىعادى. مادەنيەت بىزگە نە بەردى دەيمىز؟ اسىلىندا، مادەنيەت دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىرى – «ءدىن». ياعني ادامدىقتان تۋىنداعان كورىنىس. الايدا ادامزات مادەنيەتتىڭ ىشكى قۇندىلىعىنا تەرەڭ نازار اۋدارماي، ونى سىرتقى سۇلۋلىقپەن، سىرتقى جىلتىراققا اۋەستىكپەن ولشەدى. بۇگىنگە دەيىن مادەنيەت سولاي قۇرىلىپ كەلەدى. ال سول مادەنيەت ادام بويىنان ەركىندىكتى الدى. ادامنىڭ ءومىر بويى اڭسايتىنى – ەركىندىك. ءبىز مادەنيەتتىمىز دەيمىز. سىقيىپ كيىنىپ جۇرەمىز، موينىمىزدى قىلقىندىرىپ گالستۋك تاعىپ وتىرامىز. ءوزىمىزدى ءوزىمىز مادەنيەتكە باعىندىرامىز دەپ، ەركىندىكتەن ايىرىلامىز. ەركىندىك دەگەندە ەسكە تۇسەدى، وسىدان ءبىر 2-3 جىل بۇرىن شۆەيتساريادا بولدىم. عاجاپ جەر، سۇلۋ، ءبارى كەرەمەت. بىراق ماعان ىلعي دا بىرنارسە جەتىسپەي تۇرعانداي بولدى. سويتسەم، ول جەردە ەركىندىك جەتىسپەيدى ەكەن. ويتكەنى بارلىعىن «مادەنيەتتەندىرىپ» تاستاعان. اياعىڭدى كوگالدان ءبىر اتتام سىرتقا بۇرا المايسىڭ. سەبەبى ەركىندىگىڭ جوق. ءداتىڭ جەتپەيدى. مادەنيەت ادامنىڭ ىشىندە ۇيات دەگەن تۇسىنىكتى قالىپتاستىرادى. ۇيات كەرەك بارىمىزگە. بىراق ونىڭ دا ورنى بولادى عوي. اباي ايتقانداي، شىن ۇيات پەن ناداندىقتىڭ ۇياتى بولادى. وسىنى اجىراتا بەرمەيمىز. ال ءبىز نە نارسە بولسا دا ۇيات دەپ قارايمىز دا، ءوزىمىزدى تاعى ءبىر فورماعا سالىپ جىبەرەمىز. ءبىر فورماعا سالىپ جىبەرەسىڭ دە، ەركىندىكتەن تاعى دا ءبىر قادام شەگىنە تۇسەسىڭ. ەركىن بولۋدى اڭسايسىڭ، بىراق ول جوق. شۆەيتساريادان مەنىڭ ءوز تۋعان جەرىم كەم ەمەس، ارتىق بولماسا. ءوزىمنىڭ كاتونقاراعايىمدى شۆەيتساريادان ارتىق كوردىم. ەڭ باستى سەبەبى، و باستا قۇداي جاراتقان تابيعات تۇمسا كۇيىندە تۇر. مەن وسى جاسىمدا ول جەرگە بارعاندا اسىر سالىپ، كوگالىنا اۋنايمىن. تۋعان جەر دەپ قانا ەمەس، ول جەردە مەن ەركىندىكتى سەزىنەمىن. ول جەردە ساعان ەشكىم «مىناۋ نە ىستەپ جاتىر؟»، «مىناۋ ۇيات»، «مىناۋ بولمايدى» دەمەيدى.

ادام بالاسى ۇياتتان سىرت كەتىپ قالساڭ، «مال بولىپ كەتتىڭ بە؟» دەيدى. «جانۋار بولىپ كەتتىڭ بە؟» دەگەن ءسوز عوي. بىراق كەيدە جانۋاردىڭ تىرلىگىنە قىزىعاسىڭ. سەبەبى جانۋار ءاۋ باستا قۇداي جاراتقان قالپىنان وزگەرگەن جوق. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ولاردا دا كۇرەس بار. بىراق اللانىڭ جاراتۋىنداعى جان-جانۋار سول قالپىندا قالعان. سونىسىنا كەيدە قىزىعاسىز. ال ادامزات بالاسى قالپىنان وزگەرىپ، باسقاشا فورماعا ءتۇسىپ كەتكەن. قۇداي ادام بالاسىنا ارتىقشىلىقتى بەردى. سانانى بەردى. مىسالى، ءبىز سانالىمىز. جەر بەتىندەگى جاراتىلىستى بايقاپ وتىرساڭ، جانى باردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاۋىزى، زۇلىمى – ادام. ادام ەشتەڭەنى ايامايدى. ءوزىن دە، وزگەنى دە. سانانى اللا بىزگە سول ءۇشىن بەردى مە؟ ادامشا ءومىر سۇرىڭدەر دەپ بەردى ەمەس پە؟

ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ ءبىر ماقالاسىنان ەكى ۇلى دانانىڭ سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرگەنىن وقىپ قالعانمىن. ءبىرىنشىسى، بەرنارد شوۋ: «ءبىز عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ ارقاسىندا اسپاندا قۇسشا ۇشۋدى ۇيرەندىك. سۋدا بالىقشا ءجۇزۋدى ۇيرەندىك. بىراق ادامشا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنبەدىك»، – دەپ ايتقان ەكەن. ەكىنشى ءۇزىندىنى جالەلاددەن رۋميدەن بەرگەن. ول: «مەن ومىردە قانشاما ادام كوردىم، ۇستىندە كيىمى جوق. مەن قانشاما كيىم كوردىم، ىشىندە ادامى جوق»، – دەيدى. مىنە، ادامدىق دەگەن قايدا جاتىر؟ ءبىزدىڭ ىزدەيتىنىمىز ىلعي ادامدىق، ادامگەرشىلىك. ال، مادەنيەت ءبىزدى وسىدان ايىرىپ بارا جاتىر.

– كوشپەندى اتا-بابالارىمىز «تازالىقتان ادا» دەپ قالادان قاشقان ەدى. قازىر كەرىسىنشە، قالاعا جۇگىرەمىز. بۇل قۇبىلىس ءومىرىمىزدى قالاي وزگەرتتى؟

– قالا مادەنيەتتىڭ سيمۆولى سياقتى. «قالا مادەنيەتتىڭ ۇلى ورداسى» دەيمىز. ساۋلەتتى، ءزاۋلىم ۇيلەر، تەاترىڭ بار، مۇراجايىڭ بار، باسقاڭ بار. جارايدى، ءبارى جاقسى. ال، ادام رەتىندە اۋىلداعى ادامنان ارتىقسىڭ با؟ ادامگەرشىلىك جاعىنان اۋىلداعى قاراپايىم ادام بىزدەن الدەقايدا ارتىق. ءبىزدىڭ ادامدىعىمىزعا سالقىندىقتى نە ءتۇسىردى؟ مادەنيەت ءتۇسىردى. ول كادىمگى ادام ءومىرىن ساحنالاندىرىپ جىبەردى. ومىردە ءبارىمىز ءارتىس سياقتىمىز. اسىرەسە، قالاداعىلار. كوپشىلىگىمىز وتىرىك سويلەيمىز، وتىرىك كۇلەمىز. ال اۋىلدان وندايدى سيرەك ەستيسىڭ. جانىڭا قايسىسى جاقسى؟ ارينە، ەكىنشىسى جاقسى. بىردە ورالحان بوكەي ەكەۋىمىز تەلەديداردان ءوزى تۋرالى تۇسىرىلگەن دەرەكتى ءفيلمدى كورىپ وتىرعانبىز. «ديكوش، قازىر مەن تۋرالى كورسەتەدى، ەكەۋمىز كورەيىك» دەدى. تەلەديدار قوسۋلى، ورەكەڭ سىنىپتاسى امانجان نۇقسارينمەن سويلەسىپ وتىردى. ورالحان ءبىر سۇراقتار قويادى، بالالىق شاقتارىن ەسكە الىپ وتىر. ءبىر ۋاقىتتا مەن ىشەگىم قاتا كۇلدىم. ورالحان: «ءاي، نەگە كۇلەسىڭ، ەي؟» – دەدى. «تىڭداپ وتىرىڭىزشى، قايسىسىڭىز شىنايى سويلەپ وتىرسىزدار»، – دەدىم. ءوزى ىشەگى قاتىپ كۇلدى. راسىندا دا: «امانجان، قاراشى، شىنىندا دا امانجاننىڭ ءسوزى شىنايى عوي مەنىكىنە قاراعاندا»، – دەيدى. مەن دە كۇلىپ، «ورەكە، مەندە دە بار. ءبارىبىر ءبىز تابيعي سويلەي المايمىز»، – دەدىم. ورالحاننىڭ سۇلۋ سوزدەرىنەن گورى امانجاننىڭ قاراپايىم سوزدەرى قۇلاققا جاعىمدىراق. «ورالحان، باياعىدا بىلەسىڭ بە، ەكەۋمىز كەشكە قاراي سيىر قايتارىپ كەلۋشى ەدىك قوي» دەگەنىنىڭ ءوزى ماعان جاقىن كورىندى.

ۇلكەن اعام سەيداحمەت تە وزگەشە ويلايدى مۇمكىن بىرەۋدەن ەستىدى مە، الدە ءوزى تۇيگەن ويى شىعار. «ادامدى ادام ەتكەن ەڭبەك» دەپ ايتادى، جوق ولاي ەمەس، كەرىسىنشە، «ادامدى ادام ەتكەن ەرىنشەكتىك»، دەيدى اعام. ونىڭ سەبەبى، ادام ءوزىنىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتكىسى كەلىپ، اۋىر شارۋالاردى جاساۋعا ەرىنىپ، جەڭىل جولدارىن قاراستىردى. مىسالى، تاسپەن ەمەس، بالعا جاساپ ۇرعان جەڭىلىرەك ەكەن دەپ وڭاي جولىن ىزدەدى. جاياۋ جۇرگىسى كەلمەدى، ماشينانى ويلاپ تاپتى. ءبارى ەرىنشەكتىكتەن دەيدى. بايقاپ وتىرساڭ، ول قالىپتى، ستاندارتتى ويدان قاشىپ وتىر.

– وسىنداي تىعىرىقتان قالاي شىعامىز؟

– وركەنيەت جانسىزعا جان ءبىتىردى. سەن ماشينادا كەتىپ بارا جاتاسىڭ. وزىڭدە قوزعالىس جوق. دۇنيەنىڭ دامۋ كوزى – قوزعالىستا. وركەنيەت بىزدەن سول قوزعالىستى الدى. جاياۋ جۇرمەيسىڭ، قولمەن ىستەمەيسىڭ. جاس ۇرپاققا ايتايىن دەگەنىم – قاي جەرگە بارساڭ بالالار، ورىمدەي جاستار الدارىندا كومپيۋتەر، ينتەرنەتتەن شىقپايدى، ويىن­نان باس المايدى. ولار قوزعالىستان مۇلدە قالدى. مۇمكىن، مي قوزعالىستا شىعار، بىراق ول ءبىر عانا جاقتى داميدى. قولىنداعى قۇرالمەن عانا جۇمىس ىستەپ، وزىندىك ويلاۋ قابىلەتى جويىلادى. ءبىز ويسىز بولىپ بارا جاتىرمىز. ويسىزدىق – قاسىرەت. قازىرگى زاماننىڭ ادامىنىڭ الدىندا ءبارى بار، سوندىقتان ويلانۋعا جالقاۋ. ويلانباعان مي يىستەنەدى. نەگە؟ ويتكەنى ادام ءوزىنىڭ ءومىرىن ماتەريالدىق دۇنيەمەن بايلانىستىرىپ قويعان. وسى جاعىنان كەلگەندە، ادامزاتتىڭ «ءتورت قۇبىلاسى تەڭ». ال ماتەريالدىق ەمەس دۇنيەلەردى ويلاعىسى كەلمەيدى نەمەسە جانىن جاۋلاعان ماتەرياليستىك كوزقاراس ادامنىڭ رۋحاني سىرلاردى تۇسىنۋىنە، سەزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇل قۇردىمعا اپارا ما دەپ قورقامىن. بۇل «تۇقىم قۋالاي ما» دەپ قورقامىن. وركەنيەت، مادەنيەت ءبىزدى قوزعالىستان، ويدان ايىرىپ بارا جاتىر. اسىرەسە، جاس ۇرپاقتى. مەن وسىدان قورقامىن. ءبارى قۇلقىنا قولايلى، جەڭىل-جەلپى، كومفورت ءومىردى اڭسايدى. نەگىزىندە، «اششى تامىردىڭ ءتاتتى جەمىسى بولاتىنىن» ەستەن شىعارماۋ كەرەك. مىسالى، كەز كەلگەن ۇلى جازۋشى، كەز كەلگەن ۇلى قايراتكەردىڭ عۇمىربايانىن قاراڭىز، ءومىر جولى وتە اۋىر بولعان. ءتىپتى، پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزىنىڭ اۆتوبيوگرافياسى ماڭايىنداعىلاردان مۇلدە بولەك جانە بارىنەن ارتىق. ەڭبەك جولىن قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاعان ونىڭ ىستەمەگەن جۇمىسى جوق. سونداي بيىككە كوتەرىلدى. دەمەك، ادامدا ءومىربايان بولۋى كەرەك. ءومىربايان بولۋ ءۇشىن وندا قيىندىق بولۋى كەرەك. قيىندىق بولعان جەردە قوزعالىس بولادى. ميدا، جان دۇنيەدە قوزعالىس بولادى. بىراق، اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا قالىپتى ويلاۋدان شىعايىق دەپ كەلىستىك. ويتكەنى مەنىڭ ويى­ما دا قارسىلار تابىلادى. ايتكەنمەن قاراما-قايشىلىقتا عانا دۇنيە داميدى. مەن كوپ جەردە قاتەلەسۋىم مۇمكىن. كوپ ويلاردى قايتالاۋىم مۇمكىن. بىراق مەن جاڭالىق اشقان جوقپىن. ءومىردىڭ سوڭىندا تولستوي وسىعان كەلگەن. ول ادىلەتسىزدىكتىڭ ءبارىن كورەدى. ءوزىنىڭ سونشاما ادەمى تۇرمىسىنان ۇيالادى. بالا-شاعاسىنىڭ ءبارىن دالاعا شىعارادى. شارۋالارمەن بىرگە جۇمىسقا سالادى. بالالارى كونگىسى كەلمەيدى. ويتكەنى ول تولستويدىڭ ءومىرىن كەشتى. سوڭىندا ول مىنا ومىردەن، مىنا تسيۆيليزاتسيادان، مادەنيەتتەن قاشادى. ۇيدەگى ايەلىمەن كەرىسىپ قالۋ – بەرگى جاعىنداعى دۇنيە. «ۆوزۆراششەنيە تولستوگو» دەگەن ءبۋنيننىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار. جاقسىلىققا قاراي قايتۋ. قايدا؟ ەڭ اقىلدى ادامنىڭ ءوزى سوڭىندا قاراپايىمدىلىققا كەلەدى. ياعني، ءوزىنىڭ قۇداي جاراتقان بولمىسىن تابادى. وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان ماندەلا بار عوي. ونىڭ ءوزى ۇزاق جىل تۇرمەدە وتىردى. بىراق سوڭىندا ناعىز قۇدايدىڭ جولىمەن كەتەدى. ماحاتما گاندي قاراپايىمدىلىعى سول، اق جامىلعىنى جامىلىپ جۇرە بەرگەن. ول تۇتاس ادام بالاسىنا ۇلگى بولىپ كەتتى. كيگەن كيىمى، ءجۇرىس-تۇرىسى، سويلەگەن ءسوزى. وزىنەن گورى تەك قانا قوعامدى ويلاعان. سانانىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتكەن. بىزگە سانا بەرىلگەن ەكەن، سونى تەك قانا جاقسىلىققا جۇمساۋىمىز قاجەت. نە نارسەنىڭ دە تۇپكى مانىنە تۇسىنسەك. دۇنيەنىڭ سۇلۋلىعى – تابيعيلىعىندا، قاراپايىمدىلىعىندا دەگەن وي جادىمىزدا جاتتالىپ تۇرۋى كەرەك. ول كىشكەنە دە بولسا ءبىزدى شالىس باسۋدان قۇتقارادى دەپ ويلايمىن.

– «اركىمنىڭ ءوز پىكىرى بار» دەپ ۇرانداتقان قازىرگى دەموكراتيا ادامنىڭ جەكە قۇلقىنىنان شىققان قۇنسىزدىقتاردى قۇندى ەتىپ قويدى. وزىمشىلدىك پەن تاكاپپارلىقتى ۇستەم ەتتى. ال «كىسىگە جاپقان شاپانىڭ ءوز جانىڭدى جىلىتادى» دەگەن قاعيدا ۇمىت بولدى. وزگەنىڭ باقىتتى بولۋى ءۇشىن ءومىر سۇرەتىن اتا-اجەلەرىمىزدىڭ قاسيەتى قايدا كەتتى؟

– ەندى وسى جەردە تاعى ءبىر وي قوزعايىن. سۇلۋلىق نەدە؟ قۇدايدىڭ جاراتىلىستارى ارتەكتى، ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى جانە ارقايسىسى وزىنشە سۇلۋ. دەمەك، سۇلۋلىق – تابيعيلىقتا. ادامزاتتىڭ، بارشا عالامنىڭ، تابيعاتتىڭ ۇيلەسىمىمەن عۇمىر كەشسە، قانداي عاجاپ؟! الايدا ولاي بولماي تۇر. ستاتيستيكا بويىنشا، جىل سايىن بىرنەشە ۇساق حالىق جويىلىپ كەتەدى ەكەن. سولارمەن بىرگە قانشاما مادەنيەت، سالت-ءداستۇر، ءتىل جويىلادى. مىنا جەر شارىنىڭ ءبىر بولشەگى ءولدى دەگەن ءسوز. جەر بەتىندە ءۇش-ءتورت ۇلت قالسىن دەيىك، ورىس، قىتاي، اعىلشىن... ونىڭ نەسى قىزىق؟ ايتىڭىزشى؟ باياعىدا ورالحان بوكەي ايتاتىن: «ۇلتتار دوستىعى دەگەنىمىز – ءبىر ءانشىنىڭ جالعىز ءوزى، جەكە داۋىسپەن ءان ايتۋى ەمەس، ول – سيمفونيالىق وركەستر. ونىڭ بارلىق اسپابى تۇگەل بولۋى كەرەك» دەپ. ەكىنشىدەن، ادام بالاسى ءوزىن ءبىر قالىپقا سالىپ ءومىر سۇرسە، ول بوسقا عۇمىر كەشكەنى. لەۆ تولستوي، «ءومىر دەگەن ءتۇپ-ءتۇزۋ جول ەمەس، ول جەردە قيسايۋ، جىعىلۋ، قايتا تۇرۋ. ءومىر دەگەن سول» دەيدى. مىنە، تابيعي ءومىر ءسۇرۋ دەگەنىمىز سول. ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىزدىڭ ءوزى قاتەلەسپەۋگە تىرىسۋىمىزدا.

– بىراق بىزدە قاتەلىكتى كەشىرمەيدى عوي...

– قاتەلىكتى دە كەشىرۋ كەرەك. قاتەلىكتى قاتە جىبەرمەۋ ءۇشىن كەشىرۋ كەرەك. مىسالى، زورلىق-زومبىلىق دەيىك. تۇرمەلەر بار. ادامداردىڭ ءبارىن سوعان توعىتىپ تاستاپ وتىر. سول جەردە ادام بولىپ كەتەدى دەپ ويلايسىز با؟ كوپ بولسا، ولاردىڭ 5-10 پايىزى عانا ادام بولىپ كەتەر. زورلىقتى زورلىقپەن جەڭە الامىز با؟ زورلىقپەن جاسالعان دۇنيە ەش ۋاقىتتا ناتيجە بەرمەيدى. ال ومىردە ءبىز ءبارىن زورلىقپەن ىستەيمىز. تاڭ اتىسىمەن ءوز ومىرىڭنەن باستاپ باسقالارعا زورلىق جاسايسىڭ. بارلىعى زورلىق. سوندا سەنىڭ ويلايتىنىڭ جالعىز عانا ىشتەگى «مەن» دەگەن دۇنيە عانا بولادى. «ءبىز» دەگەن ۇعىم جوق. «بىزدەن» گورى ىلعي «مەن» العا شىعىپ وتىرادى. ىزگىلىكتى وياتاتىن تىرلىكتەر ناتيجەلى بولماق...

– حح عاسىردىڭ باسىندا الاشورداشىلار ەلىم دەپ ەڭىرەپ ەڭبەك ەتىپ، وزدەرىن سول جولدا قۇرباندىققا شالدى. قيىن-قىستاۋ زاماندا، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ولار تارتىنىپ، جانىن اياپ قالمادى. مۇنداي ءداۋىر ەندى كەلمەس­كە كەتسىن دەيمىز، دەسەك تە سونداي ەلدىك مۇددە ءۇشىن جانىن قۇربان ەتۋگە دايىن بولاتىنداي تۇسىنىك كەلمەسكە كەتپەگەن بولار.

– قازاق «تاۋىنا قاراي تۇلكىسى، زامانىنا قاراي كۇلكىسى» دەيدى. «بالا اكەسىنە تارتىپ تۋمايدى، زامانىنا قاراپ تۋادى» دەگەن تاعى بار. دەمەك، كەز كەلگەن نارسەگە باعا بەرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن زامانعا، ۋاقىتقا باعا بەرۋ كەرەك. 1920-30 جىلدارداعى قازاق قايراتكەرلەرىندەي قوعامشىل، مەملەكەتشىل جۇرەك جۇتقان ازاماتتار بىزدە بولعان جوق. ولاردىڭ بارلىعى رەسەيدىڭ وتارشىلدىعىن، قازاقتىڭ بەيشارا كۇيىن ءوز كوزدەرىمەن كوردى. اباي ايتپاقشى، «قىسىلعاندا شىعادى اششى تەرىڭ» دەپ، وسى جايت ءاليحان، قوشكەلەردى بەيجاي قالدىرمادى. قازاقتى ساقتاۋ، قازاقتىقتى ساقتاۋ دەگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى وزدەرىنىڭ مويىندارىندا تۇرعاندارىن سەزىندى. تاريح الدىندا، ۇرپاق الدىندا، ارىنىڭ الدىندا ادال بولعىسى كەلگەن اسىل ازاماتتار سول زاماندا لەك-لەگىمەن شىقتى. ەندى قازىر كاپيتاليزمگە كوشتىك. بۇل جۇيەنىڭ جامان جەرى، ەكونوميكانى دامىتۋداعى باسەكەلەستىگى ادامدىقتى تومەندەتەدى. ادام بالاسى تەك قانا ءوز ماقساتىنا جۇمىس ىستەيدى. دەسەك تە، قوعام ءۇشىن، «ءبىز» ۇعىمى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىندەر بار. ولار وتە سيرەك. سولار امان بولسا، وڭالامىز...

– ءبىزدىڭ ەلدىڭ الدىندا قانداي تاڭداۋ تۇر؟

– شىندىعىنا كەلسەك، حالىقتىڭ ساناسى وسكەن سايىن تۇپكى تەگىن ىزدەي باستايدى. مىسالى، رۋشىلدىقتى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. رۋ – حالىقتىڭ تاريحى. رۋدىڭ تاريحىن بىلسەڭ – رۋشىلدىقتان قۇتىلاسىڭ. حالىقتىڭ ساناسىنىڭ وسكەنى سونشا، ءسىبىر حالىقتارى قايتادان ويانىپ جاتىر. قۇندىلىقتارىنا قايتا ورالۋدا. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ەڭ جامانى – ۇلتتار جويىلىپ كەتە جازدادى. ويتكەنى قىسىم كۇشتى بولدى. قازىر ەركىندىك بەرىلگەننەن كەيىن، حالىقتىڭ ساناسى وسكەننەن كەيىن تۇپكى تەگىن ىزدەي باستادى. اباي: «مەنىڭ شىعىسىم باتىسقا اۋدى» دەيدى عوي. ەندى ءبىزدىڭ باتىسىمىز شىعىسقا اۋا­تىن كۇن تۋادى. ويتكەنى مەن ءوزىم بايقايمىن، سەنىڭ جاسىڭداعىلاردىڭ ۇلتجاندىلىعى بىزدەن الدەقايدا ارتىق. سەبەبى كۇشىگىڭدە تالانعان جوقسىڭدار. ويلاۋ قابىلەتتەرىڭ جوعارى. ءجالاڭتوس جاس ۇرپاق كەلە جاتىر. ولاردىڭ كۇنى شىعىستان شىعادى.

– جاستاردى جەلپىندىرىپ جاتقان قازىرگى جەڭىل-جەلپى مادەنيەت ۋاقىتشا دەيسىز بە؟

– البەتتە. فيلوسوفيانىڭ 5 كاتەگورياسى بار. سونىڭ ءبىرى – سان مەن ساپا. ول دەگەنىمىز يرەكتى جول عانا. جوعارى شىعادى، تومەن تۇسەدى. قوعامدا سوسىن ءدۇمپۋ بولادى. سول كەزدە ەس جيا­دى. ءبىز 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ پايداسىن كوردىك. ءورىستىلدى قازاق، قازاقتىلدى قازاق دەپ ءبولىنۋ ءاۋ باستان بار بولاتىن. سول وقيعادان كەيىن قازاق ءبىر-ءبىرىن كورسە مەيىرلەنە قارايتىن بولدى. دەمەك، 1986 جىلى ءبىر ءدۇمپۋ بولدى. دۇمپۋدەن كەيىن ەس جيدى. زامان وزگەردى، بۇل كەزەڭنىڭ ءوز ءدۇمپۋى بولادى. ويتكەنى دامۋ باعىتى، ءومىر اعىسى بۇرىنعىعا ۇقسامايدى. مىسالى، وتكەن جولعى جيرينوۆسكيدىڭ ءسوزى قانشاما قازاقتى وياتىپ كەتتى. قايتا وعان راقمەت ايتۋ كەرەك. قاۋىپ بارىن سەزىندىك. ءبىز قالعىپ بارا جاتىر ەدىك، وياتىپ جىبەردى. بىراق بۇل نەگىزگى ءدۇمپۋ ەمەس، بۇل جاي عانا دايىندىقتار.

– قازاقتى ناعىز قازاق ەتەتىن ءدۇمپۋدىڭ اۋىلى الىس پا؟

– ادامنىڭ، ۇلتتىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋگە اسەر ەتەتىن ءبىر دۇنيە بار. ول شارۋاشىلىق ۋكلادتار. مىنەز سول بويىنشا قالىپتاسادى. شارۋاشىلىقتىڭ تۇرىنە بايلانىستى قالىپتاسادى. قازىرگى ەكونوميكانىڭ دامۋىنان ءبىز ەشقايدا قاشا المايمىز. بىراق ءبىر ءساتى بولۋى مۇمكىن، ۇمىتتەنەمىز. جاڭاعى سانانىڭ بيىك دارەجەسىنە جاس ۇرپاق جەتكەن كەزدە ءوزى قايتادان بۇرىلا باستايدى. نەنىڭ جامان، نەنىڭ جاقسى ەكەنىن ايىراتىن كەز كەلەدى دەپ ويلايمىن. كەيىن ءبىر سانالى ۇرپاق پايدا بولادى. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – بالا تاربيەسىنە ءمان بەرمەيمىز. سوسىن بىزگە فاناتيزم كەرەك. بۇل – ءبىر يدەيانىڭ جولىندا قۇربان بولىپ كەتۋ. بىراق ءدىني فاناتيزمنەن اۋلاق بولۋ كەرەك. ارينە، ءدىندى ۇستاعان، ءدىننىڭ جولىندا بولعان دۇرىس. بىراق، اقىلمەن قورىتا بىلگەن، بويعا سىڭىرگەن ءدىن بولۋى كەرەك. ايتپەسە، اداسۋشىلىققا ۇرىنامىز.

– ءماندى، ماعىنالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 سۇحباتتاسقان داۋرەن سەيىتجانۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار