28 قازان 2017, 22:38 2278 0 سۇحبات جانىبەك عالىم

كۇلاش احمەت: اتاقتان ابىرويىن بيىك قويعان ەدى

تۇرسىنبەك كاكىشەۆتۋمىسى بولەك, زەردەلى تۇلعا ەدى. ول – قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋگە، ادەبيەتتانۋدىڭ سىن-تەزىن تۇزەۋدە، جاس ادەبيەتشىلەردى وقىتۋعا ارنالعان باعدارلامالىق وقۋلىقتاردى جازۋدا تالماي ەڭبەك ەتكەن عالىم-ۇستاز. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە-اق الاشتانۋ عىلىمى ءۇشىن قۇندى قۇجاتتار مەن سيرەك كىتاپتاردى ۋفادان اكەلگەن باتىل قايراتكەر. سانالى عۇمىرىن قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ارناعان ۇستازدىڭ جارى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۇلاش احمەتپەن بولعان سۇحبات ايتۋلى عالىمنىڭ ايانباي ەتكەن ەڭبەگىنە ازىن-اۋلاق ساۋلە تۇسىرەر دەپ سەنەمىز.

 

– بيىل تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى. سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان عالىمنىڭ مەرەيتويى تالاي ويعا جەتەلەگەن شىعار...

– تۇرسەكەڭ 90 جاسقا جەتەمىن دەگەن سەنىمدە بولدى، بىراق عۇمىرى جەتكىزبەدى. قايتىس بولعانىنا ءبىر جىل تولعاندا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادان وقۋ زالىن اشاتىن بولدىق. بۇل زاڭدى قۇبىلىس دەپ بىلەمىن. اۋەلى تۇرسەكەڭ اقمولا وبلىسىنىڭ تۋماسى. سونىمەن قاتار، استانالىق وقىرمانداردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن دە اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ قورى مول بولۋى ءتيىس. كىتاپحانا باسشىسى ءۇمىتحان داۋرەنبەكقىزى بۇعان دەيىن دە بىرقاتار وقۋ زالدارىن اشىپ، ۇلكەن ىستەردى اتقارىپ ءجۇر ەكەن. تۇرسەكەڭە ارناپ كىتاپحانادان «عالىم زالى» اشىلدى. زالدىڭ ەرەكشەلىگى – تۇرسەكەڭنىڭ ءوزى جيناعان سيرەك قوردان قۇرالدى. ول كىسى 1957 جىلى ۋفاداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا ورتەلگەلى جاتقان 700-دەن استام كىتاپتى قازاقستانعا الىپ كەلەدى. كوپ ۇزاماي ءبىراز كىتاپتار اكەلگەنى جۇرت قۇلاعىنا شالىنادى. سول تۇستا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنار اپايدىڭ كۇيەۋى ابەن ساتىبالدى تۇرسەكەڭە كەلىپ: «ءسىز ءبىراز كىتاپ اكەلدى دەپ ەستىدىك. مىرجاقىپتىڭ كىتاپتارى بار ما ەكەن؟» – دەپ سۇرايدى.  تۇرسەكەڭ: «ءسىز كىم بولاسىز؟»، – دەيدى. ول كىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنار اپايدىڭ كۇيەۋى ەكەنىن ايتادى. سودان تۇرسەكەڭ ۇيىنە ەرتىپ كەلىپ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاق»،  «باقىتسىز جامال» كىتابىن بەرىپ جىبەردى. گۇلنار اپاي كەيىننەن ءبىر اڭگىمەسىندە: «كاكىشەۆ دەگەن ءسوز شىعا قالسا، قۇلاعىمدى ءتۇرىپ ءجۇردىم. سەبەبى قورىقتىم. كاكىشەۆ ۋفادان دۋلاتوۆتىڭ كىتابىن الىپ كەلىپ، ۇستالىپتى دەگەندى ءتۇبى ەستيمىن عوي دەگەن ۇرەي قۇشاعىندا بولدىم»، – دەپ ايتىپتى. ويتكەنى ول زاماندا الاش ارىستارى اقتالماعان ەدى. ولاردىڭ ەڭبەگى تۇگىل، ەسىمدەرىن ايتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. گۇلنار اپاي: «كىتاپتى كورگەندە، اكەمدى قولىنان جەتەكتەپ اكەلگەندەي قۋاندىم»، – دەپتى ءبىر سۇحباتىندا.

تۇرسەكەڭنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا گۇلنار مىرجاقىپقىزىن ۇيگە شاقىرعانىمىزدا اكەسى مىرجاقىپتىڭ كىتابىنا تىلەگىن جازىپ، سىيعا تارتتى. سوندىقتان بۇل تۇرسەكەڭنىڭ سيرەك قورىنان تابىلعان ءبىر تاماشا دۇنيە.

ۋفادان سيرەك كىتاپتاردى الۋدىڭ ءوز تاريحى بار. تۇرسەكەڭ كىتاپحانادان شىققاندا، ەسىك الدىندا ءۇيىلىپ جاتقان كىتاپتى كورەدى. ونى قىزمەتكەرلەر ورتەيىن دەپ جاتادى. جالما-جان ءۇيىندى كىتاپتاردى شەتىنەن اشىپ، قاراي باستايدى. سويتسە، اراب جانە لاتىن الىپبيىمەن باسىلعان قازاق تىلىندەگى العاشقى كىتاپتار ەكەن. تۇرسەكەڭ: «مىنا كىتاپتاردىڭ كەرەگى بولماسا، مەن الايىن»، – دەيدى. قىزمەتكەر: «وندا ديرەكتورعا جولىعىڭىز»، – دەيدى. ديرەكتورعا بارعان ەكەن، ول كىتاپتاردى ساتىپ الساڭىز بەرەمىن دەپتى. ءىسساپاردا جۇرگەن ادامدا قايدان ارتىق اقشا بولسىن؟! ادەبيەت ينيستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساقتاعان بايىشەۆكە تەلەفون سوعىپ، ماڭىزدى كىتاپتار تاپقانىن، سيرەك كىتاپتار ەكەنىن ايتىپ، قاراجات سۇرايدى. سودان ساناپ وتىرىپ 700 كىتاپتى ەلگە الىپ كەلەدى. بۇل كەزدە، 1957 جىلى ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتىڭ اقتالماعان كەزى. جەكە باسىنا، ومىرىنە تونگەن قاۋىپكە قاراماستان الاش ارىستارىنىڭ مۇرالارىن الىپ كەلگەن. بۇل ەڭبەگىنەن كەيىن تۇرسەكەڭدى الاشتانۋشى دەمەي كورىڭىز. وعان دەيىن دە تالاي عالىمدار ۋفاداعى كىتاپحاناعا بارمادى دەيسىز بە؟ بارىپ ءجۇردى، بىراق الاشتىڭ مۇراسىن الۋ تۇگىلى، ەسىمدەرىن ەستۋگە قورقاتىن زامان بولدى.

– زەرتتەۋشىلىك ادام بويىندا تەگىننەن تەگىن پايدا بولمايدى. ول كىسىنىڭ تاعدىرلى تۇلعالاردى زەرتتەۋىنە نە تۇرتكى بولدى؟

– يا، تۇرسەكەڭ ءاۋ باستا گەولوگ بولۋدى ارمانداعان. ول كىسىنىڭ اتا-اناسى التىن وندىرۋشىلەر ەكەن.  بۇگىندە اۋىلدارى التىندى دەپ اتالادى. مەنىڭ ويىمشا، سول كەزدە ارمانشىل قازاق بالاسىنا ايگىلى عالىم قانىش يمانتايۇلى ساتباەۆ داڭقىنىڭ كەڭ تارالۋى اسەر ەتكەن بولار.  ال ادەبيەت عىلىمىن زەرتتەۋگە بەيسەنباي كەنجەباەۆ پەن ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ الىپ كەلگەن. ول كىسىلەر قازاق ادەبيەتى عىلىمىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋ ءۇشىن شاكىرتتەرىنە زەرتتەۋ باعىتتارىن بەلگىلەپ بەرەدى. ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ تۇرسەكەڭە بەرگەن نەگىزگى تاقىرىبى – قازاق ادەبيەتىنىڭ سىنى، ادەبيەتتانۋ عىلىمى. تۇرسەكەڭ عىلىمدا ۇستازدارى ءجۇرىپ وتكەن جولدى قايتالاعىسى كەلمەيتىن، ۇنەمى تىڭنان تۇرەن سالعاندى ءجون كورەتىن. قازاق ادەبيەتىنە قاتىستى مۇراعاتتارداعى دۇنيەنىڭ بارلىعىن ءسۇزىپ شىقتى. ءتىپتى، «وتە قۇپيا» دەپ بەلگى سالىنعان تالاي دۇنيەنى ورايىن كەلتىرىپ كورگەنىن، جازىپ العانىن ايتاتىن. سول مۇراعاتتارداعى تىڭ دەرەكتەر ارقىلى الاشتانۋعا، ساكەن مەن بەيىمبەتتى زەرتتەۋگە كىرىسەدى…

– ساكەن سەيفۋللين تۋرالى 14 كىتاپ جازىپتى. تاعدىرى وتە كۇردەلى تۇلعا ساكەندى تولىق اقتاي الدى ما؟ 

– 1957 جىلى ساكەن اقتالعان كەزدە، ادەبيەت ينستيتۋتى ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرادى. ونى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ باسقارىپ، تۇرسەكەڭدى زەرتتەۋشىلەر قۇرامىنا قوسادى. 1980 جىلدارى ادەبيەت ينستيتۋتى ساكەن تۋرالى زەرتتەۋلەر جيناقتالعان التى تومدىقتى قىسقارتىپ، بەس تومدىق ەتىپ شىعاردى. ال تۇرسەكەڭ ءبىر ساكەنگە ارناپ 13 تومدىق ەڭبەك جازدى. وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك، «قازىعۇرت» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى تەمىرعالي كوپباەۆ ۇيگە كەلىپ: «تۇرسەكە، ساكەنتانۋشى كوپ بولعانىمەن، سىزدەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى. ۇلىلار قانشا ەڭبەك ەتسە، سونشا تومدىعىن شىعارايىق. ساكەن مۇرالارى قانشا توم بولادى؟» – دەپ سۇرايدى. تۇرسەكەڭ بىردەن «ون توم بولادى»، – دەيدى.

ول كىسى ساكەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ەڭبەكتى 13 تومعا جەتكىزىپ كەتتى. «ساكەن سۇيگەن سۇلۋلار» اتتى ەڭبەكتى تاپسىرىسپەن جازدىرعان دەپ ايتاتىن. ساكەن سۇيگەن سۇلۋلار راسىندا دا كوپ بولعان، تۇرسەكەڭ كوبىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرىپ، زاڭدى نەكەدەگى جارلارى تۋرالى عانا جازىپ كەتتى.

ساكەندى دە، ءسابيتتى دە اقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيام ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ»  رومانىنىڭ 1927 جىلعى نۇسقاسىن زەرتتەۋگە ارنالدى. دوكتورلىق زەرتتەۋىمدى «ءسابيت مۇقانوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى» دەگەن تاقىرىپتا جازدىم. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى 1995 جىلى عىلىمي كەڭەستىڭ الدىندا بەس ساعات قورعادىم. مەنىمەن بىرگە ءسابيت مۇقانوۆ تۋرالى قورعاعان عالىم 50 مينۋتتا قورعاپ شىقتى. سەبەبى مەنىڭ تاقىرىبىم توڭىرەگىندە داۋ كوپ بولدى. 1989 جىلى الاش ازاماتتارى اقتالدى، سودان «ساكەننىڭ كىتاپتارىن ورتەيمىز، قۇرتامىز» دەگەن جالاڭ ۇراندار ايتىلىپ جاتتى. 1995 جىلى «ازاتتىق راديوسى» ءۇش كۇن بويى «ساكەننىڭ كىتاپتارىن شىعارماۋ كەرەك» دەپ ايعايلادى.«كاكىشەۆ شاكىرتتەرىن شاۋىلدەتىپ قويدى» دەگەنگە دەيىن باردى. ال 1989 جىلى الاش ازاماتتارى اقتالعان كەزدە بىردەن ءسابيتتىڭ ەمەس، ساكەننىڭ جاعاسىنا جارماستى. ولاردىڭ ايتىپ جۇرگەنى 1936 جىلى شىققان، تۇتاستاي وزگەرتىلگەن «تار جول، تايعاق كەشۋ» ەدى. ال العاشقى نۇسقاسى باسقا بولدى. 1917 جىلى الاش ازاماتتارىنىڭ ورىنبوردا وتكەن جالپىقازاقتىق ءى سەزىنە اقمولا وبلىسىنان ماعجان مەن ساكەندى دەلەگات ەتىپ شاقىرادى. ول كەزدە ەشكىم ءبىر-بىرىنە جاۋ ەمەس ەدى. ءبىزدىڭ بىرقاتار زەرتتەۋشىلەر مەن تاريحشىلار «تار جول، تايعاق كەشۋ» بولماعاندا الاش ازاماتتارى ۇستالمايتىن ەدى، اتىلمايتىن ەدى دەگەنگە دەيىن بارىپ ءجۇر. ساكەنىڭ رومان-ەسسەسىندە بىردە ءبىر الاش ازاماتتارىن جولما-جول ماتىندە اتى-ءجونىن جاسىرىپ، بۇركەنشىك ەسىممەن اتامايدى، ءبارىن انىق جازادى. ءتىپتى، الاش پارتياسىنىڭ قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونىن قايدان الىپ وتىر؟ «قازاق» گازەتىنەن، «سارىارقادان» الىپ وتىرمىن دەپ ايتادى. تىپتەن الاش ازاماتتارىمەن بولعان داۋدا «ءۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى: «ورىستان قاتىن العاننىڭ ءوزى دە ورىس، بالاسى دا ورىس» دەگەن كەزدە ساكەن: «العان ايەلىنىڭ ۇلتىنا، ودان تۋعان بالاسىنا ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق»، – دەپ ادىلدىگىن ايتادى. الاشورداشىلاردىڭ وتباسى مەن كوزقاراستارىن ارالاستىرۋعا بولمايدى دەگەن ۇستانىمدا بولادى. سوندىقتان، ساكەن سەيفۋللين «تار جول، تايعاق كەشۋىندە» تولىقتاي دالەلمەن، جالتاقتاماي اقيقاتىن ايتقانىن جانە تۇرسەكەڭ وسى وقيعالاردى سارالاي، ساراپتاي كەلە  «الاش ازاماتتارىنىڭ دا ءمىنسىز ەمەس ەكەندىگىن، ولاردىڭ دا پەندەلىك پىكىرلەرى بولعاندىعىن» تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەپ، تۇجىرىمداعان تۇستا بىرەۋلەر ءسابيتتىڭ شالعايىنا جارماسا باستادى. بۇلار دا بوتەن ەمەس، ءسابيتتىڭ ءوز توڭىرەگىندە جۇرگەندەر ەدى.

الاش ارىستارى اقتالعان كەزدە ءىلياس، بەيىمبەت، ساكەن ۇشەۋى بىرگە اقتالدى. سول تۇستا «كەزىندە ساكەندى ۇستاتقان ءسابيت ەدى» دەگەندى ايتقىسى كەلگەندەر بولدى. بىراق «سوۆەت قازاق ادەبيەتىن سەندەر مەنەن باستاپ ەدىڭدەر، ەندى ناعىز يەسى كەلدى، ادەبيەت تاريحىن ساكەننەن باستاڭدار» دەگەندى ءسابيتتىڭ ءوزى ايتقان. سوندا دا سابەڭدى قارالاعىسى كەلگەندەر بولدى. قارالادى دا!  ءىلياس، بەيىمبەت، ساكەن اقتالىپ، كوپ تومدىقتارى شىعا باستاپ، ولاردىڭ كىتاپتارىنا تولەنەتىن قالاماقىنى جەسىرلەرى الاتىن كەزدە ساكەننىڭ ءىنىسى ءماجيتتى ايداپ سالىپ، ەكى جىككە بولىنگەن تۇستارى دا بولدى. ءسابيتتى قارالاعان پىكىردى ستۋدەنتتەر ەمەس، ءمۇيىزى قاراعايداي ادەبيەتتانۋشىمىن، ادەبيەت تەورەتيگىمىن دەپ جۇرگەن عىلىم دوكتورلارى ايتىپ ءجۇردى. مەن ولارعا قارسى سۇراق قويار ەدىم:  «ەگەر ساكەندى ۇستاپ بەرگەن ءسابيت بولسا، بۇنىڭ اقيقاتىن ءبىرىنشى بىلەتىن ادام – ساكەننىڭ ايەلى گۇلباھرام بولار ەدى عوي. 1964 جىلى ساكەننىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى تويلانعان كەزدە، مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى ءسابيت بولعاندا گۇلباھرام قارسى بولار ەدى عوي.  جوق، ساكەننىڭ ايەلى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جارى مارياممەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان. ەگەر ءسابيت مەن ساكەن ءبىر-بىرىنە دۇشپان بولسا، گۇلباھرام اپاي قايتىس بولارىنان بۇرىن: «ماريام، ساكەننىڭ سەنىمدى سەرىگى ءسابيت بولدى عوي. ساكەننىڭ قايدا جاتقانى بەلگىسىز. مەن قايتىس بولعاننان كەيىن ءسابيتتىڭ قاسىنا جەرلەۋگە رۇقساتىڭدى بەر»، – دەپ ايتار ما ەدى؟ شىنىنا كەلگەندە، ايەلدەر ءوزىن قياناتقا قيعان ادامدى كەشىرۋى مۇمكىن، بىراق سۇيگەن جارىن قياناتقا قيعان ادامدى ەشقاشان كەشىرمەيدى. بۇل ايەل مىنەزىندەگى وزگەشە قاسيەت. ونىڭ ۇستىنە گۇلباھرام تاتەي وتە مىنەزدى بولعان كىسى. ەگەر ول مىنەزدى بولماعاندا، ساكەننىڭ الدىڭعى ايەلدەرى سياقتى اجىراسىپ كەتكەن بولار ەدى. ول – ساكەن ءۇشىن جازىقسىز الجير تۇرمەسىندە وتىرعان ايەل.

كەزىندە ءسابيتتى زەرتتەۋ بارىسىندا ارحيۆتەن جازۋشىلار وداعىنداعى جينالىستاردىڭ ستەنوگرامماسىن قاراپ وتىرىپ جىلاعان كەزدەرىمىز، كۇلگەن شاقتارىمىز بولدى. سول تۇستا جازۋشىلار وداعىن باسقارىپ وتىرعانداردىڭ سابەڭە كورسەتكەن قورلىعى سۇمدىق. ءسابيت مۇقانوۆ باسقالارمەن سالىستىرعاندا وتە اڭعال ادام بولعان. تۇرسەكەڭ – ءسابيت بولمىسىن تولىقتاي اشقان ءسابيتتانۋشى. تۇرسەكەڭ ەشقاشان دەرەكتەردى، دايەكتەردى، قۇجاتتاردى كوزىمەن كورىپ، قولىمەن ۇستاماي پىكىر ايتپايتىن. ول كىسى ارحيۆتەن كورىپ كەلگەن شەتىن دۇنيەلەردى ايتقانىمدا، ءوزى بارىپ كورگەن سوڭ عانا سەنەتىن.

حح عاسىردىڭ باسىندا، 31-جىلى ءسابيت مۇقانوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جازعان. 1948 جىلى ءحVىىى-ءحىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جازعان. ول تۇستا  سابەڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ەدى. وتىزىنشى جىلدارى جۇمىسسىز قالعان ماعجانعا كومەكتەسىپ، اقىنمەن حات جازىسىپ تۇرعان، ونى ۇيىنە قوندىرعان، ءتىپتى قالاماقى دا بەرگىزگەن. ماعجانمەن بايلانىسقانى ءۇشىن ءسابيت مۇقانوۆ جازۋشىلار وداعىنان قۋىلىپ، پارتيا بيلەتىنەن ايىرىلعان. سودان كوپكە دەيىن تۇرماي جاتىپ قالادى. سول كەزدەگى قازپي-دىڭ  رەكتورى جۇمىسقا شاقىرىپ، سوندا لەكتسيا وقيدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتى – تۇگەل اقىن، جازۋشىلار. وقۋلىقتىڭ ءبارىن وزدەرى جاسادى. بىراق ولار ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى. كەرىسىنشە ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. مىسالى ءسابيت مۇقانوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان ءوزى لەكتسيا وقىپ جۇرگەن 3-كۋرس ستۋدەنتى قاليجان بەكحوجيندى قوسالقى اۆتور ەتىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ حرەستوماتياسىن جازدى.

كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ، مەكتەپتەر اشىلىپ، مۇعالىمدەر دايارلاۋ ءىسى مەن وقۋلىق جازۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. سول كەزدە ءسابيت مۇقانوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جازدى. ەگەر ول جازباعاندا، 1989 جىلدارى الاش ازاماتتارى اقتالعان كەزدە احمەت، مىرجاقىپ، ماعجان، شاكارىمنىڭ ەڭبەكتەرى شىقپاي قالاتىن ەدى. ال ادەبيەت ينستيتۋتى الاشتىقتار اقتالعاندا عانا بۇرقىراتىپ شىعاردى كىتاپتاردى. بىراق ولار سابەڭنىڭ حح عاسىردىڭ باسىنداعى «قازاق ادەبيەتىنىڭ  تاريحى» كىتابىنان الدىق دەگەنگە نامىستاندى.

– تۇرسىنبەك اعانىڭ عالىم رەتىندە قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار ەدى؟

– تۇرسەكەڭ – كۇي تالعامايتىن عالىم. ول كىسى كونفەرەنتسيادا وتىرسا دا، جول ساپاردا جۇرسە دە گازەت-كىتاپتى تاستاماي وقىپ جۇرەدى، جازىپ جۇرەدى. مىسالى ءبىر رەتتە جازۋشىلار وداعىنا بارعاندا امانتاي ساتاەۆتىڭ كىتابىن ساتىپ الدى. كۇنى-ءتۇنى جالىقپاي وقىدى. سودان رەتسەنزيا جازدى دا، «قازاق ادەبيەتىنە» جاريالادى. سودان ءبىر كىسى ۇيگە قوڭىراۋ شالدى: «كاكىشەۆتىڭ ءۇيى مە؟» – دەدى. «ءيا»، – دەدىم. ول كىسى جىلاپ قويا بەردى. سودان گۇلجان اپاي ۇيگە كەلدى. سويتسەك، جولداسى امانتاي ساتاەۆتىڭ كىتابىن ەلۋ ادامعا سىيعا تارتىپتى. سونداعىسى ەلۋ ادامنان بەس ادام رەتسەنزيا جازسا دەپ ويلاعان. سودان باستاپ ول كىسىمەن جاقسى ارالاسىپ كەتتىك.

تۇرسەكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جادى مىقتى ەدى. مىسالى ەسسەلەرىندە ساكەن تۋرالى نەمەسە «ساداق» جۋرنالى تۋرالى ايتىپ كەلە جاتادى دا، وعان قاتىستى  دەرەكتەردى تۇگەل قامتىپ ايتىپ وتىرادى. بۇل قاسيەت – كوپ بىلگەندىكتەن، تەرەڭ زەرتتەگەندىكتەن دەپ ويلايمىن. وتە كوپ بىلەتىن. 1988-89 جىلدان باستاپ ساكەندى زەرتتەۋگە تۇبەگەيلى كىرىستى. ساكەننىڭ بارلىق ماقالالارىن، زەرتتەۋلەرىن، كوتەرگەن ماسەلەلەرىن، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن، پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن زەرتتەي باستادى. ساكەندى جۇرت اقىن، جازۋشى، دراماتۋرگ رەتىندە عانا بىلەدى. ول كىسىنىڭ نوعايلى جىرلارى تۋرالى جازعانىن، وكىمەت باسىندا وتىرىپ ءتىل تۋرالى 9 ماقالا جازعانىن كوبىسى بىلە بەرمەيدى. تۇرسەكەڭ ساكەنتانۋدا تىڭ دەرەكتەر اشۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

كوپ بىلەتىنى تۋرالى ايتتىم عوي. ءبىر ديسسەرتاتسيالاردى قاراپ وتىرادى دا اراسىندا كەلتىرىلگەن عالىمداردىڭ تۇجىرىمدامالارىن وقىپ، ماعان «بالەنشەنىڭ ەڭبەگىن بەرە عوي» دەيدى. سورەدەن الامىن. سودان اراسىنان پاراقتارىن اشىپ جىبەرىپ، الگى سىلتەمەلەردى سالىستىرىپ وتىرادى. بۇنىڭ ءبارى بىلىمدە، كوپ وقۋدا. ەڭ باستىسى، تۇرسەكەڭ ەڭبەگىمە مىناداي اتاق الايىن دەگەن جوق. ەشكىمگە قيانات جاساعان ەمەس. سوندىقتان دا جادى وتە مىقتى بولدى.

– ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزاق جىل قىزمەت اتقاردى. حالىق سوڭعى ساپارعا دا سول شاڭىراقتان شىعارىپ سالدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى قىزمەتىنە قاي جىلى كەلگەن؟ 

– ول كىسى قازۇۋ-دە 1966 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەگەن ەكەن. بەيسەنباي كەنجەباەۆ تۇرسەكەڭنىڭ تىڭ جاڭالىقتارىن جازعاندارىنان اڭعارادى ءارى جۇمىسقا شاقىرادى. اكادەميادا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇرگەن تۇرسەكەڭدى 50 ساعاتتىق ءدارىس بەرەتىن وقۋشى ەتىپ، جۇمىسقا الادى. سودان اكادەميانىڭ باسشىسى ءمۇسىلىم بازارباەۆ ەستيدى دە: «ەكى جەردەن ايلىق الادى ەكەنسىز، ولاي بولمايدى. ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭداڭىز» دەگەندى ەسكەرتەدى. سونىمەن، تۇرسەكەڭ اقى الماي-اق، ۋنيۆەرسيتەتتە تەگىن جۇمىس ىستەيىن دەپ ايتادى امالسىز. وعان دەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جارىق كورگەن قازاق ادەبيەتى تاريحى 6 كىتاپتان تۇراتىن. سونىڭ 2-3 تومدارىنداعى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى مەن سىنىنىڭ تاريحىن تۇگەلدەي تۇرسەكەڭ جازىپ شىقتى. اۋەزوۆ ءوزى باسشىلىق ەتىپ، كىتاپ جازۋعا عالىمداردى سايلاعان كەزدە اۆتورلىققا تۇرسەكەڭنىڭ زامانداسى، ءمۇيىزى قاراعايداي اكادەميكتەردىڭ ەشبىرىن قوسپاعان. تەك راحمانقۇل بەردىباەۆ، جاستاردان مىرزابەك دۇيسەنوۆ، تۇرسىنبەك كاكىشەۆتى قوسادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ وسى تۇڭعىش تاريحىنا ءبىر كىتابى شىققان جاس جازۋشىلار دا كىرىپ كەتكىسى كەلەدى. ول كىتاپتا ءىلياس، بەيىمبەت، ساكەن، عابيت، ءسابيت باستاعان ءىرى تۇلعالار تۇرادى. سودان تۇرسەكەڭ ينستيتۋتتىڭ باستىعىنا: «بۇل جاستاردى قالاي كىرگىزەمىز؟ قازىر بۇلاردى ءبىر كىتابىمەن قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ تورىنە شىعارساق، ەرتەڭ ولاردى سول دەڭگەيگە سۇيرەپ شىعارا المايمىز»، – دەيدى. سودان «تۇرسىنبەك عىلىمدى جاساي المايدى» دەگەن سارىنداعى دومالاق ارىزدار كوبەيىپ كەتكەننەن كەيىن، 1968 جىلى كاكىشەۆ جۇمىستان قۋىلادى. بۇنى ەستىگەن بەيسەنباي كەنجەباەۆ تۇرسەكەڭدى قۋانا-قۋانا ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا الادى. سول تۇستا ساتتار يماشەۆ وقۋ مينيسترىمەن كەلىسىپ، ءبىر شتاتتى ءبولدىرىپ، تۇرسەكەڭ قازۇۋ-گە جۇمىسقا كىرەدى. ءسويتىپ، «عىلىمدى جاساي المايدى» دەگەن تۇرسەكەڭ قازاق ادەبيەتى سىنى تاريحىنىڭ باعدارلاماسىن، وقۋ قۇرالىن جاسايدى. قازىر قازاقستاننىڭ ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن وقۋلىق بولىپ بەكىتىلىپ، قازاق ادەبيەتى سىنىنىڭ تاريحى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ جازعان جالعىز وقۋلىعىمەن وقىتىلىپ ءجۇر. ال سول كەزدە تۇرسەكەڭدى «عىلىم جاساي المايدى» دەپ قۋعان ادامدار قايدا، تۇرسەكەڭ قايدا؟ اراسى اسپان مەن جەردەي.

عىلىمعا باعىتتاعان شاكىرتتەرى كوپ. تۇرسەكەڭنىڭ ءوز مەكتەبىنەن دانداي ىسقاق قازاق ادەبيەتى سىنىنىڭ تاريحىن، سىن تەورياسىن جازدى. ونان كەيىن جاندوس سماعۇلوۆتىڭ «قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ تاريحى» تۋرالى دوكتورلىعى ەكىنشى رەت قورعالعاندا بارىپ، بەكىتىلدى. جالپى تۇرسەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى دە ونىڭ عىلىمدا ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن كورىپ كەلەدى. مەن دە ول كىسىنىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرىمىن. سونداي قۇقايدىڭ كوكەسىن ءوزىم دە كورىپ وتىرمىن.  قازىرگى ادەبيەتتانۋدا جۇرگەن قۇلبەك ەرگوبەك، تۇرسىن جۇرتباەۆ، شاكىر يبراەۆ، جانعارا دادەباەۆ، بالتاباي ابدىعازيەۆ، بولاتجان ابدىحالىق، جارىلقاسىن ابىشەۆ، اتى اتالماعان تاعى ءبىراز شاكىرتتەرى بار. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىسىنا باراتىن. ول كەزدە ادەبيەت ينستيتۋتىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ، مۇحامەدجان قاراتاەۆ سەكىلدى ەگدە كىسىلەر جۇمىس جاسايتىن.  ينستيتۋت باسشىسى ءادي شارىپوۆكە: «ادەكە، قازىر سىزگە جۇمىسقا قولعانات كەرەك. ال مىنا جىگىتتەر تۇبىندە ادەبيەتتى جاسايدى»، – دەپ تانىستىرىپ، جۇمىسقا ورنالاستىرىپ جۇرەتىن. سول كەزدەگى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى اۋەسحان قاناپين: «تۇرسەكە، مەكتەپكە ساۋاتتى مۇعالىم كەرەك. جىلدا، جىلدا جىگىتتەردى الىپ قالاسىز. اۋىل ءبىلىمسىز قالادى عوي»، – دەيتىن كورىنەدى. سوندا: «عىلىمدى كىم جاسايدى، قىزدار جاساي ما؟»، – دەيدى ەكەن تۇرسەكەڭ. راسىندا دا تۇرسەكەڭ كورەگەندىك جاساپتى، قازىر سول جىگىتتەر عىلىمدا ورنى بار ايتۋلى ازاماتتارعا اينالدى.

– ورىندالاماي قالعان ءىسى، ارماندارى بولدى ما؟

ول كىسىنىڭ ءبىر ارمانى – شوقان، ىبىراي، اباي سىندى قازاقتىڭ ۇلى ءۇش دەموكراتىنىڭ قاتارىنا احمەت بايتۇرسىنوۆتى قوسۋ ەدى. وعان قاتىستى عىلىمي دالەلدەرى، جيناعان كوپ دۇنيەلەرى بار بولاتىن. سوسىن حالىق اۋىز ادەبيەتى فولكلور ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەگىسى كەلدى. بۇل تۋرالى ارنايى زەرتتەۋدى قولعا الا باستاعان ەدى. بۇل ەندى بولاشاق عالىمداردىڭ ەنشىسىندە قالدى.

ول كىسى باقيلىق دۇنيەگە كەتۋدى ىسساپارعا باراتىنداي، جاي عانا ءىس دەپ قارايتىن. ءوزىن ءوزى دايىنداي باستادى. «ءبىراز شارۋا ءبىتىردىم عوي، جارايدى ەندى»، – دەيتىن. مەن سونى كوڭىلىمە الىپ، جاماندىق شاقىرماڭىزشى دەيمىن عوي. سوندا: «ول جاق جامان ەمەس-اۋ، جامان بولسا، زەينوللا ءبىر ەسەبىن تاۋىپ كەلەتىن ەدى. سەن قورىقپا»، – دەپ ازىلگە سۇيەپ جىبەرەتىن. بارلىعىنا «زەينوللا قابدولوۆتى ساعىنامىن» دەيتىن. زەكەڭ قالاي قايتىس بولدى، سول كۇزدەن باستاپ تۇرسەكەڭ دە جالعىزسىرادى…

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

سۇحباتتاسقان 

جانىبەك عالىم

 

سوڭعى جاڭالىقتار