29 قىركۇيەك, 18:27 417 0 رۋحانيات باقىتبەك قادىر

ەرلىك تاريح ەسىڭدە ءجۇرسىن...

ادام ومىرگە كەلگەننەن كەيىن ءوسىپ ەرجەتىپ، ىستىققا كۇيىپ، سۋىققا توڭىپ تالاي تار جول تايعاق كەشۋدەن وتپەك. حالىقتىڭ دا تاريحى سول تاقىلەتتەس. مۇنىڭ ءبارىن وسى جاسقا كەلگەنشە كورىپ، باستان وتكەرىپ كەلدىك. از-كوپتى جاس جاساعان، ەل-جەر كورگەن، قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى ەل اعاسى رەتىندە وتكەن تاريحتان بىرەر ءسوز ايتۋدى ءجون كوردىم.

قازاق ەل بولىپ، جوعىن تۇگەندەپ، بارىن باعالاپ جاتۋى – وسىناۋ ەگەمەندىكتىڭ ارقاسى. وسى تۇستا ءبىز دە اتا-بابامىز جاتقان اتاجۇرتقا ءبۇتىن رۋلى ەل بولىپ كوش تۇزەدىك. بايان-ولگي ايماعىنان شىققان بايسالدى كوشىمىزدىڭ بۇيداسىن اقمولا وبلىسى اتباسار اۋدانىنا كەلىپ بايلادىق. ونىڭ دا ءوز سەبەبى بار ەدى. ويتكەنى اتباسار جەرىندە كيىكباي باتىر بابامىزدىڭ سۇيەگى جاتىر. بابالاردىڭ باسقان ءىزى، جۇرگەن جولى، حالقى ءۇشىن قاسىقتاي قانى قالعانشا جاۋىمەن كۇرەسىپ، دۇشپانىمەن تىرەسىپ وتكەن ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحى ءوز الدىنا ۇزاق اڭگىمە. مىنە، اتباسار جەرىنە قونىس تەپكەنىمىزگە 28 جىل تولدى، جەرگىلىكتى جۇرتپەن قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ، قۇدالاسىپ، قۇرمالاسىپ بەرەكە-بىرلىكتە كۇن كەشىپ جاتىرمىز.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار، رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا جازىلعان كىتاپ حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن جاڭارتاتىن ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى، ادەپ-عۇرپىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى زامانعا ساي ودان ارى بايىتۋدا. سانالى ۇرپاق تاربيەلەپ، پاتريوتتىق ونەگە بەرۋ جولىن اشتى. بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى كىتابىندا (رەگيونالنىە ساكرالنىە وبەكتى كازاحستانا) تولىق جازىلعان. اتالمىش ەڭبەكتە اتباسار اۋدانى سەرگەەۆكا اۋىلىندا جەرلەنگەن كيىكباي باتىر بايعاراۇلىنىڭ كۇبەزى دە قامتىلىپتى. وندا كيىكباي باتىردىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ، جاساعان ەرلىك تاريحى جازىلعان.

قازاقتىڭ ۇلان بايتاق كەڭ دالاسىندا وتكەنى بولجاۋسىز، ەرتەڭى تۇرلاۋسىز اۋىل بولماۋعا ءتيىس. ءار اۋىل – حالىق تاريحى، ۇرپاق تامىرى. ەندەشە تامىرىمىزدى سولدىرماي، تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن مۇنداي تاريحي جەرلەر ءالى دە زەرتتەلىپ، زەردەلەنۋى قاجەت. كەشەگى ەلىم-ايلاپ ەلىنەن-جەرىنەن اتاجۇرتىنان اۋىپ، اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراعان تاريحىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتاۋى ءلازىم. ال سول تاريحتى ۇرپاق ساناسىندا سالىپ وتىراتىن قاشاندا – كونەكوز اقساقالدار. مەندە سول ءبىر اۋىلدىڭ اقساقالى رەتىندە كيىكباي باتىر جايىندا بىرەر ءسوز شىعارماقپىن.

كيىكباي باتىر 1693-1741 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىستا ەرلىك كورسەتىپ، اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى. ەسىمى 12 رۋلى كەرەيگە ءمالىم، تۇتاستاي ءبىرى شەرۋشى-باقات رۋىنىڭ قول باستاعان باتىرى ءھام كەسىپ ايتار ءبيى بولعان. جاۋگەرشىلىك زاماندا تۋعان تۇڭعىش بالاسىنىڭ اتىن اشارشىلىق زاماندا تۋعان دەپ ارىق دەپ قويسا، ەكىنشى بالاسىن ءبىر تاڭىرگە عانا قۇل بولامىز دەپ قۇل قويىپتى. ەل كوبەڭسىپ قالدەنگەن كەزدە تۋعان ءۇشىنشى ۇلىن كوبەگەن دەپ ات قويىپتى. زامان سوندا دا وڭالا قويماعاندىقتان ءتورتىنشى ۇلىن وڭباي قويىپتى دەيدى بۇرىنعىلار. جانە امان، ومان دەگەن ەكى قىزى بولعان. كيىكباي بايعاراۇلى ابىلايحان زامانىندا ءومىر ءسۇردى. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇلى حان ابىلايدىڭ سارىارقا جەرىندە تاريحي ىزدەرى كوپ. اسىرەسە ەل اۋىزىنداعى جىر-داستاندار. ودان بولەك تاريحي دەرەكتەردى دە كەلتىرۋگە بولادى. ال كيىكباي باتىر ارقالىق، اتباسار، قالقاتون، كوكشەتاۋ جەرلەرىندە بولعانى انىق. حالىقتىڭ اۋىزشا تاريحي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ابىلاي حان مەن كيىكباي باتىرعا قاتىستى ءارتۇرلى اڭىز اڭگىمە كوپ.

ءبىر جورىقتا ابىلاي باستاعان قازاق قولى دۇشپاندارىن ويسىراتا جەڭىپ، زور قۋانىش، مول ولجامەن قايتىپ كەلە جاتىپ، جول بويى ابىلايحان ءبىر توبەنىڭ باسىنا شىعىپ، ساربازدارىنا:

– ءبىز جاۋدى جەڭدىك، ەندى ەشكىمنەن قورىقپايمىز، – دەيدى، اسكەرلەرى قۋانىپ شۋىلداسادى. سوندا كيىكباي باتىر اتىن ەكپىندەتە حان الدىنا كەلىپ:

– ەل ىشىندە باق تالاستىق، بەك ىشىندە تاق تالاستىق، دەگەن بولادى. باق تالاستىق بولعان ەلدە بەرەكە بولمايدى، تاق تالاستىق بولعان بەكتە ءپاتۋا بولمايدى. مەن سول ەكەۋىنەن قورقامىن دەگەن ەكەن.

كيىكباي بايعاراۇلى 1723-1756 جىلدارى ارالىعىندا ءتورت مارتە اينالىپ سوعىپ، قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن بوستىرىپ جىبەرگەن «اقتابان شۇبىرىندى، الاكول سۇلاما» دەگەن اتاۋمەن تاريحتا قالعان، قالماق قىرعىنىنا قارسى شايقاستا بەل ورتاسىندا بولىپتى. وسىنداي سوعىس جىلدارى تالاي تار جول تايعاق كەشۋدەن ءوتىپ، ەل باسىنا كۇن تۋعان ات اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن زامانداعى بابالارىمىزدىڭ كوبى باتىر. 18 عاسىر قازاقتىڭ باتىرلىق ءداۋىرى دەۋگە دە بولار.

بۇرىنعى قاريالاردان جالعاسقان اۋىز دەرەكتەردە بۇل كىسىنىڭ قايتقان جەرىن ارقالىق جاق، العاداي، اشىكول دەگەن جەردە قايتىس بولعانى تۋرالى تولىق ايتىلادى. ەرتە زاماننان قازىرگى سەرگەەۆكا اۋىلىننىڭ جانىندا كيىكباي ادىر دەگەن جەر اتاۋى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سولاي ايتىلادى. 2008 جىلى 4 جەلتوقسانداعى اقمولا وبلىسىنىڭ ارقا اجارى گازەتىندەگى: «كونە بەيىت كيىكباي باتىر بايعاراۇلى كىم؟» دەگەن ماقالا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، جازۋشى، دراماتۋرگ بايات جاناتۇلى، شەجىرەشى-تاريحشى، اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى اسىلبەك بايتانۇلى جازعان ماقالادا دا كيىكباي باتىر بايعاراۇلى تۋرالى دەرەكتەر تولىق كورسەتىلگەن.  رەسەي مۇراعاتىندا كورنەكتى ورىس عالىمى ي.ەروفەەۆانىڭ قۇراستىرۋمەن شىققان 1675-1821 جىلعى «ەپيستوليارنوە ناسلەديە كازاحسكوي پراۆيتەلەي ەليتى» دەگەن دەرەگىندە كەرەي تايپاسىنىڭ شەرۋشى رۋىنىڭ باسشىسى بايتايلاق باتىر مەن كيىكباي باتىر ءدارى-دارمەك الۋ ءۇشىن رەسەي پاتشاسىنا بارىپ جولىققانى تۋرالى مۇراعات ماتەريالىندا انىق كورسەتىلگەن. بۇل تۋرالى ولكەتانۋشىسى كلارا امىرقىزىنىڭ «قيىلعان عۇمىرلار»، «اۋىلىم اتامەكەنىم» تاريحي كىتاپتارىندا جازىلعان. كەزىندە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى اتباسارلىق بەكتۇر جاكىشۇلىنىڭ «باتىر اتا ماڭگىلىك قالادى» ماقالاسى بارىندە دە تولىق تاريحى دا جازىلعان.

1995 جىلى اۋدانىمىزدىڭ 150 جىلدىق تورقالى تويى كەزىندە اتباسار اۋدانىنىڭ شەشىمىمەن قازىرگى زيرات كوتەرىلىپ، سول كەزدەگى اكىمى تاسبولات قاسەنوۆ، اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساتىپالدى جۇماعاتوۆ، قۇرىلىس مەكەمەسىنىڭ باستىعى بەيسەمبەك قۇرمانقۇلوۆ جانە سەرىك ەسبولوۆ، جامال پىشەنوۆا، جىلقىايدار سابيرەنوۆ، قايروللا وتەۋوۆ، كلارا امىرقىزى قاتارلى ازاماتتار زيراتتى جوندەپ، باسىن كوتەرگەن.

20-عاسىردىڭ باسىندا 1950 جىلعى تىڭ يگەرۋ كەزىندە سول جەردەن ەگىن جىرتىپ ءجۇرىپ، باتىردىڭ ساۋىتى تابىلىپتى. ول قازىر اتباسار اۋدانىنىڭ ولكەتانۋ مۋزەيىنە ساقتالعان.

1999 جىلى 4 ماۋسىمدا جەرگىلىكتى باسپالارعا: «ۇرپاقتار سىر شەرتەدى» جانە «كيىكباي باتىر بايعاراۇلى تۋرالى كىم نە بىلەدى؟» دەگەن ماقالالار جاريالادىم. سونداي-اق، موڭعوليانىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، دۇنيەجۇزىلىك شىڭعىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، جازۋشى، تاريحشى شىناي راقمەتۇلى دا باتىردىڭ تاريحي دەرەكتەرىن تاياناقتى كەلتىرىپ جازدى.

قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ التاي ايماعىنىڭ ءۋاليى، قىتاي ورتا ازيا مادەنيەتىنىڭ زەرتتەۋ قوعامى ۇيىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، جازۋشى قادىس ءجانابىلۇلىنىڭ «شەرۋشى اتا تاريحى» كىتابىندا دا كيىكباي باتىر تۋرالى جازىلىپتى. سونىمەن قاتار باتىر بابامىزدىڭ جاتقان جەرى – ساياساتكەر، تاريحشى بەرىك ابدىعاليۇلى باستاعان ارتىقباەۆ جامبىل، اياعان بۇركىتباي، ابجانوۆ قانكەلدى، اجىعالي سەرىك ت.ب سول سياقتى رەداكتسيا القاسى قوستاعان 25 عالىمنىڭ قۇراستىرعان «قازاقستاندىق وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى» كىتابىنا شىقتتى. قازاقستاننىڭ كيەلى نىساندارى تىزىمىنە الىنىپ، ارنايى شىعارىلعان كىتاپقا ەنىپ، كارتادا بەلگىلەنگەنى بارشا اۋدان حالقى اسىرەسە باتىردىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشتى جاڭالىق بولدى.

ەلىمىزدىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ۇلى جىبەك جولىنداعى ءتورت تاراپتى جالعاعان جەر كىندىگى – اتباسار اۋدانى. اۋداننىڭ ورناعانىنا بيىل 175 جىل تولىپ وتىر. قازىرگى الەمدى جايلاعان ىندەتكە بايلانىستى اۋداننىڭ تورقالى تويى تويلانبادى.

اتباسار اۋدانىنىڭ اكىمى امانبەك قالجانوۆ، اۋدان اكىم ورىنباسارى اباي بەكباەۆ، مادەنيەتۇيىنىڭ باستىعى ءادىلحان سەرىكباي، ىشكى ساياسات ءبولىم باستىعى نۇرجان راحىمجانوۆ قاتارلى مىرزالاردىڭ جانە دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ قولداۋىمەن اۋدانىمىزدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي، كيىكباي باتىردىڭ كەسەنەسى قايتا جاڭعىرتىلدى. كەسەنەنى جاڭعىرتۋعا جانە مادەني ءىس-شارا وتكىزۋگە دەمەۋشىلىك جاساعان باتىر بابانىڭ ءوز ۇرپاقتارى.  قىتاي، تۇركيا، مونعوليادا تۇراتىن اعايىندارمەن بىرگە حالقارالىق دارەجەدە بەلگىلەۋدى جوسپارلاعان ەدىك. جاعدايعا قاراي وسىلاي شاعىن (بەلگىلەنگەن ءتارتىپ) قىلىپ وتىكىزدىك.

باتىر بابامىز كيىكباي بايعاراۇلىنىڭ ەرلىك تاريحى كەلەشەك ۇرپاق ەسىندە ءجۇرسىن. اتباسار قالاسىنىڭ تورقالى تويى قۇتتى بولسىن!

قازى باكەيۇلى، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى، ارداگەر ۇستاز

سوڭعى جاڭالىقتار