19 قىركۇيەك, 14:02 327 0 الەۋمەت انار لەپەسوۆا

نۇرجان ماقسوتۇلى: «ەڭ باقىتتى ەل» جوباسىنىڭ بەرەرى مول

قازاقستاندا اكەلەر بالا تاربيەسى، وتباسىنداعى قۇندىلىقتار جونىندەگى قوعامدىق ىستەرگە، الەۋمەتتىك جوبالارعا كوپ ارالاسپايتىنى ۇيرەنشىكتى جاعداي بولىپ قالعان. ونداي شارالاردىڭ باسى-قاسىنان كوبىنە ايەلدەردى كورەمىز. دەگەنمەن اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋعا باعىتتالعان ۇزدىكسىز ءىس-شارالار بۇل جاعدايدى بىرتىندەپ وزگەرتىپ كەلەدى. مىسالى، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» كەاق-تىڭ گرانتى اياسىندا اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن  «EN BAQYTTY EL» قورى ۇسىنۋدا. قوردىڭ وتكىزگەن سەمينار، الەۋمەتتىك ترەنينگتەر مەن ماستەر-كلاسستارى قازاقستاندىق اكەلەردى بالا تاربيەسىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، باسقالارمەن تاجىريبە الماسۋعا قىزىقتىرا ءتۇستى. سونداي شارالاردىڭ بىرىنە قاتىسقان اتىراۋلىق كاسىپكەر، بەس بالانىڭ اكەسى نۇرجان ەرمۇحانوۆ كونفەرەنتسيا بۇل باعىتتا ءالى تالاي شارۋا اتقارىلۋى كەرەكتىگى تۋرالى وي سالعانىن ايتادى. سوندىقتان اتىراۋ وبلىستىق اكەلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە قازىر قوعامدىق ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر.

 – نۇرجان ماقسوتۇلى، «ەڭ باقىتتى ەل» الەۋمەتتىك جوباسىنا قاتىسۋداعى باستى ماقساتىڭىز قانداي؟ سىزگە جوبا نە بەرەدى دەپ ويلايسىز؟

– مەن ءوزىم ءداستۇرلى وتباسىندا وسكەندىكتەن، ەڭ الدىمەن، ەلدى وركەندەتۋدىڭ، كوركەيتۋدىڭ تەتىگى ءۇي ىشىندە بەرىلەتىن تاربيەگە تىكەلەي بايلانىستى دەپ ايتا الامىن. سول سەبەپتەن «باقىتتى ادام» تۇلعاسىن سومداپ شىعارىپ، «باقىتتى ەلگە» اينالۋ ءۇشىن وتباسىندا ءتالىم-تاربيەگە قاتتى كوڭىل اۋدارۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقتا «ءبىر جىلدىعىن ويلاعان ەل بيداي ەگەدى، ون جىلدىعىن ويلاعان ەل اعاش ەگەدى، ماڭگىلىگىن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل بويىنشا، ەڭ الدىمەن، جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىك، مەيىرىم، دانالىق سياقتى جاقسى قاسيەتتەردىڭ ۇشقىنىن بالا كەزىنەن سالا بەرۋ كەرەك. سول كەزدە ول وسە كەلە، ەلىنىڭ قامىن ويلايتىن پاراساتتى، ءوز باسىنان حالىقتىڭ ماقسات-مۇراتىن جوعارى قوياتىن كەمەل ازاماتقا اينالادى. ءوزىم دە ءۇش ۇل، ءبىر قىز تاربيەلەپ وتىرعاندىقتان ءارى قوعامدىق جۇمىستارمەن كوپ اينالىسىپ، ەلدىك، مەملەكەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەندىكتەن، «ەڭ باقىتتى ەل» جوباسى بويىنشا دا ۇسىنىس-كەڭەستەرىمدى ورتاعا سالىپ، ورىندالۋىنا مۇرىندىق بولۋدى قاجەت دەپ سانادىم. بۇل جوبا اياسىندا ەلدىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن ساۋاتتىلىعىن، وڭ كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ، ۇرپاق تاربيەسىنە كوڭىل اۋدارۋ، ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىن ءداستۇرلى نەگىزدە دامىتىپ-جەتىلدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىن. ويتكەنى بۇلاردىڭ ماڭىزى قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. ءبىز باسقا دامىعان ەلدەرمەن يىق ءتۇيىستىرىپ، تەڭ دارەجەدە تۇرۋ ءۇشىن ءبىلىم، تاربيەنى، عىلىم مەن تەحنولوگيانى ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىزعا كەلەتىن دارەجەدە كوركەيتۋگە ءتيىسپىز. ال جوبا ماعان نە بەرەدى دەگەنگە كەلەتىن بولساق، كوكەيىمدە جۇرگەن كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ، ويلاردىڭ جارىققا شىعىپ، شىندىققا اينالۋىنا وسى جوبا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى دەپ ويلايمىن.

 – قازاقستاندا اكەلەر نەلىكتەن الەۋمەتتىك جوبالاردا بەلسەندىلىك تانىتىپ، تاربيە جۇمىسىن بىرگە ۇيرەنۋگە قۇلشىنىس تانىتا بەرمەيدى؟

– ءيا، ارينە، مۇنداي جايتتىڭ كەڭ ەتەك الىپ وتىرۋى، شىنىمەن دە، قىنجىلتاتىن ماسەلە. بىزدە، ارينە، بارلىق وتباسى يەسىندە تاربيە، ءبىلىم، قوعامدىق تۇيتكىلدەرگە قاتىستى ورتاعا سالار ويلارى مەن يدەيالارى بار. دەگەنمەن وسىلاردى قوعامدىق تالقىعا سالۋعا كەلگەندە كوبىسى شەگىنشەكتەي بەرەدى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتە يدەيالاردىڭ اشىق ايتىلۋى ءۇشىن كەڭ الاڭ جاسالۋى ءتيىستى دەپ سانايمىن. وتباسىنداعى اكەلەردىڭ قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن ۋاقىت جەتتى. بىراق قازىر، ءبىر قۋانتارلىعى، ءوزىنىڭ وي تۇكپىرىندەگى اقىل-كەڭەستەرىمەن، ۇسىنىستارىمەن ءبولىسىپ، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بولماسا دا، جەرگىلىكتى دارەجەدە، ماسەلەن، ءوز تۇرىپ جاتقان ايماقتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى، كوركەيۋى ءۇشىن بىرقاتار جوبالاردى اتقارىپ كەلە جاتقان ازاماتتار ساپى دا كوبەيۋدە. ەل، مەملەكەت، ايماق، قورشاعان ورتا، تاربيە، ءبىلىم، عىلىم ت.ب. كەز كەلگەن ادامنىڭ سالعىرت، بەي-جاي قاراماۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر بولسا، سونىڭ شەشىلۋى ءۇشىن قولدان كەلگەنگە اتسالىسۋ – پەرزەنتتىك پارىز. ءارى بۇل ءوزىمىزدىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرىمىزگە، ورتامىزعا، بالا-شاعامىزعا دا ۇلكەن رۋحاني ءارى ماتەريالدىق پايداسى تيەتىن باستاما. قازىرگى كەزدە بيلىك تاراپىنان دا قازاقستاننىڭ ءار تۇرعىنىنىڭ قوعامعا يگىلىگىن تيگىزەتىن ۇستانىمىن، كوزقاراسىن بىلدىرۋىنە جاعداي جاسالىپ كەلەدى. وسى مۇمكىندىكتى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك-اق. وزىمە كەلەر بولسام، ەس ءبىلىپ، ەل ىسىنە ارالاسقالى، قوعامدىق ءارى مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا دا بىلگەنىمدى، تۇيگەنىمدى، ۇيرەنگەنىمدى ەلدىڭ كادەسىنە جاراتىپ كەلەمىن. تۋىپ-وسكەن ءوڭىرىم اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ كوركەيىپ-گۇلدەنۋىنە دە قولدان كەلگەنشە ۇلەسىمدى قوسۋعا تالپىنىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرىمىن. سوڭعى ۋاقىتتاردا بايقايتىنىم، جاس بۋىننىڭ ساناسى ويانىپ، ەلگە، حالىققا رياسىز كومەگىن، جاردەمىن تيگىزگىسى كەلەتىندەر ۇلعايا باستادى. بۇل دا ءبىر قۋانتارلىق جايت دەپ بىلەمىن. سەبەبى بارلىق جاقسى نارسە ءبىر كۇندە بولا سالمايدى. ول ءۇشىن ساتىلاي تۇراقتى جۇمىس جاساپ، يگى ارەكەتتەردى توقتاتپاۋ كەرەك.

 – ءححى عاسىردا، وتباسىمەن بىرگە بولۋعا ۋاقىت تاپشى كەزدە اكەنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولى قانداي بولۋ كەرەك؟

– قازىر، جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ، ينتەرنەت پەن سمارتفوننىڭ ۇيدەگى تۇرمىستىق تەحنيكانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى، ءبىر جاعىنان، ءبىلىم-عىلىم، اقپارات الماسۋ، بايلانىس سالاسىن ەداۋىر دامىتىپ، جەتىلدىردى. دەگەنمەن، ەكىنشى جاعىنان، بۇل ۋاقىت تاپشىلىعىنا دا اكەلىپ سوقتىرۋدا. بۇرىن ءداستۇرلى وتباسىندا اتا-انا ۇيدە بالالاردىڭ وقۋى، تاربيەسى ءۇشىن ارنايى ۋاقىت ءبولىپ، ولاردىڭ ويىن، پىكىرىن تىڭداۋدى ءبىر ادەت، داعدى دەپ بىلەتىن. قازىر كوپ وتباسىندا اتا-انانىڭ تاربيەسىنە ارنالاتىن بوس ۋاقىتتىڭ ورنىن كومپيۋتەردىڭ، ينتەرنەتتىڭ باسقانى، وكىنىشكە وراي، شىندىق بولىپ تۇر. اسىرەسە مۇنداي كەزدە جاۋاپكەرشىلىك اكەلەردىڭ موينىنا كوبىرەك تۇسەدى. جاس بولسىن، ەرەسەك بولسىن، بارلىق ادامنىڭ تاعدىرى – ءومىردىڭ قايتالانباس ورنەگى. تاعدىر كۇن سايىن، ساعات سايىن ادامعا ءمان توسادى. ادام ونى ءسات سايىن جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى. شاكارىم اتامىز «قاپى وتكىزبە سول كەزدىڭ ءبىر ساعاتىن، وكىنىشى قالمايدى كەتسە اعاتىڭ» دەگەن ەكەن. ياعني، قانداي جاقسى نارسەنى بولسىن ۋاقىتىندا ىستەمەسەڭ، ونىڭ ارتى ۇلكەن وكىنىشكە سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان وتباسىندا اكە ءار بالاعا ومىرىندە ۇلكەن ءماننىڭ كۇتىپ تۇرعانىن، وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاربيە، ءبىلىم مەن عىلىمدى تەرەڭ يگەرۋى كەرەك ەكەنىن ۇقتىرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. اكە، قانداي زاماندا بولماسىن، وتباسىندا جەتەكشى ادام. ول قازىر دە وسى رھلىنەن جاڭىلماي، اداسپاي، وتباسىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەنى بىرلەسە، تىزە قوسا وتىرىپ ساۋ اقىلمەن شەشۋگە ءتيىس.

 – ءسىز بالالارمەن ۇيدە قانداي تاقىرىپتاردا ءجيى اڭگىمەلەسۋگە تىرىساسىز؟

– مەن بالالارىممەن، الدىمەن، ولاردىڭ قىزىعاتىن سالاسى بويىنشا، سودان كەيىن تاربيە ۇستانىمدارى نەگىزىندە سۇحبات قۇرۋعا تىرىسامىن. ءار بالا ءبىر جاس وسكىن سياقتى، ونىڭ ارتىق-كەم مىنەزدەرىن جوندەپ، تۇزەپ وتىرۋ – اكە ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت. بالا «ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى». سوندىقتان بالالارىمنىڭ ەلدىڭ قامىن ويلايتىن، ازاماتتىق پارىزىن بيىك قوياتىن، ءبىلىمدى، ءتالىمدى تۇلعاعا اينالۋى ءۇشىن ماعىنالى، رۋحاني تاقىرىپتاردا كوبىرەك اڭگىمە وربىتۋگە تىرىسامىن. بۇل تۇرعىدا قازاقتىڭ ءداستۇرلى تاربيەلىك ميراستارىن كوبىرەك كادەگە جاراتۋدى ءجون دەپ سانايمىن. ولار سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، جورالعىلار. سان ءتۇرلى ادەت-عۇرىپ، سالت-سانا ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ، ءۇزىلىسسىز قايتالانۋى ارقىلى ۇلتتىق سانامىز، رۋحاني، تاريحي جادىمىز – رۋحاني، ۇلتتىق قۇندىلىققا اينالىپ، حالقىمىزدىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرادى ەكەن. وسى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دامىتىپ، ونى ۇلتتىق ءداستۇر رەتىندە ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ، ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى ولاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ، وزىعىن دامىتىپ جەتىلدىرە الساق قانا ۇرپاعىمىزدى امان ساقتاپ، رۋحاني جاعىنان جەتىلدىرە الامىز.

 – اكەنىڭ قىز بالا مەن ۇل بالانىڭ تاربيەسىندەگى ءرولىن ءبولىپ قاراستىرساق، قانداي ايىرماشىلىقتاردى كورۋگە بولادى?

– قازاقتا «اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن ماقال بار. ياعني ەر بالانىڭ تاربيەسى كوبىنەسە اكەدەن الاتىن ۇلاعاتى مەن تالىمىنە بايلانىستى ءوربيدى. ەر بالا كوبىنەسە تۇزدە جۇرەتىندىكتەن ەلدىك، قوعامدىق جۇمىستاردىڭ ءمان-ماڭىزىن، سالماعىن جاستايىنان ءبىلىپ ءوسۋى ءتيىس. سوندىقتان ونى جاس كەزىنەن سونداي ىستەرگە باۋلۋعا ءمان بەرىلەدى. ال قىز بالاعا قوناق دەپ قاراعاندىقتان، ءارى جات جۇرتتىق دەپ قۇرمەت تۇتاتىندىقتان، وعان ءۇي ىشىندەگى قولونەر جۇمىستارىن ۇيرەتۋگە نازار اۋدارىلادى. مەنىڭ ءۇش ۇلىم ەسەيىپ، حات تانيتىن كۇيگە جەتكەندىكتەن، نەگىزىنەن ولارعا بەرىلەتىن تاربيەنى ءوز موينىما العانمىن. ال قىزىم ازىرگە ءسابي بولعاندىقتان، وعان دا وسكەسىن ءداستۇرلى قازاق وتباسىنداعى ۇلگىگە ساي ىزگى قاسيەتتەرگە باۋلۋدى قولعا الامىز دەگەن نيەتىم بار.

 – كوپبالالى اكەسىز. تاربيە جۇمىسىندا قاتالدىق تانىتۋعا ءماجبۇر بولاتىن كەزدەر بولا ما؟

– ءيا، ارينە، كەيدە ۇل بالالارعا قاتالدىق تانىتۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى كەيدە ولار ەركەلىك كورسەتىپ، ايتقانىڭدى، تاپسىرعان ءىسىڭدى ءجۇردىم-باردىم قاراپ ىستەۋى دە مۇمكىن. سونداي كەزدە جۇمساقتىق تانىتپاي، وعان دۇرىس تاربيە بەرۋ ءۇشىن قاتتىلاۋ مىنەز كورسەتۋ بىرنەشە رەت باسىمنان ءوتتى. قازاقتا تۇڭعىش ۇل – كەيىنگى ءىنى-قارىنداستارىنىڭ قامقورشىسى، اتا-اناسىنىڭ كومەكشىسى، وعان «اعاسى باردىڭ – جاعاسى بار» دەپ ارقا سۇيەيدى. ال كەنجە ۇل – قارا شاڭىراق يەسى. باسقا ۇلكەندەرى ەنشى الىپ، بولەك وتاۋ قۇرىپ جاتسا دا، كەنجە ۇل اكە-شەشەنىڭ قولىندا قالادى. «ۇلعا وتىز ۇيدەن تىيىم، سان ۇيدەن سىن» دەمەكشى، ەر جىگىتكە ايتىلار سىن كوپ، قويىلار تالاپ جوعارى. مەن ءۇشىن ۇلدارىمنىڭ دارا، مىقتى، قايسار، ءبىلىمدى، ونەرلى، اقىلدى، سانالى تۇلعا بولىپ ءوسۋى وتە ماڭىزدى. ول ءۇشىن، ارينە، ولاردى شيراتىپ، قايراپ، ءتۇرلى سىناقتاردان وتكىزىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعانمىن. ەر جىگىت جىگەرىن جانىعان سايىن قۇرىشتاي بەرىك بولا تۇسەدى. سوندىقتان ولارعا قاتالدىق تانىتۋ – وزدەرىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وتە پايدالى دەپ بىلەمىن. ال ەگەر اناسىنا كومەكتەرiن كورسەتiپ، جىلى سوزدەرىن ارناپ جاتسا مەن دە بالالارىما اكە رەتىندە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. كەيدە دوستارى سياقتى سويلەسەمiن، كەيدە الىسىپ وينايمىن، كەيدە ۇلكەن ادامشا اقىلداسامىن. اناسىن، اجەسىن، قارىنداسىن، جالپى قىز بالانى سىيلاۋدى، ولارعا قامقور ءبولۋدى ۇيرەتىپ كەلەمىن. ءاردايىم بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرiن ايتىپ، جiگەرلەندiرiپ، سەنiم بiلدiرiپ وتىرامىن.

ۇيلەنەردiڭ الدىندا بولاشاق جارىما – ازيزاعا بەرگەن 2 ۋادەممەن بولiسەيiن: ءبىرىنشى – قانداي جاعداي بولسا دا ەشقاشان بولاشاق جارىما جانە بالالارىما قول كوتەرمەيمiن! ەكىنشى – اللانىڭ بەرگەن عۇمىرىندا، قانداي جاعداي بولسا دا ارامىزدا ماحاببات پەن مەيiرiم، سىيلاستىق پەن سەنiم بولاتىن قاعيدانى ۇستانامىن دەگەنمىن. اللاعا مىڭ شۇكىر، 10 جىلدان اسقان ۋاقىت iشiندە ۋادەمiز بۇزىلماي، بەرەكەلى وتباسى، كوپ بالالى اكە-انا اتانىپ كەلەمىز. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ۇيلەنۋدەن اجىراسۋ سانى كوبەيگەنi ەرەكشە الاڭداتادى. ءار وتباسىنىڭ بەرەكە-بiرلiگiن ساقتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن قوعامدىق، قايىرىمدىلىق، رۋحاني iس شارالار اتقارىپ،  مەكتەپ وقۋشىلارىمەن، ستۋدەنتتەر جانە جاس وتباسىلارمەن كەزدەسiپ، ساناسى مەن رۋحىن، مادەنيەتى مەن ومىرلىك قۇلشىنىسىن ارتتىرۋ جولىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن، "En baqytty el" قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزiلگەن «اكەلىك ينستيتۋتتى قولداۋ جانە دامىتۋ" بويىنشا  Zoom كونفەرەنتسياسىنا قاتىستىم. وسى كونفەرەنتسيادا اقتوبە وبلىسى اكەلەر كەڭەسى مەنiڭ جۇمىستارىمدى جاقسى بىلەتىنiن جانە ءوز وڭىرلەرiندە وسىنداي قىزمەت  جاساعىسى كەلەتiندەرiن جەتكiزدى. نيەتتەرىنە ۇلكەن راقمەت ايتقىم كەلەدى.

 – سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن ءبىز سىزگە راقمەت ايتقىمىز كەلەدى!

سوڭعى جاڭالىقتار