20 تامىز, 13:15 1931 0 وقشانتاي ارايلىم بيمەنديەۆا

ايەلگە نەگە الىمجەتتىك جاساي بەرەدى؟

الەمدى جايلاعان ىندەت وسىعان دەيىن ەلەۋسىز بولىپ كەلگەن ءبىراز ماسەلەنىڭ بەتىن اشتى. كارانتين جاعدايىنىڭ كۇشەيۋىمەن بىرگە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تا ءورشي ءتۇستى. پاندەميا الەم ايەلدەرىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن تۇرمىستىق  زورلىق-زومبىلىق قۇربانىنا اينالدىردى.

ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى ايە­لىنە وزبىرلىق ارەكەت جاساعان «باتىر» وتاعاسىلار تۋرالى جاعا ۇستارلىق جاڭالىقتار ەل ءىشىن قور­قىنىشتى ەلەستەي كەزىپ كەتتى. تامىز ايىنىڭ باسىندا باتىس قا­زاقستان وبلىسىندا ايەلى مەن ەكى قىزىن ورتەپ جىبەرگەن سەرىك كا­في­زوۆتى سوت ءومىر بويى باس بوستان­دى­عى­نان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شى­عار­دى. ءوز ايەلى مەن قىزدارىن ورتەۋ ءۇشىن ادام قانشالىقتى قاتىگەز بولۋ كەرەك؟ قىلمىسكەردىڭ پسيحي­كا­لىق اۋىتقۋى دا جوق بولىپ شىق­ت­ى. سوندا مۇنداي وشپەن­دىلىك­تىڭ اس­تارىندا نە جاتىر؟

2010 جىلى سەرىككە تۇرمىسقا شىققان مارقۇم جادىرا ال­عاشقى 5 جىلدا كۇيەۋىنە قاتىستى ەش­قانداي شاعىم ايتپاعان (مۇمكىن ايت­قىسى كەلمەگەن). ال سوڭعى بەس جىل ىشىندە جادىرانىڭ كورمەگەن ازا­بى قالماعان. جىلدار بويى تا­لاي قۇقايدى كورگەن مارقۇم بولعان جاي­دى اتا-اناسىن ۋايىمداتپاۋ ءۇشىن جاسىرىپ كەلگەن. وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا سەرىك جادىرانىڭ اتا-اناسىنىڭ ۇيىنە ىشىمدىك ءىشىپ كە­لىپ، ءۇيدىڭ ەسىگىن بۇزىپ كىرىپ، ۇيىق­تاپ جاتقان ايەلىن شاشىنان ءسۇي­رەپ سىرتقا الىپ شىعىپ، ۇرا باس­تاعان. ونىمەن توقتاماي، كولى­گىنە وتىرعىزىپ الىپ ەكى ساعات بويى ەلەكتروشوكەرمەن ازاپتاعان. شىدامى مەن سابىرى تاۋسىلعان جا­دىرا وسى وقيعادان كەيىن كۇيەۋى­نە اجىراساتىنىن ايتادى. ونى ەستىگ­ەن كۇيەۋى اناسىنىڭ كوزىنشە ايەلىنە «سەنى ورتەپ جىبەرەمىن» دەي­دى. ءيا، كۇيەۋى ايتقان ءسوزىن ورىن­دا­دى...

ءساۋىردىڭ 8-ءى ءتۇنى سەرىك ايەلى مەن قىزدارى تۇرىپ جاتقان ۇيگە 5 ليتر جانارماي الىپ بارادى. ال 4 ساعاتتان كەيىن ءبىر ەرەسەك ادام مەن ەكى بالانىڭ جانىپ كەتكەن دە­نەلەرى ورتەنگەن ءۇيدىڭ قيران­دى­لارى استىنان تابىلادى. كورشى-قو­لاڭ ءۇيىندى اراسىندا سەرىكتىڭ دە دە­نە­سى بار دەپ ويلاعان. الايدا ول ءتىرى ەكەن. كورشى اۋىلعا بارا جاتقان جەرىنەن پوليتسيانىڭ قولىنا ءتۇ­سەدى.

مارقۇمداردى جەر قوينىنا تاپسىرعاندا اۋىلدا جىلا­ماعان ادام قالماعان. وتباسىن وپ-وڭاي ولىمگە قيعان قىلمىسكەر وزىنە دە قول سالماق بولعان دەسەدى، بىراق جانى ءتاتتى-اق ەكەن، ءسۇيىپ قوسىلعان جارى مەن وزەگىن جارىپ شىققان قىز­دارىن ورتەگەن قاسكوي ءوزىن ءولىم­گە قيماعان...

ءوز وتباسىنىڭ تۇبىنە جەتكەن سەرىك ءومىر بويى تەمىر تور­عا قامالدى. بىراق قاسكويدىڭ ءتۇر­مەگە قامالۋى جادىرا مەن قوس قى­زىن قايتادان تىرىلتە المايدى. اجال ايلا تاپتىرماس دەيمىز، بىراق وسى قايعىلى جاعدايدى بولدىر­ماۋ­دىڭ جولى بار ما ەدى؟ نەگە ءبىز زور­لىق-زومبىلىقتىڭ سالدارىمەن ەمەس، ءتۇپ-تورگى سەبەبىمەن كۇرەس­پەي­مىز؟

تۇرمىستىق زورلىققا قازاق ايەلدەرى كوپ ۇشىرايدى

AERC (قولدانبالى ەكو­نو­مي­كانى زەرتتەۋ ورتالىعى) سا­­راپشىلارىنىڭ زەرتتەۋىنشە، باس­قا ۇلت وكىلدەرىمەن سالىس­تىر­عان­دا قازاق ايەلدەرى اراسىندا تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشى­راعاندار سانى الدەقايدا جوعارى. كۇيەۋى ۇرىپ-سوققان ءاربىر ءتورتىنشى قازاق ايەل عانا كومەككە جۇگىنەدى ەكەن، ال ءاربىر بەسىنشى قازاق ايەلى وسى تاقىرىپتاعى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ­دەن باس تارتقان.

ولاي ەتۋىنە دە سەبەپ بار، ءويت­كەنى ءبىزدىڭ مەنتالي­تە­تىمىزدە زورلىق-زومبىلىققا شىداۋ نەمەسە ونى جاسىرۋ – قالىپتى جاعداي. ايەل ءوزىنىڭ زارداپ شەككەنى تۋرالى كومەك سۇراپ اتا-اناسىنا ايتقان كۇننىڭ وزىندە ەكى جاق «وت­باسىندا اياق-تاباق سىلدىرلاماي تۇر­مايدى»، «بالالاردى اكەسىز وسىرمە»، «ءبىزدىڭ ابىرويىمىزدى توك­پە­» دەپ قايتادان قوسادى. ال اۋىل­دىق جەردە ۋچاسكەلىك پو­ليتسياعا بارىپ ارىز جازۋدىڭ سوڭى ەكى جاقتىڭ تابىسۋىمەن اياقتالادى. بارار جەرى، باسار تاۋى قالماعان ايەل امالسىز كۇيەۋىمەن قايتا تا­بىسادى. وسىدان سوڭ قاتىگەز وتاعا­س­ى ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ، ايەلىنە زور­لىق كورسەتۋدى دوعارسا قانەكەي. دە­رەكتەرگە قاراساڭىز، ءزابىر كور­سەتۋشى ايەلى زورلىققا كونگەن سايىن قاتىگەزدىككە بوي الدى­راتىنىن بايقايسىز.

AERC ساراپشىلارىنىڭ زەرت­تەۋ ناتيجەسى الەۋمەتتىك جاع­دايى تومەن وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق ءجيى بولاتىنىن جانە زار­داپ شەككەندەردىڭ كومەككە سي­رەك جۇگىنەتىنىن دە كورسەتىپ وتىر. ياعني، وتباسىنداعى جانجالدىڭ ءبىر سەبەبى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنا كەلىپ تىرەلەدى. انى­عىراق ايتساق، كۇن كورىس قيىندىعى – تۇر­مىستىق زورلىقتىڭ باستى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى.

سونىمەن قاتار ءبىر-ءبىرىن جەك كورۋشىلىك، ايەلدى ادام­سىنباۋ، ايەلدىڭ ەر ادام الدىنداعى دارمەنسىزدىگى، تۇرمىس قيىنشى­لىق­تارىن دۇرىس ءتۇسىنىپ بىرىگىپ شەشىم تابۋ جولىن بىلمەۋ، ەرلى-زايىپ­تىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن جەك كورۋى، مو­رال­دىق جانە وزىمشىلدىك سەزىمنىڭ جوعارى بولۋى، ايەلدىڭ ەرىنە قار­جىلىق تۇرعىدان تاۋەلدى بولۋى، ايەل­دەردىڭ ءوز قۇقىعىن دۇرىس ءبىل­مەۋى وتباسىلىق جانجالدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن قۇرايدى. بارلىق جاسال­ع­ان قىلمىستاردى تالداۋ ناتيجە­سىندە ورتا جاستاعى ايەلدەر الاياق­تاردىڭ الداۋىنا كوپ تۇسەتىنىن، جاس قىزدار مەن كەلىنشەكتەر بۇزاقىلىق پەن زورلىققا ءجيى ۇشىراپ، ءار ءتۇرلى دارەجەدەگى دەنە جاراقاتتارىن الا­تىنىن كورسەتكەن.

ناۋرىز ايىندا 12 مىڭنان استام ايەلدەن ارىز تۇسكەن

بۇۇ قازاقستاندا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتان جىل سايىن 400 ايەل كوز جۇماتىنىن ءما­لىمدەدى. ال نەمولچيKZ قوعام­دىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى دينا سماي­لوۆانىڭ ايتۋىنشا،  قازاق­ستاندا كۇنىنە ءبىر ايەل تۇرمىستىق زورلىقتان كوز جۇمادى، ءتورت ايەل زورلانادى، سۋيتسيدتان ەكى ايەل قاي­تىس بولادى جانە ايىنا 18 ايەلگە قو­قان-لوقى كورسەتىلەدى. ءبىر تاڭ­عالارلىعى – ەلىمىزدە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق كورەتىن ايەل­دەردىڭ 70 پايىزى بۇرىنعى كۇيەۋ­لەرىنەن زارداپ شەگەدى ەكەن. بىرگە تۇر­ماسا دا، ءتىپتى اجىراسىپ كەتسە دە بۇرىن­عى ايەلىنىڭ باسقان ءىزىن اڭ­دىپ وتىراتىن، قوقان-لوقى جاساپ، ءساتى تۇسسە تاياقتاۋدان تانبايتىن ازاماتتاردىڭ قوعامىمىزدا كو­بەيۋى­نە الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ءتو­مەندىگى مەن ماسكۇنەمدىك قانا سەبەپ ەمەس ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. بۇرىنعى ايەلىنە قول جۇمساسا، اكىمشىلىك جازامەن، ايىپپۇلمەن وڭاي قۇتىلۋ جانە ايەلىنىڭ جازعان ارىزى سوتقا دەيىن جەتپەيتىنى دە قاسكوي ازاماتتىڭ ويىنا كەلگەنىن ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندەي. ويتكەنى «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ وتباسىن ساقتاپ قالۋعا جانە پروفيلاكتيكالىق، الدىن الۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرەدى. زاڭدى ىزگىلەندىرۋ ەلىمىزدە اگرەسسور ازاماتتار سانىن ازايتا الماي تۇر. ەلىمىزدە قاسكوي كۇيەۋدىڭ قولىنان جىل سايىن قازا تاباتىن 400 ايەلدەن بولەك، جانى كوزىنە كورىنسە دە «ەستىگەن ەلدەن ۇيات» دەپ بار قيىندىعىن ىشىندە ساقتاپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ ناقتى سانى قانشا ەكەنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا الماس. سوندىقتان ەلىمىزدە وتبا­سىلىق-تۇرمىستىق زورلىق قىل­مىستىق ءىس رەتىندە قارالمايىنشا، كىنا­لىلەر دە ءتيىستى جازاسىن الماي­دى.

ايەل ادام ءۇشىن ءۇيى – ءوزىن قاۋىپ­سىز سەزىنەتىن جەر. الاي­دا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق وسى زاڭدىلىقتى بۇزادى. زايىرلى قوعام قۇرۋدا ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇقپاۋ، وزگەنى ازاپتاماۋ، زورلىق-زومبىلىق جا­ساماۋ، قاتىگەزدىك نەمەسە ادامدىق قادىر-قاسيەتىن قورلايتىنداي ءجا­بىر كورسەتپەۋ، جازالاماۋ تۋرالى ادەمى سوزدەر كوپ ايتىلادى. بىراق ءىس جۇزىندە ءبارى باسقاشا. ايەل قۇقى­عىنىڭ زاڭ جۇزىندە قورعالماۋى ايەل مەن ەردىڭ قارىم-قاتىناسىن، سول وتباسىندا ءوسىپ كەلە جاتقان با­­­لالاردىڭ، سايىپ كەلگەندە حالى­ق­تىڭ، ءتىپتى تۇتاس ۇلتتىڭ بولاشاعىنا زيان ەكەنىن ۇعىناتىن كەز كەلگەندەي.

سوڭعى جاڭالىقتار