15 تامىز, 15:24 633 0 رۋحانيات ءدىلدا ۋاليبەك

«قازاقتىڭ جازىلماعان پسيحولوگياسى» قالاي جازىلدى؟

جاقىندا جۋرناليست ەرجان جاۋباي مەن بەلگىلى پسيحولوگ، پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرگۇل مولدابايقىزىنىڭ «قازاقتىڭ جازىلماعان پسيحولوگياسى» اتتى بىرلەسكەن ەڭبەگى جارىققا شىقتى.

قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى مەن ويىندارىنىڭ پسيحولوگيالىق مانىنە تالداۋ بۇعان دەيىن كوپ قالامگەر بارا قويماعان تىڭ تاقىرىپقا ارنالعان ەڭبەك.

بۇل ەڭبەكتە حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق دۇنيەتانىمىنىڭ قورىتىندىسى، وزەگى بولعان سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق ويىندارى، ىرىم-تىيىمدارىنىڭ پسيحولوگيالىق استارىنا عىلىمي تۇرعىدا تالداۋ جاسالدى.

سونىڭ نەگىزىندە ۇلتىمىزدىڭ بالا تاربيەسىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ەرەكشە ءمان بەرگەنى، ءار سالتىندا، ءار ويىنىندا پسيحولوگيالىق تەرەڭ استار جاتقانى ناقتى كورىنىس تاپقان.

«بىرىنشىدەن، اسىرەسە جاستار ۇمىت بولا باستاعان قازاق سالت-داستۇرلەرىمەن، ۇلتتىق ويىندارىمەن تانىسىپ، ولاردىڭ اتى-زاتىن، قاي كەزدە ورىندالىپ، قالاي وينالاتىنىن بىلەدى. كىتاپ ۇلت جادىنان وشە باستاعان كەيبىر داستۇرلەرىمىز بەن ۇلتتىق ويىنداردىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا، ناسيحاتتالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى، كەڭ تارالۋىنا يگى ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن، كىتاپتى وقىعان جۇرتشىلىق سالت-داستۇرلەر مەن ۇلتتىق ويىنداردىڭ پسيحولوگيالىق ءمانىن تۇسىنۋگە، ولاردىڭ استارىنداعى ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىكتى پايىمداۋعا مۇمكىندىك الادى. پسيحولوگ ماماننىڭ كىتاپتاعى كەيبىر وزىندىك بايىپتاۋلارى سالت-داستۇرلەرگە، ۇلتتىق ويىنداردى باسقا قىرىنان تانۋعا، ولار جونىندە جاڭاشا وي قورىتۋعا تۇرتكى بولىپ، بۇرىنعى تۇجىرىم-تۇيىندەردى تولىقتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارمايمىز»، – دەيدى كىتاپقا پىكىر جازعان اكادەميك شەرۋباي قۇرمانبايۇلى.

كىتاپقا 90-عا جۋىق سالت-ءداستۇر مەن 20-دان استام ۇلتتىق ويىن توپتاستىرىلعان.

«وسى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى كەڭەس كەڭىستىگىندە ورىس ءتىلدى اۋديتوريامەن جۇمىس ىستەپ، ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىمەن، قىلمىسكەرلەردىڭ پسيحولوگياسىمەن 12 جىل اينالىسقان ەدىم. عىلىمي ىزدەنىستەرىمدى وزگە ەلدە جاساعان مامانمىن. بىلتىر قازاق ءتىلدى اۋديتوريامەن جۇمىسىمدى باستايمىن دەپ كەزدەيسوق جاعدايدا سوراقىلىقتاردىڭ ىشىنە ەنىپ كەتتىم. يتاياقتان تاماق ىشكەن ءسابيدىڭ، كوكالا قويداي بوپ تاياق جەگەن بالانىڭ، اتالاسىنان، اكەسى مەن اعاسىنان، جەزدەسىنەن سەكسۋالدى زورلىق كورگەن، ت.س.س. جانداردىڭ تاعدىرىن كورىپ، بىرنەشە ايدا قازاقتان جيىركەنىپ كەتتىم. بار تۇيگەنىم – قازاقتىڭ قان «تازالىعى» بۇگىندە ءوز باسىنىڭ سورى ەكەن، «تازا» بيولوگيا پسيحيكالىق تراۆمالاردى كوتەرىپ جۇرە بەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، ءتىرىنى جانسىزعا اينالدىرادى ەكەن. جانىم بايىز تاپپاي، بىرنەشە ماقالا جازىپ، قازاقى جۋرناليست ەرجان جاۋبايمەن بىرگە بىرنەشە باعدارلاما دايىندادىق. بۇل از، قازاققا ءوز پسيحولوگياسى كەرەك»، – دەيدى كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى پسيحولوگ نۇرگۇل مولدابايقىزى.

كىتاپقا ەنگەن سالت-ءداستۇر، ۇلتتىق ويىندار بۇعان دەيىن حالىق اۋىز ادەبيەتتەرىندە، جەكەلەگەن ادەبيەتشىلەردىڭ، ەتنوگرافتاردىڭ جيناقتاعان ەڭبەكتەرىنەن ىرىكتەلىپ الىندى.

«وقىماعان جەرىم جوق، قايدا بارسام دا «قورقىتتىڭ كورى» – قازاقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرى شىعادى. ماسەلەن، بىرەۋدىڭ قازاسىنان قالعان جارانى ەمدەۋ – پسيحولوگيالىق جۇمىستىڭ ەڭ اۋىرى. ول قازاقتىڭ جوقتاۋىمەن تولىق مازمۇنداس. قىز تۇرمىسقا شىققاندا الەمدىك پسيحولوگيا سىڭسۋ ايتتىر دەيدى. وسىنى ۇيرەندىم ەل كەزىپ ءجۇرىپ. وسىنداي ءتول تىرشىلىكتىڭ نەگىزى – پسيحولوگياسى بولا تۇرا قازاق قوعامى بۇگىندە پسيحولوگيانى ءىلىم دەپ قابىلداماي، ەرمەككە اينالدىرا باستاپتى. مىسالى، پسيحوتەحنيكانىڭ حيرۋرگيالىق ءتۇرى سانالاتىن EMDR-ءدى ماماننىڭ قاداعالاۋىمەن قولدانۋ كەرەك، قازاق ءوز بەتىمەن قولدانىپ، تىرىلمەيتىن، شارۋاسى بىتكەن ادامعا اينالۋدا. سوندىقتان ەرجاندى ءوزىم ىزدەپ، حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن جيناقتاپ بەرۋىن سۇرادىم. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تالداۋ جاساپ، الەمدە سالت-داستۇردەن ارتىق پسيحولوگيانىڭ جوق ەكەنىن كورسەتكىم كەلدى»، – دەيدى پسيحولوگ.

الەم پسيحولوگياسىنىڭ ءۇردىسى سالت پەن پسيحولوگيانى ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ۇعىم رەتىندە قاراستىرادى.

«بۇل قازاققا ساي كەلمەيدى، سەبەبى ءار سالت – قازاق ەكزيستەنتسياسىنىڭ تىرەگى، تۇنىپ تۇرعان پسيحولوگياسى. الايدا سول سالت-ءداستۇر ەشقاشان پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سارالانباعان. رگب-نىڭ شاڭ باسقان زالدارىندا تۇلعا مەن ليچنوستتىڭ سپەرانسكي كوكەمىزدىڭ 1838 جىلى ءسىبىر قىرعىزدارى جارعىسىمەن تۇسپا-تۇس ويلاپ تاپقان كونسترۋكتىسى ەكەنىن ءبىلدىم. ال ونى پسيحولوگتارىنىڭ كوبى بىلمەيدى. 100 جىلدان استام وتارلاي الماعان وسى ۇعىم پايدا بولعان سوڭ 10-اق جىلدا نە بولعانى وزىڭىزگە بەلگىلى. سپەرانسكي قالدىرعان مۇراعا قاراعاندا ىرگەتاسىن قازاق حالقىنىڭ ءوزى قالاعان ءىلىم قۇندى، ماڭىزدى ەكەنىن ءسىز بىلسەڭىز. كىتاپ – كۇماننىڭ، قازاق ايەلدەرى مەن بالالارىنىڭ ەڭىرەگەن كوز جاسىن كورگەنىمنىڭ ناتيجەسى. تابيعاتىنان الىستاعان قازاق ءۇشىن قايعىرۋىمىزدىڭ سالدارى»، – دەيدى نۇرگۇل مولدابايقىزى.

كىتاپ «مۇقابا» باسپاسىنان 5100 دانامەن شىقتى.

اۆتورلار جايلى:

ەرجان جاۋباي، جۋرناليست

سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-ءدىڭ «جۋرناليستيكا» فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. قازاق جىلقىسىنا ارنالعان Argymaq.kz ۇلتتىق تانىمدىق پورتالىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، باس رەداكتورى. BAQ.KZ اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى.
«نۇر سۇڭقار» سىيلىعىنىڭ، «حالىق العىسى» مەملەكەتتىك مەدالىنىڭ يەگەرى.

سۇيىندىكوۆا نۇرگۇل مولدابايقىزى

پسيحولوگيا مەن پسيحوتەراپيانىڭ:
- سوت پسيحولوگى-ساراپشىسى،
- ەكزيستەنتسيالدىق اناليز جانە لوگوتەراپيا،
- پسيحيكالىق تراۆمالاردىڭ پروتسەسسۋالدىق پسيحوتەراپياسى،
- ەكزيستەنتسيالدىق باعىتتا توپتىق پسيحوتەراپيا
تارماقتارىن مەڭگەرگەن.
نۇرگۇل سۇيىندىكوۆانىڭ پسيحولوگيالىق كەڭەس بەرۋ جانە وقىتۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، پسيحولوگ جانە مەديتسينالىق ەمەس باعىتتاعى پسيحوتەراپەۆت.
پسيحولوگيالىق جوعارى ءبىلىمىن (ونىڭ ىشىندە ماگيستراتۋرا مەن اسپيرانتۋرا) رەسەيدە ەكونوميكا جوعارعى مەكتەبىندە، ماسكەۋ گەشتالت ينستيتۋتىندا، كالۋگا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە، ۋكراينا كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، «GLE-International» (ۆەنا) لوگوتەراپيا مەن ەكزيستەنتسيالدىق اناليز حالىقارالىق ۇيىمىندا، ءسىبىر فەنومەنولوگيالىق جانە ەكزيستەنتسيالدىق ينستيتۋتىندا جەتىلدىرگەن.

سوڭعى جاڭالىقتار