13 تامىز, 20:28 590 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قارعىس الما، العىس ال

ادامزاتقا قاۋىپ ءتوندىرىپ، بۇكىل الەمدى قۇرعاق قا­مىس­قا ءورت ءتۇس­كەندەي جايپاپ بارا جاتقان مىنا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى كوپ نارسەنى وي تارازىسىنان قايتا ءوت­كىزۋگە ءماجبۇر ەتۋدە. قۇن­دى­لى­عىمىز دەپ جۇرگەن باز­بىر دۇنيە­لەر قۇنسىزدانىپ، ءتو­مەن سىرعىپ، باس­قاسىنا ورنىن بەرۋدە. مىنا بو­لىپ جاتقان قا­سىرەت تاجال، دۇربەلەڭ قازىرگى ادام­داردىڭ قۇ­دايىن ۇمى­تىپ، يماندىلى­عىن جوعالتىپ، پەيىلى تا­رىل­عاننان بولىپ جاتىر دەپ جو­رامال­دايتىندار بار. ءيا، مى­نا تىل­سىم دۇنيە ادامزات ال­دى­نا كۇتپەگەن تىڭ جۇمباق سۇراق­تار قويىپ وتىر­عانى ءمالىم. ءاي­تەۋىر قازىر توسىننان كەلىپ جا­بىسقان اۋىر ىندەتتىڭ سەبە­بىن، وعان قۇ­رىق سالۋ جولىن ىزدەپ كۇنى-ءتۇنى باسى قاتىپ، اۋىر ويدا ءجۇر­گەن جاندار ورتامىزدا از ەمەس. وي­­لانعان سايىن كۇرمەك شيە­لەنە تۇسۋدە.

ەرتەرەكتە ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «ەگە­مەن قازاقستان» گازەتىندە (27.09.2014) جاريالانعان ماڭعىستاۋلىق وكىل يمام تىنىشتىبەك قاجى مىر­زاەۆ­تىڭ «وتاندى ءسۇيۋ – ورتاق پارىزىمىز» دەگەن ماقالاسىندا كەلتىرىلگەن مىنا ءبىر اڭگىمە ءجيى ەسىمە تۇسەدى.

«تۇركيادا تەمىر قايار دەگەن جەر بار. ەرتەدە وسى جەردى تەمىر دەگەن ءبىر قاراق­شى مەكەندەپتى. ول ءاردايىم كەرۋەندەردى، جولاۋشىلاردى توناپ، السىزدەرگە كۇش كورسەتىپ، جەڭىل پايدا تابۋمەن شۇعىل­دانىپتى.

بىردە كەرۋەندى توناپ جاتسا، وندا ءبىر اۋليە كىسى كەلە جاتىر ەكەن. الگى اۋليە تەمىرگە: «ەي، قۇدايدان قورىق­پاعان، سەن ءالسىز بەيشارانى توناپ، ءالىم­جەتتىك كورسەتىپ ءجۇرسىڭ. سەنى اتا-اناڭ وسى ءىسىڭ ءۇشىن دۇنيەگە كەلتىرىپ پە ەدى؟ ال­لا سەنى پەندەلەردىڭ جولىن توسىپ، ولگەن سوڭ جاھاننامدا جانۋ ءۇشىن جا­راتىپ پا ەدى؟»، – دەيدى. اۋليەنىڭ بۇل سوزدەرى تەمىرگە قاتتى اسەر ەتىپ، جۇرەگىنە حي­دايات، يمان كىرە باستايدى. كەشىرىم سۇراپ، اۋليەنىڭ اياعىنا جىعىلادى. «كە­شىرىمدى مەنەن ەمەس، اللادان سۇرا»، – دەيدى اۋليە. تەمىر قاراقشى: «ماعان ارتقا جول جوق قوي، كۇنام وتە كوپ. مەنى اللا كەشىرمەس…»، – دەيدى جىلاپ. سوندا اۋليە: «اللا كەشىرىمشىل. بىراق سەن قالاي تاۋبە ەتۋىڭدى ءبىلۋىڭ كەرەك. كۇناڭ قان­شالىقتى ۇلكەن بولسا، سونشا ۇلكەن ساۋاپتى ءىس جاساۋىڭ قاجەت. سوندا اللا كە­شىرەدى»، –دەيدى. «مەن اللا تاعالانىڭ كەشىرگەنىن قايدان بىلەمىن؟ ەندى بار ىقى­لاسىممەن عيبادات قىلسام، اللا مەنى كەشىرە مە؟»، – دەپ سۇرايدى قاراق­شى. اۋليە: «مىنا كوشەت اعاشتى جەرگە ەك. سوسىن ساۋاپتى ىستەردى باستا. وسى اعاش كوگەرگەندە اللا سەنىڭ كۇناڭدى كەشىرگەنىنىڭ بەلگىسى بولادى»، –دەيدى.

وسى ساتتەن باستاپ، تەمىر جاڭا ءومىر باستايدى. جولاۋشىلار توق­تايتىن جاڭا ءۇي سالىپ، كەرۋەندەر جۇرە­تىن جولعا تاعامدار ازىرلەپ، جولاۋ­شىلاردى كۇتىپ، وتكەن كەرۋەندەرگە قىزمەت كورسەتىپ، ريزاشىلىعىنا بولە­نەدى. بىراق كوشەت كوگەرمەيدى.

ءبىر جىل وتەدى، ەكى جىل وتەدى. جو­لاۋ­شىلار كەلىپ قونىپ، اق باتا­سىن بەرىپ، ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ كەتىپ جاتادى. ال كوشەت سول قالپىندا، ءوز­گە­رىسسىز.

ءبىر كۇنى ول ءبىر جولاۋشىنىڭ اسى­عىپ كەتىپ بارا جاتقانىن كورىپ، الدىنان شىعىپ: «ەي، جولاۋشى، بۇل جەر­دەن ەشكىم ءدام تاتپاي وتپەگەن. قۇر­مەتتى قوناعىم بول»، – دەيدى. «جولىمدى ءبو­گەمە. اسىعىپ بارامىن»، – دەيدى جو­لاۋشى. تەمىر: «باۋىرىم، وتىنەمىن، تىم بولماسا ءبىر كەسە سۋ ءىشىپ كەت»، –  دەيدى. جولاۋشى: «كەت، جولىمنان، ايتپەسە ولتىرەمىن»، – دەپ قامشىمەن بەتىنە سالىپ قالىپ جۇرە بەرگەندە، تەمىر: «ءاي، جاق­سىلىقتى بىلمەگەن سورلى»، – دەپ بە­لىنەن قانجارىن سۋىرىپ الىپ لاق­تىرىپ قالادى. ارقاسىنا قانجار قا­دالعان جولاۋشى اتتان قۇلاپ تۇسەدى. تەمىر جانىنا جۇگىرىپ بارسا ول: «اللا ماعان ءوز جازاسىن بەردى»، – دەپ جان تاپ­سىرادى. قالتاسىنان ءبىر قاعاز سۋسىپ ءتۇ­سەدى. قاراسا، ءوز وتانىنىڭ قورعانىس كۇ­شىنىڭ قۇپيالارى، شەپتەر سىزىلعان كار­تا ەكەن. مۇندا ەلدى قالاي وڭاي با­سىپ كىرۋدىڭ جولدارى انىق كورسەتىلگەن. جولاۋشى بۇل مالىمەتتى جاۋلاسقان ەلدىڭ پاتشاسىنا اپارا جاتقان جەرىنەن قا­زا تابادى.

ءبىر كەزدە تەمىر ەككەن كوشەتىنە قاراسا، كوگەرىپ قالىپتى. سوندا تەمىر: «يا، اللا، مىڭداپ ءمۇساپىر جولاۋ­شىلارعا كومەك كورسەتتىم، اس-اۋقاتىن بەرىپ، كومەگىن جاسادىم. كوشەت كوگەر­مەدى. ءبىر عانا وتانىن ساتقان وپاسىزدىڭ جازاسىن بەرگەنىم ءۇشىن كۇنام كەشىرىلىپ، كوشەت كوگەردى. سوندا وتانىن ساتقان ساتقىنداردىڭ كۇناسى سونشالىقتى بولعانى ما؟!»، – دەگەن ويعا قالادى.

مىنە، قانشاما كۇنا ارقالاعان قا­راقشى ءبىر وپاسىزدىڭ جازا­سىن بەرۋ ارقىلى ادىلەتتى اللا تاعا­لانىڭ كەشىرىمىنە يە بولىپتى. ويتكەنى ول ەلىنىڭ بەيبىتشىلىگىن، حالقىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن، كۇناسىز جانداردى قىرعىن­نان ساقتاپ قالدى. ەلىن ساتقان وپاسىز سات­قىننىڭ  يت ءولىمى كوپتىڭ قارعىسى، ارام پيعىلىنىڭ جازاسى دەپ ۇققانى­مىز ءجون.

ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز، كەيدە قارا­پايىم جۇمىسشى مەن باس­شىسى، قارا حالىق پەن بيلىك يەلەرى  اراسىندا ءبازبىر ماسەلە بويىنشا ءتۇسىن­بەۋشىلىك پايدا بولىپ،  ارازداسىپ، جان­جالداسىپ، ارىز-شاعىم شىعادى. اشىن­عاندار كوز جاسىن توگىپ، اشۋ-ىزاعا بۋلى­­عىپ، اۋىزدارىنا اق يت كىرىپ، قارا يت شىعىپ، باسشىلارىن سوگىپ، كوك ەسەك­كە تەرىس مىڭگىزىپ قارعاپ جاتادى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى  – قوعامداعى، قىزمەتتەگى ادىلەتسىزدىك، ءجونسىز قىسپاققا الۋ، باسسىزدىق. «اۋرۋىن جاسىرعاندى ءولىم اشكەرە ەتەدى» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. دەنەگە شىعىپ كەلە جاتقان شيقان-سىز­داۋىقتى دەر كەزىندە بايقاپ، ەمدەمەسەك، ول ەرتەڭ اسقىنىپ، ىرىڭدەپ، تەرىنى تەسىپ سىرتقا شىعادى. بيلىك باسىندا وتىر­عانداردىڭ اسپانداعان تىنىس-ءتىرشى­لىگىنە، قولاستىنداعى ەلگە دەگەن كوز­قاراسىن، «وتىرسا وپاق، تۇرسا سوپاق»  دەپ ورىنسىز تيىسكەنىن كورىپ، ورىستىڭ الگى «يا حوزياين – تى دۋراك، تى حوزياين – يا دۋ­راك» دەگەن سوزدەرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. داندايسىعان، ارسىز، تاكاپپار شەنەۋ­نىكتەر ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى. بىرەۋدىڭ تاعدىرىمەن وينايدى، قيانات جاسايدى. ولاردىڭ بار نيەتى، ايتەۋىر جولىن تاۋىپ،  ءبىر  «اساپ» قالعىسى كەلەدى. ءيا، نە­سىن جاسىرامىز، ءبىز قازىر  «اقىلدى ادام ارىن ويلايدى، نادان ادام دۇنيەگە تويمايدىنىڭ» كەرى كەلىپ تۇرعان سۇرقاي زاماندا تىرشىلىك ەتىپ جاتىرمىز. «ارام باسشىنىڭ جامانى كەتپەس، كۇننىڭ جامانى كەتەر» دەپ بابالارىمىز قالاي قاداپ ايتقان، شىركىندەر...

كەڭەس زامانىندا كاسىپوداق ءار جۇمىسشىنىڭ قۇقىعىن اركەز بارىنشا قورعايتىن ەدى. ال قازىرگى كاسىپوداك توراعاسى جۇمىس بەرۋشى شە­نەۋنىك­تىڭ بەتورامالىنا اينالدى. تۇر دەسە تۇرادى، جات دەسە جاتادى، قولىندا ەشبىر بيلىگى جوق، قاۋقارسىز، پايداسى جوق پەندە دەرسىڭ. كەي-كەيدە ويلايسىڭ، وسى بىزگە، قازىرگى قوعامعا كاسىپوداق ۇيىمى، ونىڭ كوميتەتى كەرەك پە؟ ولار كىمدى، نەدەن قورعاپ، كىمنىڭ شوتىن قا­عىپ ءجۇر؟ ءبىلىپ-بىلمەي  ايلىعىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن بالا-شاعالارىمىزدىڭ اۋ­زىنان جىرىپ،  كىمدەردى ءبىز «ۇلكەن استاۋ» جيەگىنە تيگىزىپ ءجۇرمىز؟

سوڭعى مەرزىمدە كوپتەگەن ۇجىمدا شيەلەنىستەر، تەكەتىرەستەر، شا­عىم­دانۋ، ارىزداسۋ، ايقاي-شۋ كوبەي­مەسە، ازايعان جوق.  ءبىرىن-ءبىرى سوتقا سۇيرەپ، جۇيكەلەرىن توزدىرىپ جۇرگەندەر دە تا­بىلادى. مەنىڭ ويىمشا، ادامدار ارا­سىن­دا تۇسىنىسپەۋشىلىك، تەكەتىرەستىك، جاۋ-جانجال سوڭعى كەزدە ازايۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە  كوبەيىپ بارا جاتقان سەكىلدى. قوعام، ورتا مەيىرىمسىزدەنىپ، ادامدار اراسىندا ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋ، قۇرمەتتەۋ، ىزەتتى بولۋ، ۇلكەن سويلەگەندە كىشىسى تىڭداۋدى ۇمىتىپ، قاتىگەزدىك دەندەپ بارادى. ونىڭ بارلىعىنا ءوزىمىز، شەندى شەكپەندىلەر كىنالى. قازىرگى قوعام بايشىكەشتەر مەن كەدەيلەر بولىپ، جىكتەلىپ، ورتالارىنا سىنا قاعىلىپ، اراقاتىناستارى اشىلىپ، دارالانىپ  بارا جاتقانىن بايقايمىز. رەزەڭكە شار­دى كولەمىن ودان ءارى ۇلكەيتەمىن دەپ تىنىمسىز ۇرە بەرسەڭىز ءبىر كەزدە «تارس» ەتىپ جارىلمايتىن ەمەس پە ەدى؟ قوعام­نىڭ  شىدامدىلىعى قانشاعا جەتەر ەكەن؟ «اقىلدى باسشىڭ بولسا، ەلدىڭ ال­دى بولارسىڭ. اقىلسىز باسشىڭ بولسا، ەلدىڭ ازى بولارسىڭ» دەگەن ەكەن ەرتەدە دا­نىشپان اتالارىمىزدىڭ ءبىرى. اشكوز­دىڭ كوزىن تەك توپىراق تولتىراتىنىن ءبىز حالىق اۋزىنداعى اڭىزدان جاقسى بىلەمىز. قۇداي ساقتاسىن. ايتەۋىر ءبىزدىڭ قوعامدا قازىرگى ومىرگە، باسقارۋ وكىل­دەرىنە ريزا ەمەستەر كوبەيىپ، قارعىس پەن لاعنەت  ايتۋشىلار قاپتاپ بارادى. تەك حالقىمىزعا  سانا مەن سابىر بەرسىن.

قازىر بۇكىل الەمدى پاندەميا قاپ­تاپ، تالاي الپاۋىت مەملەكەتتى دۇرلىكتىرىپ، ادامزاتتى سان سوقتىرىپ، شوشىندىرىپ تۇرعان ساتتە حالىق دەنساۋلىعىن، ونىڭ ءومىرىن قالاي قورعاپ قالامىز دەپ، جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، كۇن-ءتۇن دەمەي اۋىر، قينالىپ جات­قان ناۋقاستاردىڭ جانىنان تابى­لىپ  جۇرگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى­نىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنە، ەرلىگىنە شەكسىز ريزا بولاسىڭ. جۇرەگىڭ ەلجىرەپ، بويىڭ جىلىپ، ولاردىڭ الدىندا باس يەسىڭ. سول مىلتىقسىز مايدانعا اي­نال­عان قاۋىپتى ىندەتتىڭ ورتاسىندا باس­تارىن بايگەگە تىگىپ جۇرگەن ءدارى­گەرلەر­دىڭ، مەدبيكەلەردىڭ، سانيتارلار مەن ۆولونتەرلەردىڭ (ەرىكتىلەردىڭ) ەڭبەگىن ورىندى باعالاپ، قالاي قۇرمەتتەسەك تە جاراسادى.

وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورسەك، شىن­دىققا جول بەرسەك، مەملەكە­تىمىزدىڭ كوروناۆيرۋس ىندەتىن توقتاتۋ شارالارىنا جانە اۋىر ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ءبولىنىپ جاتقان ميللياردتاعان قارجىسىن،  جاردەمىن، قولداۋىن («ەلگە 42 500 تەنگەدەن تاراتۋدامىز» دەگەنى بولماسا) حالىق تولىق سەزىنىپ وتىرعان جوق. كوپ­شىلىك مويىماي بار اۋىرلىقتى كوتەرىپ،  نەگىزگى سالماق قارا حالىققا ءتۇسىپ جات­قانىن كورىپ وتىرمىز. كەيدە، مەملەكەت ءبىر بولەك، حالىق ءبىر بولەك قاجەتتى كو­مەك شارالارىن وتكىزىپ جاتقانداي بو­لادى.

«ارتقان جۇگىن تارتپاسا، اتاندىقتان نە پايدا؟ ۇرلىق قىلىپ، مال تاپسا، ادالدىقتان نە پايدا؟» دەي وتىرىپ، جۇرەك تۇبىندە جاتقان ءبىراز وي-پىكىرىمدى، ىشتە جينالعان قىجىلىمدى قاعازعا ءتۇسىردىم. قولدايسىز با، قولدامايسىز با، ەرىك وزىڭىزدە. ايتەۋىر، مىنا جۇگەنسىز تاجال ىندەتكە تەز ارادا قۇرىق سالىنىپ، ەل-جۇرتىمىز امان بولسىنشى!

 

ساعىندىق وردابەكوۆ،

مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور، دەنساۋلىق ساقتاۋ

ءىسىنىڭ ۇزدىگى

سوڭعى جاڭالىقتار