13 تامىز, 19:34 550 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

جابالدىڭ جالاسى نەمەسە مەنىڭ ورازبايىما جاۋاپ

رەداكتسيادان: گازەتىمىزدىڭ وتكەن سانىندا ابايتانۋشى عالىم جابال شويىن­بەتتىڭ سۇحباتى جاريالانعان بولاتىن. سۇحباتتىڭ تاقىرىبى «كوپشىلىككە اباي تۋرالى «اداس­قان» قازاقتاردىڭ تۇسىندىرمەسى جەتىپ جاتىر» دەپ اتالاتىن. سۇحبات بارىسىندا جابال شويىنبەت ابايتانۋ سالاسىنداعى وزەكتى ءما­سەلەلەردى قوزعاپ، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمداردىڭ اتى-ءجونىن اتاپ، ولاردىڭ اباي­تانۋ جونىندەگى ىلىمىنە كۇمان كەلتىرگەن پىكىرلەر دە ايتقان. وسى تاقىرىپقا باي­لانىستى ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆ سۇحباتقا قارسى جاۋاپ حات جازعان ەكەن. ءبىز ەكىنشى تاراپتىڭ دا پىكىرىنە قۇرمەتپەن قاراپ، گازەتكە جاريالاۋدى قۇپ كور­دىك.

تاياۋدا جابال شويىنبەتتىڭ سۇحباتى «تۇركىستان» گازەتىنە شىقتى. قويىلعان العاشقى سۇراققا بەرگەن جاۋابى سوڭىندا جابەكەڭ: «مەن قازىرگى كۇنى تەلەارنا، راديو، ءباسپاسوز بەتتەرىندە، سايتتاردا كوپ كورىنىپ ءجۇر­گەن اعايىندى دوسىم جانە اسان وماروۆتى، «جۇمباعى» مول ومار جالەلدى ناعىز ابايتانۋشى دەپ مويىندامايمىن. ولار مەن ءۇشىن قازاقتىڭ، ابايدىڭ مۇددەسىن ەمەس، وزدەرى ءۇشىن قىمبات الدەبىر توپتىڭ مۇددەسىن كوزدەۋشىلەر سەكىلدى كورىنەدى» دەيدى. بۇل جەردە «ناعىز ابايتانۋشى – مىنا مەن!» دەگەن ويدىڭ قۇ­لاعى قىلتيىپ تۇرعانى انىق. تەك ءوزىن عانا اباي­تانۋشى عالىم سانايتىن جابال ءىنىم «الدەبىر توپتىڭ ءمۇد­دەسىن كوزدەۋشىلەر» دەگەن جالاسىن بىزدەرگە جابا سا­لىپتى. ۇيات-اي. قالاي عانا ءداتى باردى ەكەن؟! عالىم­دىق – تازالىقتىڭ سيمۆولى ەمەس پە ەدى؟

جابال شويىنبەت جالعان جالانى قارداي بوراتىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاپ كەلە جاتقالى قاشان. كەمىندە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جابال اناۋ-مىناۋ ەمەس، وتە اۋىر قىلمىسقا پارا-پار ايىپتار تاعادى. «اعايىندى وماروۆتار قازاقتىڭ قاس جاۋى، حالىقارالىق استىرتىن ۇيىمنىڭ تىڭشىسى (شپيونى)» دەگەن سياقتى. جاڭىلماسام، وسى جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ اتىنا ارىز-حات جولداپ، وندا ونداعان زيالى ادامداردىڭ ەسىم-سويىن اتاپ، تۇگەلدەي قاتاڭ جازاعا تارتۋدى ءوتىن­گەن بولاتىن. سول تىزىمدە اتالعاننىڭ ءبىرى، وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، ەڭبەك ارداگەرى روزا مۇحامەت­جان­قىزى اپاي ماعان تەلەفون شالىپ: «وقۋ-ءبىلىم سالاسىندا قى­رىق جىل ادال ەڭبەك ەتتىم، مىنا جابال دەگەن ابى­رويىمدى ايرانداي توكتى-اۋ، ەش جازىقسىز كۇيدىم-اۋ؟!»، – دەپ قاتتى كۇيزەلگەن حالدە كەمسەڭدەي بەرگەن-ءدى. ءشۇباسىز، ءار ادامدا بالا-شاعا، ورتا، دوس-دۇشپان بار، جابالدىڭ جاڭاعى جالالى حاتى، وندا اتالعان جان­دار جۇرەگىنە تەرەڭ جارا سالعانى انىق. بۇكىل ءومى­رىن عىلىم دەپ، ۇلت مۇددەسى دەپ سارپ ەتكەن ادامعا جا­لانىڭ قاي ءتۇرى بولماسىن، اۋىر تيەرى ءسوزسىز.

اتتەڭ-ايى، جابال شويىنبەتكە بىرەۋدى قارالاي سالۋ تۇككە دە تۇرمايدى. «شىركەندە ەس بولسايشى سەزەد دەگەن» (اباي) دەمەكشى، ەسى ءالى كىرمەگەن بالاداي شوق­پارىن وڭعا دا، سولعا سىلتەي سالادى ساباز. پارونويا ما، الدە شەكتەن شىققان قىزعانشاقتىق پا؟ شىنى كەرەك، اڭ-تاڭ قالاسىڭ. ايتەۋىر، عالىم ادامنىڭ قى­لىعى يا ءىسى ەمەسى ايدان انىق.

ايتقان سىن – شىن، تاققان ايىپ – دالەلدى بول­عانعا نە جەتسىن؟! اسىرەسە، عىلىم سالاسىندا بولماي قال­مايتىن پىكىرتالاس، تۇسىنبەۋشىلىك ادىلەت پەن ىزگى­لىكتى تىرەك ەتكەنى ماڭىزدى. ءوز جايىمدى عانا ايتسام، سوڭعى وتىز جىلداي ءومىرىم «شاكارىمنىڭ ءومىربايانى» (2008), «شاكارىم جانە مۇحتار» (2010), «بۇگىنگى اباي­تانۋ» (2011), «اباي: اشىلماي كەلگەن قىرلارى» (2015), «اباي شىعارمالارىنىڭ حرونولوگياسى» (2017), «تسەنزۋراسىز اباي» (2020) اتتى زەرتتەۋ كىتاپتاردى جازۋ­مەن ءوتتى. سونداي-اق «اباي. جاڭا ۇلگىدەگى باسى­لىم» دەگەن اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تو­لىق جيناعىن باسپاعا دايىنداعان جايىمدى دا ايتا وتىرايىن (مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارىم ءوز الدىنا ءبىر توبە).

مىنە، جابال شىركىن وسى اتالعان كول-كوسىر ەڭبەك­تىڭ اراسىنان الدەبىر ۇلتقا قاۋىپتى قاتەنى تاپسا، ءمى­نەكي، بۇرمالانعان يا قاساقانا جازىلعان جەرى دەپ سى­ناسا، ءتىپتى كوزىمە شۇقىسا دا ارمان جوق. قايداعى؟ جا­بال پاقىر تەك جالالى حات جاۋدىرۋدىڭ عانا حاس شە­بەرى بولىپ كورىندى ماعان. قۇر ءسوز بولماۋى ءۇشىن جو­عارىدا اتالعان سۇحباتىنان ءبىر مىسال الايىن. جابال: «...وماروۆتار اباي تۋرالى جازعاندارىندا مى­نانداي ويلار ايتادى: «ابايدى ءبىر ءدىننىڭ شەڭ­بەرىندە قويىپ تۇسىنۋگە بولمايدى، ول – ءبىر ءدىننىڭ شەڭ­بەرىنە سىيمايدى» دەپتى. كوردىڭىز بە، جاۋ عىپ كورسەتكەن، اشكەرە ەتكەن سيقى وسى. ءالسىز تۇستى تاپ­تىم دەگەن ءتۇرى دە وسى. عالىم ەمەس، پروكۋرور ما دەر­سىڭ...

ەي، جارىعىم جابال-اي، اباي ءبىر ءدىننىڭ يا ءبىر ءما­دە­نيەتتىڭ شەڭبەرىنە سىيمايدى. مۇنى العاش ايتقان – مۇحتار اۋەزوۆ. دالەلگە «اباي قۇنانبايۇلى» اتتى مو­نوگرافياسىندا: «...ابايدىڭ ءدىنى – اقىلدىڭ، سىن­شىل ويدىڭ ءدىنى بولۋعا بەت الادى. يسلام سحولاستيكاسى كوزىمەن قاراعاندا، ابايدىڭ مۇنىسى – مۇسىلمان عۇلا­مالارى ۇسىنعان ءدىن جولى ەمەس، كۇپىرلىك. شاري­عات ويلانباي يلان دەسە، اباي يلانۋ ءۇشىن ويلانام، – دەي­دى». ۇققان ادامعا مۇحاڭ بۇل جەردە اباي ءدىن قا­عيداسى شەڭبەرىنە قامالعان ءدىنشى فاناتيكتەر تۇگىل، مۇسىلمان عۇلامالارى ساناسىنان دا جوعارى ساتىعا شىققان حاكىم ەكەنىن كورسەتكەن.

ەگەر سەن بىلگەندەي، اباي ءبىر ءدىن شەڭبەرىنەن شىعا ال­ماعان كوپ عۇلامانىڭ ءبىرى بولسا، وندا نەسىنە «الەم­نىڭ ابايى»، «بۇكىل ادامزاتتىڭ ۇستازى» دەپ كەۋدە قا­عامىز؟! وندا قايتىپ ادامزاتقا ورتاق كەمەڭگەر بول­ماق؟ ابايدىڭ قۇدايتانۋ، جانتانۋ، ءۇش ءسۇيۋ ىلىمدەرى بار­شاعا ورتاق! قازىرگى تاڭدا مىنا پاندەميا كورسەتتى، ادامزات، اسىرەسە، ويشىلدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنە ءزارۋ. اباي – تولىق ادام، ياعني تولىق ءبىلىمنىڭ يەسى. ءاربىر حا­كىمنىڭ ساناسى ءدىن شاريعاتىنان (يسلام، حريستيان، مەيلى، بۋدديزم) جوعارى. وسىنداي وقۋشى بالاعا دا ايان اقيقاتقا كۇمانمەن قاراۋىڭ جاراماس، جابال! ۇنەمى يسلام ءدىنى تاساسىنا تىعىلىپ تۇرىپ، قوينىڭا تىق­قان تاستى اتاسىڭ. ءوزىڭدى عانا شىن مۇسىلمان، ءوز­گە­نى كاپىر كورەسىڭ. بۇل – ساۋ اقىلدىڭ ءىسى ەمەس.

سۇحبات تاقىرىبى – «كوپشىلىككە اباي تۋرالى «اداس­­قان» قازاقتاردىڭ تۇسىندىرمەسى جەتىپ جاتىر». پا، ءشىر­كىن، اتويلاپ تۇر! وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن اي­تايىن، بۇل جەردە ءسوز «اباي بولماعان» دەپ جازعان زاۋرە باتاەۆانىڭ ماقالاسىنا تۇسىندىرمە بەرۋ جايىن­دا. مەن تاياۋدا جازعان قارسى ماقالانى – «اداسقان قا­زاقتىڭ تۇسىندىرمەسى» دەيسىڭ، مىنە، حالىققا سول دا جەت­­كىلىكتى دەيسىڭ. باتاەۆانىڭ جازباسى ءۇش تىلدە بۇكىل جەر-جاھانعا تارالدى. سەن بولساڭ، وعان تۇسىندىرمە بەرۋ­دەن باس تارتاسىڭ. بۇل قالاي؟ ابايدى، حالىقتى قور، ال ءوزىڭدى زور ساناعانىڭ با؟ مەنسىنبەيتىن دەڭگەي­گە شىققان، تىم بيىككە اۋەلەگەن اۋليەسىڭ بە؟

«ابايدى زەرتتەگەن 30 جىلدىڭ ىشىندە ۋنيۆەر­سي­تەت­تىڭ «ۇلاعات» باسپاسىنان ءبىرىنشى رەت «ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى» كىتابىن شىعارىپ ەدىم، كىتابىم ۋنيۆەرسيتەت ىشىندەگىلەر مەن تانىس­تارى­ما عانا جەتتى. ...مەن ءوزىمدى ابايتانۋشى دەپ ايتۋ­عا باتىلىم جەتە بەرمەيدى، ال جوعارى وقۋ ورىن­دارىن­دا ۇستاز بولعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن». بۇكىل سۇح­بات بارىسىندا ايتقاندارىڭنان شىندىق اۋىلىنا جاقىنى وسىلار سياقتى.

نە زەرتتەپ ءجۇر وسى جابال دەگەن جىگىتىم دەپ جۇرە­تىن­مىن. سونان وتكەن قىستا ەلوردالىق ۇلتتىق كىتاپ­حانادا جاڭاعى اتالعان كىتابىڭدى تاۋىپ الىپ، تا­نىسقانىم بار. ماسقارا، ونىڭ مازمۇنىنان توبە شا­شىم تىك تۇردى، ءبىر ءتۇيىر جاڭالىق بولسايشى، ءتىپتى ءوز پىكىرىڭ دە جوق، وڭكەي اناۋ ايتتى، مىناۋ ايتتىمەن وزگەنىڭ سوزدەرىن تىزە بەرىپسىڭ. قۇداي بىلەدى، وتە تاياز، ستۋ­دەنتتىڭ ديپلومدىق جۇمىسى دەڭگەيىندە ورىن­دالعان وسى ەڭبەكپەن كانديداتتىق اتاق العانىڭا قايران قالدىم. ونىڭ تارالماعانىنا شۇكىر دە، تا­رال­سا، ۇياتقا باتاسىڭ، باۋىرىم. سول شالا بىلىگىڭمەن جو­عارى وقۋ ورىندارىندا ابايدى وقىتساڭ، جاس­تار­دىڭ ساناسى قايتىپ جاڭعىرماق، ءا؟

«ءوزىمدى ابايتانۋشى دەپ ايتۋعا باتىلىم جەت­پەيدى» دەگەنىڭدى جاقسى تۇسىنەم. ويتكەنى ايارلىق پەن جا­لاقورلىق قىلىقتان ارىلا المادىڭ (ونداي پەن­دەنىڭ ۇستاز بولۋعا مورالدىك قۇقىسى كۇماندى). شە­نەۋنىك سياقتى شىرەنگەن ءسوزىڭنىڭ سوڭىندا: «كوپ­شىلىك­كە اباي تۋرالى كىمنىڭ تۇسىندىرمەسى تەز جەتىپ جاتىر، ارينە، قارجىلاي دەمەۋشىسى بار «اداسقان» قازاقتار­دىكى» دەپسىڭ. تازا جالاقورلىق ەمەي نە؟ مورالدىك شى­عىن سۇراپ، سوتقا جۇگىنسەم وبال جوق. وزگەنى «سات­قىن»، «اداسقان» دەپ قوعامدا سەنىمسىزدىك ۋىن سەبەسىڭ. مۇ­نان اسقان جونسىزدىك بولا ما؟ زەينەتكەر كىسىگە ۇلت­تى ساتىپ، نە كورىنىپتى؟ بىراق كوپشىلىك قايدان ءبىل­سىن، ابايتانۋشى دەگەننىڭ سىقپىتى وسى بولسا، ءوز­گە­لەردەن نە قايىر دەپ ءتۇڭىلىپ، جەرگە ءبىر تۇكىرەرى ءسوز­سىز.

وسىمەن، جابال شىراق، ءسوزىمدى ساباقتايىن. كەزىندە اباي اتامىز:

ورتاعا كوپ سالدىم،

وزىمدە بارىمدى.

ياپىرىم-اۋ، نەڭدى الدىم،

ساۋ قويماي ارىمدى؟

...جاسىردىم، جاسىردىم،

ەندى ايتتىم زارىمدى (1898), –

دەپ نالىعان-تۇعىن. بۇل ولەڭىن جۇيكەسىن جۇقارتقان دۇش­پان باسى – ورازبايعا ارناعانى ايان. مىنە، اتتاي جيىر­ما جىل، سەن دە ورازبايلىقتى جاساپ-اق كەلەسىڭ ما­عان. ابايدىڭ «ءبىرىڭدى قازاق، ءبىرىڭ دوس كور» يا بول­ماسا «پەندەسىنە قاستىقپەن كىنا قويما» دەگەنىن ءتۇسى­نەر، قويار دەپ سەندىم. بىراق ولاي بولمادى. ءسوز بولىپ وتىر­عان سۇحباتىڭ، قايتكەن كۇندە قارا تاقتاعا جاز­باقشى بۇزىق نيەتىڭ، توستاعاندى تولتىرعان سوڭعى تام­شىداي، ەرىكسىز قولعا قالام العىزدى. «تەنتەك قۇدايىن تانىماس». شوقپارى شوشاڭداعان باۋىرعا بەر­گەن تويتارىسىم دا، جاڭاعى اباي ايتقانداي، جا­سىر­عان، ايتىلماي كەلگەن زارىم دا وسى، وقىرمان قاۋىم.

اسان وماروۆ،

ابايتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار