13 تامىز, 19:50 599 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ەر ەدىگە

قانداي ەل بولماسىن، ونىڭ تاريحى مەن سول عاسىردا ءومىر سۇرگەن باتىرلاردىڭ ەل اۋ­زىنداعى اقىن- جىرشى، جىراۋلاردىڭ، بي-سۇلتانداردىڭ ەلگە جاساعان قىزمەتى مەن باتىرلىعىنىڭ ءمانى ەڭ الدىمەن تاري­حي ساباقتاستىقتا بولادى. ال تاريحي ساباق­تاس­تىقتىڭ بۇگىنگى جەمىسى – ول قازاق ەلىنىڭ تاۋەل­سىزدىك الۋى. تاۋەلسىزدىكپەن قاتار تا­لاي عاسىرلار بويى ساباقتاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق رۋحتىڭ بيىك شىڭ­دارىنىڭ ءبىرى  ەر ەدىگە باتىردىڭ تۇلعاسىن، تاريحتاعى ەرلىگىن ۇرپاققا ۇلگى مۇرا ەتۋ بولدى. ال ۇلت­تىق جاڭعىرۋ قازاقستاننىڭ  تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ  «بولاشاققا باعدار: رۋ­حاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ما­قالاسىندا ناقتى كور­سەتىلگەن: «جاڭ­عىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاري­حي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە، زا­مانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق  ءداس­تۇرلەردى تابىستى جاڭ­عىرۋدىڭ ماڭىز­دى العىشارتتارىنا اي­نالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامى­رىنان ءنار الا ال­ماسا، ول اداسۋعا باستاي­دى» دەپ اتاپ كور­سەتتى.  قازاق ۇلتى­نىڭ داڭقتى باتىر­لارى مەن بي-شەشەندەرى قا­اق ەلىنىڭ  شاڭىراعىن كوتەرىپ، ۋىعىن قاداپ، ىرگەسىن بەكىتىپ، نى­عايتۋ جولىنداعى وتكەن جولدارى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولا ءبىلدى.

قازاقتىڭ ماقتانىش ەتەر اي­بىندى دا، ايبارلى ۇلدارىنىڭ ءبىرى، بۇكىل تۇركى تىلدەس حا­لىقتارعا ور­تاق تۇعىرلى تۇلعا ەر ەدىگە با­­با­مىز ەدى. ءبىز ۇلى بابامىز – ەر ەدى­گە­نى ءالى تولىق تانىپ، بىلگەن جوق­پىز. قازاق حال­قى­نىڭ تاريحى قا­لىڭ توم بولىپ جات­قانى­مەن، مۇ­را­عاتتاردا شاڭ باسقانىمەن قازىرگى زا­ماندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبۇ­گىنى مەن بو­لاشاعىنا قىزمەت ەتە­تىنى راس. «ءبىزدىڭ زا­­ما­نىمىز – وتكەن زا­ماننىڭ بالاسى، كە­­لەر زاماننىڭ اتاسى» دەپ جازعان ۇلتتىڭ ۇستازى احاڭنىڭ (احمەت بايتۇرسىنۇلى) تول­عانىسى وسىنداي تاريحي دەرەك­تەرگە سۇيەن­گەننەن شىققان شىعار. سەبەبى كونە دە ىقى­لىم زاماندار­دان بەرى ۇرپاقتار ساباق­تاستى­عى­نىڭ ۇزىلمەستەي التىن ءجىبى بولىپ جال­عاسىپ كەلەدى. قازاق حالقىمەن عاسىرلار بويى بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەدىگە با­تىر مەن ول تۋرالى جىرلانعان «ەر ەدىگە» جى­رىن زەرت­تەي وتىرىپ، حالىقتىڭ تاري­حىن، رۋحاني بايلىعىن، ونىڭ ەرەكشەلىك­تە­رىن تانۋ ماسەلەسى ءالى دە بولسا قا­جەت بولىپ وتىر. سوندىقتان قا­زاك حالقىنىڭ تاريحى­مەن باي­لا­نىستى ەدىگە باتىر مەن ءىرى ەپوس تۋىن­دىسىنىڭ قالىپتاسۋ جولىن بار­لاۋعا ۇم­تىلىس جاساۋ ارقىلى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.

تاريحتى زەردەلەۋدە ءارتۇرلى كوز­قاراس­تىڭ دا تالاس-تارتىسقا دا نەگىز بولعانىن ءبى­لە­­مىز. ەر ەدىگەنىڭ تۇلعاسىن اقتوبە جە­رىن­دە ۇلىق­تاۋعا وسىنداي كوزقاراستار مەن عى­لىمي تۇجىرىمدامالار سەبەپشى بولدى. وسى ورايدا ءبىر شىندىقتىڭ بەتىن اشۋعا ءتيىس­­پىز. «ەر ەدىگە» قو­عامدىق قورى قالاي ءجا­نە قاشان قۇرىلدى جانە ونىڭ باستاۋىن­دا كىمدەر بولدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىن­­دايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى استىن­دا قا­­زاق جەرىندە، ونىڭ ىشىندە قاسيەتتى دە قۇت­تى مەكەن – اقتوبە جە­رىندە ۇلكەن ءما­دەني – رۋ­حاني ءجا­نە عىلىمي- تانىمدىق جاڭ­عىرۋلار باستالدى. ەڭ الدىمەن ەل مەن جەر تاريحىن­داعى مادەني-رۋحاني ماسە­لەلەردى شەشۋدە اتقارىلعاننان اتقاراتىن جۇمىستاردىڭ كوپتىگى بىردەن العا شىقتى. سول كەزدىڭ ءوزىن­دە-اق داڭعازالىققا بوي بەر­مەي، ەلدى ءبى­رىكتىرەتىن ءماندى دە ماعىنالى دا جۇمىس­تار­دا الاشتىڭ مۇددەسىن العا قوياتىن كەلەلى دە كەشەندى ىستەردىڭ باسىندا جۇرەتىن اتپال از­ا­ماتتار كەرەك بولدى. وسىن­داي ازا­مات­تار­دىڭ الدىڭعى قا­­تا­رىندا ەل ىشىندە ءوزى­نىڭ ىسكەرلى­گىمەن كوزگە ءتۇسىپ، قوعامدىق جۇ­مىس­تارعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ جۇرگەن يسلام يمانوۆ ەدى. ول «ەر ەدىگە» قو­عامدىق قو­رىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىل­تايشىسى بولدى، قا­زىرگى ۋاقىتتا دا ەدىگە باتىردىڭ اتىن ۇلىق­تاۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ جۇمىس ءىس­تەپ كەلەدى. ەدىگە باتىردىڭ باتىرلىعى مەن ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جول­دارىن ۇلىق­­تاۋدا اقتوبە وبلىسىن­دا كوپتەگەن ءىس شا­­را اتقارىلدى.

كەلەلى ءىستىڭ باستاۋ كوزى – وتكەن عا­سىر­دىڭ توقسانىنشى جىلدارى مەن وسى عاسىر­دىڭ باسىندا ەدىگە با­تىردىىڭ جاتقان جە­رىن انىقتاۋ ماق­ساتىندا «ۇلىقۇمنان – ۇلى­­تاۋ­عا» دەپ اتالاتىن عىلىمي- تانىم­دىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ەكس­­پەديتسيانىڭ باسىندا ءادىل­كەرەي اۋەل­باەۆ باستاعان ەل ازا­مات­تارى تۇردى. تاريحي تۇل­­عانى عى­لىمي-تەوريالىق جاعىنان ءدا­لەل­دەگەن – پروفەسسور جۇما – نازار اسانوۆ ەدى. ول ءوزىنىڭ عىلىمي جۇ­مىستارىندا ەر ەدىگە جىرلارىنىڭ نەگىزىندە تەرەڭ زەرت­تەۋ­لەر جۇرگىزىپ، عىلىمي اتاقتارىن قورعاي وتىرىپ، بىرنەشە كىتاپ­تاردىڭ اۆتورى اتان­دى. جالپى العاندا، ءاربىر ءىستىڭ باس­تاۋى دا ۇسىنىستار مەن ءپى­كىر­لەر­دەن تۇرادى. ال سون­داي قادىرىن ءبىل­گەن يگى ىستەردىڭ ماعىنالى بولۋى، حالىقتىڭ تاريحىن ۇلىق­تاۋ­مەن عانا ومىرشەڭ بولماق. ۇلىق­تاۋ دەگەنىمىز، ەڭ ال­دىمەن عا­سىر­لار بويى سىڭارجاق پىكىر­لەر­دىڭ تالقىسىندا قالىپ كەلگەن تۇل­عا­لار­دى اقتاپ، تاريحا باعاسىن بەرۋ دەپ تۇسىنە­مىز. وسى سەبەپتى 2015 جىل­دىڭ 27 قازان كۇنى ق.جۇبانوۆ اتىن­­داعى اقتوبە وڭىرلىك مەم­لە­كەت­­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەس­سورى ج.اسا­نوۆتىڭ كىشكەنتاي عانا كابينەتىندە بەلگىلى جۋرناليست، ەل ازاماتى ۇ.قاۋىسوۆ باس­تاعان ي.يما­نوۆ، ن.الداشەۆ، م.ساڭكىباەۆ سياق­تى ازاماتتار جينالىپ، «ەر ەدىگە» قو­­عامدىق قورىنىڭ جۇمىس جوسپا­رىن جاسا­عان ەكەن. ەڭ الدىمەن ەدىگە باتىردىڭ قازا تاپ­قان جەرىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ ج­ۇمىسى قولعا الىنىپتى. سونىمەن بىرگە اقتوبە قالاسىندا ەڭ ساۋلەتتى كوشەلەردىڭ ءبىرى­نە ەدىگە باتىر اتى بەرىلۋىن، ەدىگە با­تىرعا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ ورنىن بەل­گىلەۋ­دى، بايعانين اۋدانىنداعى «ەدىگەنىڭ جالى»، ساعىز وزەنىنىڭ بويىنداعى اكە-شە­شەسىنىڭ بەيىتى، «ەدىگە» دەگەن جەر اتاۋى جانە ت.ب تاريحي دالەلدەر ار­قىلى ەدىگە باتىردى قازاق جۇرتشىلىعى بولىپ ۇلىقتاۋ قا­جەت دەپ ەسەپتەلىنىپ، كەشەندى جوس­پارى جاسالعان. بۇل جوسپارعا «ەدىگە جالى» جەر اتاۋى، «ەدىگە جالىنىڭ» قا­سىندا ونىڭ اكە-شەشەسىنىڭ بەيى­تى، نوعايتى مەن ساعىزدىڭ ورتا­سىن­داگى ەدىگە دەگەن جەر اتاۋ­لارى­نا تاريحي تالداۋ­لار جاساۋ، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جاساپ، مەكتەپ وقۋلىعىنا ەدىگە باتىر جىرىن ەنگىزۋ، رەسپۋبليكا جانە وب­لىس جۇرتشىلىعىنا ەدىگە با­تىردىڭ تاريحي تۇلعاسىن ءدارىپ­تەۋ، ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا كون­فە­رەن­تسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار جاساۋ ءجا­نە ناقتى اتقارىلاتىن جۇ­مىستار بەلگى­لەن­دى. حالىق الدىن­داعى جاۋاپتى ىستەرگە يگى نيەت­پەن كىرىسىپ، ءوز ەلىنىڭ تاريحىن جاڭ­عىر­تۋ، ەلدىڭ رۋحاني كوكەيكەستى ماسەلە­لە­رىن وسى جوسپارعا ەنگىزۋگە تىرىستى. باستى يدەيا – ەر ەدىگەنىڭ تاريحي تۇل­­عاسىن ۇلىقتاي وتىرىپ، وتكە­نىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، حالىق­تىڭ وي-ارمانىنىڭ كەلبەتىن كور­سەتەتىن، حال­قىنىڭ قۇنداقتاۋلى بالاسى سياقتى بولعان تاريحي تۇل­عانى قايتا تۇلەتۋ ەدى. ءويت­كەنى ءوت­كەن كۇنسىز بۇگىنگى كۇننىڭ جوق ەكە­نى بەل­گىلى.

ي.يمانوۆ، ج.اسانوۆ م.ساڭكى­باەۆ ۇشەۋى ور­تالارىنان قارجى شىعا­رىپ، پويىزبەن «ەدىگە جالى» دەگەن جەردەگى بابالار قورى­مىنا بەلگى تاستى الىپ بارىپ قويىپ، ساداقا بەرىپ، قۇران وقىتتى. بۇل – ۇلكەن ءبىر ءىستىڭ باسى بولدى. وسى كەلەلى ءىستىڭ جالعاسى 2016-2017 جىلدار ارا­لىعىندا اقتوبە وبلىسى­نىڭ ءمار­توك اۋدانىنا قاراستى «باتىس ەۆروپا – باتىس قىتاي» حالىق­ارا­لىق ماڭى­زى بار ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى ءۇش بورتە دەگەن جەرگە بەلگى تاستىڭ قويىلۋى ەدى. بەلگى تاس­تىڭ قويىلۋىنا سول كەزدەگى ءمار­توك اۋدا­نىنىڭ اكىمى بولعان ەل ازا­ما­تى، ءوزى تاريح­شى، ەدىگەنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ن.قالاۋوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ال­تىن وردا داۋىرىندە اتى شىققان ەر ەدىگەنىڭ باتىرلىعى مەن ول تۋ­را­لى جىردىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان ورنى بار ەكەنىن، ول ءۇشىن تانىمدىق باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزۋ قا­جەت­تىلىگى دە كۇن تارتىبىندە تۇردى. ول ءۇشىن مەك­تەپ باعدارلاماسىنا «ەر ەدىگە» جى­رىن ەنگىزۋدى شەشۋ كەرەك ەدى. مەك­تەپ باعدار­لاماسىنداعى «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىنا «ەدىگە باتىر» ەپوستىق جىرىن ەنگىزۋگە قا­تىستى ۇسىنىستى ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيستر­لىگىنە جەتكىزىپ، ونى شەشۋ تۋرالى سۇراق تۋىنداعاندا بىردەن-ءبىر قولداۋ كور­سەتكەن قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن سەيىلۇلى ورازالين بولدى. نۇر-سۇلتان قالاسىندا جاۋاپتى قىز­مەتتە بولا ءجۇرىپ، ەل ازاماتتارىن جىلى قابىلداپ، ءوز اتىنان مي­نيسترلىكتىڭ سول كەزدەگى جاۋاپتى حات­شىسى ءامىرحان راحىمجانوۆقا تىكەلەي ايتىپ، ماسەلەنى تۇپكىلىكتى دۇرىس شەشۋدى، وبلىستاعى جوعارى وقۋ ورنىنا جان-جاقتى قول­داۋ كورسەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ءما­دەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپ­­تى حاتشىسى قۋاتجان ۋاليەۆ اقتوبە­دەن با­ر­عان دەلەگاتسيانى بىردەن قابىلداپ، ماسە­لەنىڭ ءتۇپ­كىلىكتى شەشىلۋىنە تولىق قولداۋ جاسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ج.اسانۇلى، م.اۋەلباەۆتىڭ «ەر ەدىگە­نىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى جارىققا شىقتى .

وسى جەردە س.بايىشەۆ اتىنداعى اق­توبە ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى ب.احان مىرزا بۇل ماسەلەنىڭ تاري­حي ماڭىزىن دۇرىس ءتۇسى­نىپ، بىرنەشە عالىمداردى ءوزىنىڭ ۋنيۆەر­سي­تەتىنە جۇمىسقا قابىلداپ، «ەر ەدىگە با­تىر» اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىن اشىپ، وبلىس اكىمدى­گىمەن بىرلەسىپ ءۇش حا­لىق­ارالىق كون­فەرەنتسيا وتكىزدى، الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتاعى جۇمىس­تار­عا تو­لىق قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. حالىقارالىق كونفەرەن­تسيا­دا كوپتەگەن ماسەلە تالقىعا ءتۇس­تى، كونفەرەنتسيا شەشىمدەرىنە ەندى.

«ەر ەدىگە »قوعامدىق قورىنىڭ مۇشەلەرى جاڭادان وبلىسقا اكىم بولىپ كەلىپ جاتقان و.ءورازاليننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، با­تىر باباعا ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇپ­كىلىكتى شەشىلدى جانە باتىر باباعا ەس­كەرتكىش ورناتىلدى. وبلىس اكىمى و.ورازا­لين ءوزى باستاپ، قالانىڭ ساۋلەتتى دە ۇزىن كوشەسىنە ەر ەدىگە با­تىردىڭ اتىن بەرگىزىپ، ەس­كەرتكىشتىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەپ، باس­شى رەتىندە ۇلگى-ونەگە كورسەتتى. تۋعان ەلىنە قىزمەت جاساۋداعى وسىن­داي ازاماتتارعا ءار­قاشاندا تابىس تىلەيمىن. قوعامدا ءار ءتۇر­لى ءوت­پەلى كەزەڭدەر بولادى. وسى كە­زەڭدەردە اتاق پەن مانساپتان گورى ەل بىرلىگى مەن قو­عامدىق قوردىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جان­دانىپ، العا باسۋىن ويلاعان «ەر ەدىگە» قو­عام­دىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى ءارى ءتورا­عاسى ي.يمانوۆتىڭ ۇسىنى­سىمەن اقتو­بە قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن احات احمەتۇلى مىرزا­لين­گە قور تىزگىنى تابىستالدى.

سوندىقتان ەدىگەنىڭ بالاسى ءنۇراديننىڭ اكەسى ەدىگەنى ىزدەپ، اقساق تەمىر ەلىنە كەلىپ «جەرىم جى­راق ءۇش ايشىلىق ءشول مايدان، شىق­­قان جەرىم – قارعالى، ەلەك، كەڭسايدان» دەپ شەرمەندە بولىپ جىرلاۋى، قازاق ءتىل عى­لىمىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى قۇداي­بەرگەن جۇبانوۆتىڭ بالاسى، عالىم-ۇستاز ە.جۇبانوۆ «.....تاريحتا ەكى ەدىگە بولعان، ءبى­رەۋى ەپوستاعى – ەدىگە، ەكىنشىسى – تاريحتاعى ەدىگە» دەپ ايتقان ءسوزى، ەدىگە سىندى ءباھادۇر­دىڭ ەلى مەن جەرى ءۇشىن جۇرگىزگەن جانقيارلىق شايقاسى بىزگە، بولاشاق ۇرپاققا تاۋەل­سىز­دىكتىڭ بەلگىسى بولىپ تۇراتىن قاسيەتتى دە قا­دىرلى ۇستىن بولىپ قالا بەرمەك.

سانسىزباي قۇتتىباەۆ،

 قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار