13 تامىز, 18:37 446 0 قاۋىپسىزدىك احمەت ومىرزاق

اپاتتان ساقتانۋ – اماندىق كەپىلى

«اپات ايتىپ كەلمەيدى» دەپ جاتامىز عوي، بىراق قاي نارسە دە مەملەكەت تاراپىنان مۇقيات زەرتتەلىپ، ونىڭ كەلتىرەر شىعىنى مەن تۋدىرار قيىندىعى بىلىكتىلىكپەن سارالانىپ، قورعانۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى جاسالسا، الدى الىنبايتىن اپات جوق.

اپاتتىڭ ءوزى تابيعي جانە تەح­­­نو­گەندى تۇردە بولاتىنى ءما­لىم. العاش­قىسىنا ادامداردىڭ ءتى­كەلەي قاتىسى جوق، سوندىقتان ونى اۋىزدىقتاۋ قيىن. ال كەيىن­گى­سى ادام قولىمەن جاسالعان تەح­نو­لوگيالىق جەتىستىكتەردىڭ اپات تۋ­دىرۋشى نىسانعا اينالىپ، قاۋىپ ءتوندىرۋى دەپ تۇسىندىرىلەدى. سون­دىقتان تەحنوگەندىك سيپات­تاعى اپاتتى اعىلشىن-امەري­كا­لىق اۆتورلار كوبىنە «تەحنو­لو­گيا­لىق اپات» دەپ جازادى.

تەحنوگەندىك سيپاتتاعى اپات­تار كەلتىرەر زارداپتاردى اۋىز­دىق­تاۋ، سونداي-اق ونىڭ سالدا­رى­نىڭ اۋىر بولۋىنا جول بەر­مەۋ جولىندا جاسالعان مەم­لە­كەتتىك شارالار سول ەلدىڭ شەشىم قابىلداۋىنا بايلانىستى ەكەنى ءما­لىم. بۇل جاعىنان العاندا، قا­زاقستان ۇكىمەتى ەلدە ورىن العان تەح­نوگەندىك اپاتتاردىڭ قاي-قاي­سىسىنىڭ دا ەل تۇرعىن­دارى­نا جانە ەل ەكونوميكاسىنا ءتۇ­سى­رەر سالماعىن دەر كەزىندە باعام­داۋ ارقىلى، ۇلكەن جوعالتۋلار­دىڭ الدىن الدى.

ارينە، ەلىمىزدە تەحنوگەندىك سي­پاتتاعى اپات تۋدىرۋى مۇمكىن دەپ سانالعان نىساندار قاتاڭ با­قىلاۋدا. سوندىقتان ول تا­راپ­تان كەلەر قاۋىپتەر زالالسىز­دان­دىرىلعان. دەگەنمەن بيىلعى الەم­دىك پاندەميانىڭ ەلىمىزگە دە تاراپ، ءجۇز مىڭعا جۋىق ادام­نىڭ ىندەت جۇقتىرىپ الۋىن مە­دي­تسينالىق اپات دەپ باعالاۋعا بو­لادى.

وتكەن جىلى قىتايدا باس­تال­عان كوروناۆيرۋس دەرتىنىڭ كۇل­لى الەمگە تاراپ، بارلىق ەلدى ءابى­گەرگە سالۋى وراسان زور مورا­ل­دىق تا، ماتەريالدىق تا شى­عىن­عا جەتكىزدى. ول تۋرالى قاۋە­سەتتەر جۇرتتىڭ زارەسىن السا، كوپ­تەگەن جاعدايدا ادامداردىڭ ءىن­دەتتىڭ زاردابى قالاي بو­لا­تى­نىنا سەنبەي، سونىڭ كەسىرىنەن اۋرۋ دۇنيەجۇزىنە تەز تارادى. دە­گەنمەن ەلىمىزدە پاندەميانىڭ العاش­قى بەلگىلەرى بايقالعانشا قا­زاقستان ۇكىمەتى دايىندىق شا­رالارىن جاساپ، وزگە ەلدەردەگى بو­لىپ جاتقان جاعدايلاردى ءجىتى با­قىلاۋ ارقىلى دۇرىس شەشىم قا­بىلداپ وتىردى. ماسەلەن، ناۋ­رىزدىڭ 13-ءى كۇنى ەلىمىز بويىن­شا العاش رەت كوروناۆيرۋسپەن اۋىر­عاندار الماتى قالاسىندا ءتىر­كەلگەن كۇننەن باستاپ-اق ءىن­دەتتىڭ ەلىمىزگە جەتكەنى رەسمي ءتۇر­دە ايتىلىپ، ءارى قاراي ناقتى شا­رالار قولعا الىندى. اتاپ ايت­قاندا، 19 ناۋرىزدا جاريا­لان­عان توتەنشە جاعداي مامىر­دىڭ 11-نە دەيىن سوزىلدى. ال ەلى­مىزدىڭ باس قالاسى نۇر-سۇلتان مەن ەڭ ءىرى مەگاپوليسى الماتى شاھارى كارانتين رەجيمىنە كوش­تى. وسىنىڭ ارقاسىندا حا­لىق­تىڭ ساۋلىعىنا زور قاتەر ءتون­دىرگەن پاندەميانىڭ سەبە­بى­نەن بولاتىن جويقىن جوعالتۋ­دىڭ الدى الىندى.

مەملەكەت كوروناۆيرۋس دەر­تىنە وتە سەرگەك قاراپ، اقپان ايىن­­دا دەرتتىڭ الدىن الۋ ماق­سا­تىندا ۇكىمەتتىك رەزەرۆتەن 3,5 ميل­ليارد تەڭگە ءبولىندى. ول قا­را­جات كوروناۆيرۋستىڭ تا­رالۋى­نا قارسى كۇرەس جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن قاجەتتى ءدارى-ءدار­مەك­تى، ماسكانى، تەپلوۆيزورلار مەن باسقا دا جابدىقتاردى الۋ شا­رالارىنا ارنالعان ەدى.

مەملەكەتتىڭ، حالىقتىڭ امان­دىعى ءۇشىن جاسالدى دەسەك تە، توتەنشە جاعدايدىڭ جاريا­لانۋى ەل ەكونوميكاسىنا ۇلكەن سال­ماق ءتۇسىرىپ، كوپتەگەن سالا­نىڭ قۇلدىراپ، كەرى كەتۋىنە اسەر ەتە­تىنى انىق. ول – بارلىق ەلگە ور­تاق قۇبىلىس. وسىنى ەسكەرگەن قا­زاقستان ۇكىمەتى قىزمەت كور­سەتۋ، ساۋدا-ساتتىق، مەيرامحانا بيز­نەسى، ويىن-ساۋىق ورتا­لىق­تارى سەكىلدى ادامداردى كوپتەپ جيناۋ ارقىلى تابىس تاباتىن سا­لالاردى قولداۋ ماقساتىندا ءتو­تەنشە جاعداي كەزىندە تا­بى­سىنان ايىرىلعاندارعا مەملە­كەت­تىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قو­رى­نان 42 500 تەڭگە كولەمىندە ار­نايى تولەم بەرۋگە جارلىق بەردى. العاشقى تولەم 16 ناۋرىز بەن 15 ءساۋىر ارالىعىن قامتىدى. وسى ارالىق بويىنشا ارناۋلى ءتو­لەم الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن 3 ملن 960 مىڭ ادامعا 42 500 تەڭ­گە جاردەماقى تاعايىندالدى. ال ونىڭ ەكىنشى كەزەڭى 16 ءساۋىر مەن 11 مامىر ارالىعىن قامتىپ، 2,9 ميلليوننان استام ادام 42 500 تەڭگە تولەمىن ەكىنشى رەت الدى. بۇل شەكتەۋلەر كەزەڭىندە تابى­سى­نان ايىرىلعان ەل تۇرعىن­دارىن قولداۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى.

11 مامىردان كەيىن ەلىمىزدىڭ كەي قالالارىندا كارانتين شا­را­لارى ساقتالعانىمەن، توتەنشە جاعداي رەجيمى الىنىپ تاستال­دى. الايدا ساۋلىعىنا ءمان بەر­مە­گەن ادامداردىڭ ارەكەتىنەن COVID-19 دەرتىنە شالدىققان­دار­دىڭ سانى ارتىپ، اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا تۇسكەندەر قاتارى كو­بەيە باستادى. وسىعان وراي مەم­لەكەتىمىزدە ماۋسىمنىڭ 10-ىنان باستاپ ءتورت اپتالىق لوك­داۋن رە­جيمى كۇشىنە ەندى. وسى ارا­لىق­تا كوروناۆيرۋسپەن اۋىر­عان­داردىڭ سانى ازايعانى بەلگىلى بولىپ، لوكداۋن رەجيمى تامىز­دىڭ 2-سىنە دەيىن ۇزارتىلدى. سو­نىمەن بىرگە 24 شىلدەدەن باس­تاپ وسى ايداعى شەكتەۋ شارا­لا­رىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى تا­بىسىنان ايىرىلعاندار مەم­لەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان ەڭ تومەنگى جالاقى – 42 500 تەڭگە مولشەرىندە بىرجولعى ءتو­لەم 1 ملن 661 مىڭ ادامعا تا­عايىن­دالدى. بۇل اتالعان تولەم­نىڭ ەل تۇرعىندارىنا ءۇشىنشى رەت بەرىلۋى ەدى. ال تامىز ايىنداعى لوك­داۋن رەجيمىنىڭ تاعى ەكى اپ­تاعا سوزىلۋىنا وراي تابىسسىز قالعان 799,6 مىڭ ادامعا ماسق-تان 21 250 تەڭگە كولەمىندە ءبىر­جول­عى تولەم تاعايىندالدى. سو­لايشا، مەملەكەتتىك الەۋمەت­تىك ساقتاندارۋ قورىنان قازاق­ستاندىقتارعا بولىنگەن قارجى­نىڭ كولەمى 260 ميلليارد تەڭگە­دەي بولدى. بۇل مىناداي توتەن­نەن كەلگەن اپاتتى جاعدايدا قا­زاقستان باسشىلىعىنىڭ حال­قىن ىندەتتەن ساقتاپ قالۋ جو­لىن­دا شۇعىل دا دۇرىس شەشىم قا­بىلداۋىنىڭ كورىنىسى. اتاپ ايتۋ كەرەك، پاندەميا كەزىندە قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ، ءبىلىم جانە عىلىم، ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى تىنىمسىز جۇ­مىس ىستەپ، ەل ازاماتتارىنىڭ ساۋ­لىعىن ساقتاۋ جولىندا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ما­لارىن اسا ىجداھاتپەن ورىن­دا­دى جانە ولاردىڭ جۇمىسى قا­زىر دە سول قارقىنمەن جالعاسىپ جا­تىر. اتالعان مينيسترلىكتىڭ ءبىرى حالىقتىڭ ىندەتتەن ساق­تانۋى مەن اۋىرىپ قالعاندارىن ەمدەۋ شارالارىن قاتاڭ با­قى­لاسا، تاعى ءبىر قاتاڭ رەجيم كە­زىن­دە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەپ كەتپەۋىنە جاردەم بەر­دى. تاعى ءبىرى پاندەميا كەزىندە ءبى­لىم ساپاسى قۇلدىراپ كەتپەۋىن قاداعالاسا، ەندى ءبىرى جالپى ءتار­تىپتىڭ ساقتالۋىن كۇندىز-ءتۇنى قاس قاق­پاي نازارىندا ۇستاپ وتىر­دى. سونىڭ ارقاسىندا پاندەميا كەزىندە ىندەتكە شالدىققان ەل ازاماتتارىنىڭ كوبى اجالدان اراشالاندى.

تەحنوگەندىك اپاتتار كەيدە ءبىر ەلدەن ءوتىپ، ەكىنشى بەر ەلگە زار­دابىن تيگىزىپ جاتادى. سون­داي اپاتتىڭ ءبىرى وسى جىلدىڭ ما­مىر ايىنىڭ 1-ءى كۇنى كورشى­لەس وزبەك ەلىندەگى ساردوبا سۋ قويماسىنىڭ جارىلۋىنان بول­عان اپات. وزبەكستاننىڭ قازاق­ستان­مەن شەكاراسىنا وتە جاقىن جەر­گە سالىنعان بۇل سۋ قويم­ا­سىن­دا 922 ميلليون تەكشە مەتر سۋ بولعان. ساردوبانىڭ بۇزىلۋى­نان سۋ تاسقىنى  وزبەكستاننىڭ سىرداريا وبلىسىنىڭ ءبىراز جەرىن سۋ باسىپ، تاسقىن سۋ كەلەسى كۇ­نى قازاقستاننىڭ تۇركىستان وب­لىسى، ماقتاارال اۋدانى اي­ماعىنا جەتكەن. سول كۇنى سۋ باس­قان ءتورت ەلدى مەكەننىڭ تۇر­عىن­دارى شۇعىل ەۆاكۋاتسيالانىپ، ادام شىعىنىنا جول بەرىلمەدى. سۋ تاسقىنىنان 620 ءۇي ءبۇلىنىپ، 14 ەلدى مەكەننەن 31 606 تۇرعىن قاۋىپ­سىز جەرگە كوشىرىلگەن. اپات­تان كەلگەن شىعىن كولەمى 404 ميلليون تەڭگەدەن اسقان. دە­گەن­مەن توتەنشە جاعداي مينيستر­لىگى مەن تۇركىستان وبلىسى باس­شىلىعىنىڭ تەز قيمىلداۋى­نىڭ ارقاسىندا اپات ايماعىنداعى وتانداستارىمىز امان قالدى.

اتالعان جاعدايعا وراي، قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ توتەنشە رە­زەرۆىنەن قاراجات ءبولۋ تۋرالى بيى­لعى 13 مامىرداعى №291 قاۋ­­لىسىمەن تۇركىستان وبلى­سىن­دا بولعان توتەنشە جاعداي­دىڭ زارداپتارىن جويۋ ءۇشىن، ونىڭ ىشىندە  ماقتاارال اۋدانى­نىڭ سۋ استىندا قالعان دوستىق، جەڭىس، جاڭا تۇرمىس، ورگەباس جانە فيردوۋسي ەلدى مەكەن­دەرى­نىڭ تۇرعىندارىنا وتەماقى ءتۇ­رىندە كەلتىرىلگەن زياندى (زا­لالدى) 100 000 تەڭگەدەن وتەۋ ءۇشىن 650 ملن تەڭگە،  تۇرعىن ۇيلەر­دى سالۋ ءۇشىن 4 ملرد تەڭگە، مىر­زاكەنت ەلدى مەكەنىندەگى ين­جەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرى­لىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 3,738 ملرد تەڭگە،  ورگەباس جانە فيردوۋسي ەلدى مەكەندەرىندەگى سۋمەن جاب­دىقتاۋ جۇيەسىن قايتا جاڭار­تۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 562 ملن تەڭگە،  كولىك ينف­راقۇرىلى­مىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 1,05 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات بولىنگەن. تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدا­رى­نان بەس ەلدى مەكەندە (جەڭىس، جاڭا تۇرمىس، دوستىق، ورگەباس جانە فيرداۋسي) 1 030 تۇرعىن ءۇي زارداپ شەككەن. جۇرگىزىلگەن تەحنيكالىق زەرتتەپ-قاراۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 437 ءۇي جاڭا ءۇي، سونىڭ ىشىندە 235 ءۇي ۇكى­مەتتىڭ توتەنشە رەزەرۆىنىڭ قارا­جاتى ەسەبىنەن سالىنعان. سۋ تاس­قىنىنان زارداپ شەككەن زا­لالدى الدىن الا باعالاۋ قورى­تىن­دىسى بويىنشا، ۇكىمەتتىك كوميسسيا دوستىق، جاڭا تۇرمىس جانە جەڭىس كەنتتەرىنىڭ تۇر­عىندارىن كوشىرۋ جانە مىر­زا­كەنت كەنتى اۋماعىندا ورنالاس­قان جاڭا شاعىن اۋداندا ولارعا ار­نالعان ۇيلەر سالۋ تۋرالى شە­شىم قابىلدادى.  وسى ماقسات­تا ەلدى مەكەننىڭ شەتىنە 70 گا الاڭى­مەن جەر ۋچاسكەسى ءبولىندى.  ازىرلەنگەن ۇلگىلىك جوبالارعا سايكەس ءاربىر ءۇيدىڭ جالپى الاڭى 100 شارشى مەتردى قۇرايدى، ءبول­مە سانى 4 بولادى.

مىنە، كورشى ەلدەگى تەحنوگەن­دىك اپات ناتيجەسىندە سۋ تاسقى­نى­نىڭ كەسىرىنەن زارداپ شەككەن تۇركىستان وبلىسى، ماقتاارال حال­قىنىڭ قالىپتى ومىرگە قاي­تا ورالۋىنا جاعداي جاساعان قا­­­­زاقستان ۇكىمەتى وسىنداي اۋ­قىم­دى جۇمىستار اتقاردى.

قازاقستان باسشىلىعى ەلى­مىزدە ورىن العان تابيعي جانە تەح­نوگەندىك اپاتتاردىڭ سالدا­رىن جويۋ ءۇشىن ءاردايىم شۇعىل شە­شىم قابىلداپ، جاقسى ءناتي­جە­لەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار