13 تامىز, 18:16 760 0 دەنساۋلىق ارايلىم بيمەنديەۆا

راشحان سىدايقىزى: COVID-19 ادامدارعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى

– ىندەتپەن كۇرەسۋدە جەكە كلينيكالاردىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىن بىلەمىز. وسى رەتتە ءوزىڭىز باسقارىپ وتىر­عان RASHMED مەديتسينا ور­تالىعى قاي كەزدەن باستاپ ۆي­رۋسپەن اۋىرعان ناۋقاس­تار­عا كومەك كورسەتە باس­تا­دى؟

– العاش توتەنشە جاعداي جا­ريا­لانعان كەزدە الماتى جانە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ورتا­لى­عىمىزدىڭ جۇمىسىن توقتاتتىق. ما­مىر ايىنان باستاپ مەديتسينا ور­تالىعىنىڭ جۇمىسىن قايتا باس­تاپ، ساقتىق شارالارىن ءتيىستى دەڭ­گەيدە ساقتاپ، قاجەتتى زاتتاردى سا­­تىپ الىپ، ناۋقاستاردى قابىل­داي باستادىق. العاشىندا، ءتىپتى كىم­نىڭ كوروناۆيرۋسپەن، كىمنىڭ پنەۆمونيامەن كەلىپ جاتقانىن ءوزى­مىز دە اجىراتا الماي قالدىق. بۇل جاعدايدا ناۋقاستاردى پتسر تەست تاپسىرۋعا، رەنتگەنگە تۇسۋگە، قاجەتتى ساراپتامالار ناتيجەسىن اكەلۋگە جىبەردىك. بىراق نە­شە كۇن بويى تەست تاپسىرا الما­عان­دار بولدى، ونداي ناۋقاستار سا­نى تىم كوپ جانە اۋرۋحانادا ورىن جوق ەكەنىن كورىپ تۇرىپ ءبىز حا­لىقتىڭ كەۋدەسىنەن يتەرە المادىق. ساقتىق شارالارىن ساق­تاپ، قولىمىزدان كەلگەنشە ناۋ­قاس­تاردى ەمدەۋدى باستادىق. ۆيرۋسپەن ەكىن­شى رەت اۋىرىپ كەلگەن ناۋ­قاس­تاردى دا ەمدەپ جازدىق. ەمدەلۋ­شى­لە­رىمىزگە اياعىمىزدان تىك تۇرىپ قىز­مەت ەتتىك. يممۋنيتەت كوتەرە­تىن، قىزۋ تۇسىرەتىن، قابىنۋعا قارسى ءدا­رىلەردەن بولەك، 18-19 شوپتەن پنەۆ­مونياعا، برونحيتكە قارسى، قان اينالىمىن جاقسارتاتىن تۇن­بالار ىشكىزىپ، جان-جاقتى ەم-شا­را­لارىن جاسادىق. قازىرگى تاڭدا قات­تى دەنە قىزۋى، جوتەل بەلگىلە­رى­مەن كەلەتىن ادامدار جوقتىڭ قا­سى، بىراق اۋرۋحاناعا جاتىپ شىق­قاننان كەيىن السىزدىك سەزىنىپ ەم­دەلىپ جاتقاندار بار.

– قازىرگى ادامداردى نە الاڭ­داتادى جانە ولار قان­داي شاعىمدارمەن كەلىپ جا­تىر؟

– COVID-19 ىندەتى ادامدارعا ەڭ اۋىر سوققىنى پسيحولوگيالىق تۇر­عىدان جاسادى. بۇگىندە ادام­دار­دىڭ بولاشاققا دەگەن الاڭداۋ­شى­لىعى باسىم. سىرتقا شىقسا دا، «ۆي­رۋس جۇعىپ كەتپەسە ەكەن» دەگەن ۇرەي بار. ءسال شارشاسا، باسى اۋىر­سا الاڭدايدى. ادامدارعا پسي­حو­لوگيا­لىق تۇرعىدان وزدەرىن جامان وي­دان ازات ەتۋى كەرەك. جالپى، كوپ­­­شىلىك بۇل ىندەتتىڭ قيىن ەكەنىن، ۋاق­ىتىندا ەمدەمەسە، ومىرىنە قاۋىپ ءتو­نەتىنىن، ءتىپتى ءولىم جاعدايىنا اكە­لەتىنىن ءتۇسىندى. حالىق ساقتىق شا­رالارىن قولعا الىپ جاتىر، ءبى­راق سيمپتومدى جانە سيمپتومسىز ناۋقاستار ءالى دە كوپ كەزدەسەدى.

– ۆيرۋستىڭ ورشۋىمەن ەلى­مىزدە ونلاين كەڭەس الۋعا ءجۇ­گىنەتىندەر سانى ارتتى. ءسىز­دىڭ ورتالىققا ونلاين كەڭەس الۋعا كىمدەر جۇگىنەدى؟

– كلينيكانىڭ تەلەفونى جە­دەل جاردەمنەن كەم شىرىل­داماي­دى. «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ حابارلاسۋشىلار ءتۇن و­رتاسىندا دا تولاستاعان ەمەس. ون­دايدا شامامىز كەلگەنشە ادام­دار­دى سابىرعا شاقىرىپ، پسيحو­لو­گيا­لىق كومەك بەرىپ، اۋا الماستىرۋ، ەسىك-تەرەزە اشۋ، دۇرىس تاماقتانۋ، دە­نە جاتتىعۋلارىن دۇرىس جاساۋ سىن­دى كەڭەس بەرەمىز. ال حابار­لاسۋ­شىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى مەن ما­ماندىقتارى دا ءارتۇرلى. اۋىرىپ، جا­نىنا ەم ىزدەگەندەر دە، اۋرۋدىڭ ال­دىن العىسى كەلگەندەر دە حا­بار­لاسادى. قازىر كوپشىلىكتى الاڭ­دا­تاتىن «كوروناۆيرۋستىڭ ەكىنشى تول­قىنىندا نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ساۋال. «قانداي دارىلەر ءىشۋى­مىز كەرەك، ءتىپتى الدىن الا ءدارى ىشە بەرۋىمىزگە بولا ما؟» دەپ سۇراي­تىن­دار دا بار. اۋىرماساڭىز، الدىن الا ءدارى ىشۋگە كەڭەس بەرمەيمىز. باد، دارۋمەندەر ءىشىپ الدىن الۋعا بو­لادى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. قازىر ەلدىڭ ءبارى ەمشى، ەلدىڭ ءبارى ءدارى­گەر بولىپ كەتتى. «مىنانى ءىشىپ جازىلدىم» دەپ ەلگە جارناما جا­ساپ جاتادى. بىراق ونى ءىشىپ جا­زىل­عان ادام كەڭەس ەتكەن ءدارىنى ىشكەن ەكىنشى ناۋقاستىڭ قوسىمشا اۋرۋى اسقىنىپ كەتۋى مۇمكىن. ەت جەڭىز، سور­پا ءىشىڭىز دەپ ايتامىز، بىراق قان قىسىمى كوتەرىلىپ تۇرعان ادام كوپ مولشەردە سورپا ىشەتىن بولسا، قىسىمى ودان ارى جوعارىلاي­تى­نىن ەسكەرگەن ءجون.

– كارانتين جاعدايىندا ونلاين جۇمىس ىستەۋ كوپ ادام­نىڭ ۇيقى رەجيمىن بۇز­دى. وسى ورايدا ۇيقى­نىڭ تىنىش بولۋى كورونا­ۆيرۋس­تىڭ الدىن الۋدا جانە كۇ­رەسۋدە قانشالىقتى ماڭىز­دى دەپ سۇراعىم كەلىپ وتىر.

– ۋاقىتىلى ۇيىقتاۋ ادام اع­زا­سىنا، يممۋنيتەتكە، جۇيكە جۇيە­سىنە، قان اينالىمىنا، ىشكى سەك­رە­تسياعا پايدالى. ال ۇيقىنىڭ دۇرىس بول­ماۋى كەرىسىنشە يممۋنيتەتتى تومەندەتىپ، ىشكى سەكرەتسيانىڭ ءجا­نە جۇيكە جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن بۇ­زادى، قان اينالىمىن باياۋلاتادى. ەگەر دۇرىس ۇيىقتاماعاندىقتان يم­مۋنيتەت تومەندەيتىن بولسا، ون­داي ادامنىڭ جۇقپالى اۋرۋلارعا، ۆيرۋستارعا، ميكروبتارعا قارسى تۇرۋ قۋاتى تومەندەپ، اۋرۋدى وڭاي جۇقتىرىپ الادى. سول ءۇشىن تەك كورو­ناۆيرۋسقا بايلانىستى ەمەس، جال­پى ءاردايىم ۋاقىتىلى ۇيىق­تاۋ وتە ماڭىزدى. كوروناۆيرۋستان ساقتانىپ، الدىن الۋدىڭ 4 نەگىزگى جولى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – توپ­تىق ورتاعا بارماۋ، تازا اۋامەن تى­نىستاۋ، ءۇيدىڭ اۋاسىن الماستىرۋ، ياعني وڭاشالانۋ، وقشاۋلانۋ. ەكىن­شىدەن بەتپەردە تاعۋ ارقىلى ۆي­رۋس­تىڭ تىنىس جولى ارقىلى جۇعۋى­نان ساقتانۋ جانە ونى ءجيى اۋىس­تى­رىپ تۇرۋ. ءۇشىنشى – ۇنەمى قول جۋ، ال ءتورتىنشىسى ۇيقى تىنىشتىعىن ساقتاۋ.

– كوروناۆيرۋسپەن اۋىر­عان جانە اۋىرماعان ادام­داردىڭ ساقتانۋ شارالارى قانداي بولۋى كەرەك؟

– ۆيرۋس جەر بەتىنەن جويىلىپ كەت­كەنشە ساقتانۋ شارالارى تۋرا­لى ايتا بەرەمىز. ويتكەنى ىندەتتىڭ قاشان جانە قالاي كەتەتىنىن ەشكىم ءبىل­مەيدى. بۇل جاعدايدا ساقتان­عان­نان باسقا امالىمىز جوق. تۇشكىرۋ، السىزدىك، باس اۋىرۋى، دەنە قىزۋى­نىڭ كوتەرىلۋى، تاماقتىڭ جىبىر­لاۋى، كەۋدە قۋىسىنىڭ اۋىرۋى، ءجۇ­رەك قاعىسىنىڭ، تىنىس الۋدىڭ ءجيى­لەۋى – اۋرۋدىڭ باستى بەلگىلەرى. ۆي­رۋس جۇقتىرعان ادامدارعا ايتا­رىم، سابىرلى بولىپ، كوڭىل كۇيدى ور­نىقتى ۇستاۋى كەرەك. ويتكەنى ادامدار «ءولىپ قالاتىن بولدىم» دەپ ىشكى كوڭىل-كۇيمەن ارپالىسقان سايىن قان قىسىمى بار ادامنىڭ قىسىمى ودان ارى كوتەرىلىپ، قو­سىم­شا اۋرۋلارى بولسا، ولار قوزىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى سابىرلىق تانىتىپ، ۋايىمعا سالىنباۋ كەرەك. ءار اۋرۋدى ەمدەۋ ءتاسىلى بولاتىنى سەكىلدى، كوروناۆيرۋستى دا يممۋ­ني­تەتتى كوتەرۋ ارقىلى ەمدەۋگە بو­لا­دى.

كوروناۆيرۋسپەن اۋىرماعاندار وسى ساقتىق شارالارىن جاساپ، سپورتپەن اينالىسۋى كەرەك. قي­مىل-قوزعالىس وتە ماڭىزدى، تاڭەر­تەڭ جانە كەشكە تازا اۋادا كو­بىرەك جۇرگەن دۇرىس. جاز ايلارىندا ءدارۋ­مەنگە تولى كوكونىستەردى، جە­مىس-جيدەكتەردى جەپ، قىمىز، شۇبات، ايران، ءسۇت، سورپا ءىشۋ كەرەك. بىراق جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قان قى­سىمى كوتەرىلىپ تۇرعان ادام قى­مىز ىشسە، قان اينالىمى جىل­دام­داپ، قان قىسىمىن كوتەرىپ جىبە­رە­دى. ال قانى قويۋ كىسىلەر وتە مايلى سور­پا ىشپەۋى كەرەك. سونىمەن قاتار كۇ­نىنە 2-3 ليتر تازا جىلى سۋ ءىش­كەن ءجون. جاس بالالار مەن جاسى 60-تان اسقان كىسىلەرگە سۋدىڭ بۇل ءمول­شەرى كوپ بولادى، سوندىقتان ادام جاسى مەن سالماعىنا قاراي تاڭەرتەڭ اش قارىنعا جىلى سۋ ءىشۋ­دەن باستاعانى دۇرىس. دۇرىس تا­ماقتانۋ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستا­نۋ جانە جەكە تازالىقتى قولعا الۋ ارقىلى بۇل ۆيرۋستى جۇقتىر­ماي امان-ەسەن وتۋگە بولادى.

 

سۇحباتتاسقان ارايلىم  جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار