13 تامىز, 16:10 546 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

شەتەلدەگى قازاق جاستارى بولاشاعىن اتاجۇرتپەن بايلانىستىرادى

شەتەلدەگى قازاق جاستارىن ەلگە تارتۋ جانە ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ساياسات تاۋەلسىزدىكتەن دە بۇرىن وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى باستالعان بولاتىن. الايدا ەل ەگەمەندىك العاننان كەيىن ءبىلىم الۋ جانە ەڭبەك شارتىمەن كەلەتىن شەتەلدەگى قازاق جاستارىن ەلگە شاقىرۋ ماسەلەسى كەشەندى تۇردە جولعا قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن قازاق جاستارى اتاجۇرتقا كەلىپ ءبىلىم الىپ، شارۋاعا ارالاستى. قازىر بۇل ءۇردىس قالاي جۇرۋدە، جاستاردى قولداۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ سونى ءبىلۋ ماقساتىندا شەتەلدەن كەلگەن جاستاردىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

  1. ءسىزدى اتامەكەن قازاقستانمەن نە بايلانىستىرادى؟
  2. شەتەلدەگى قازاق جاستارىن ەلگە تارتۋ ءۇشىن جانە ولاردى جان-جاقتى قولداۋ ءۇشىن نە قاجەت؟
  3. قازاقستاندا ءبىرجولا قالۋ ويىڭىزدا بار ما جانە نە سەبەپتى؟

نۇربەك كەڭەسباي، اۋدارماشى (قىتاي ەلىنەن كەلگەن):

– بالا كەزدە ۇلكەندەردەن «سوۆەتكە ء(بىزدىڭ جاقتىڭ ۇلكەن­دەرى قازاقستاندى كوبىنە وسىلاي اتايتىن) بارامىن، سوۆەتكە كەتكەن باۋىرىما ءراسىم (سۋرەت) جىبەردىم، مەنىڭ ناعاشىلارىم سوۆەتتە» دەيتىن اڭگىمەلەردى ءجيى ەستيتىن ەدىك. اۋىلدان ءبىر ادام قازاقستانعا بارىپ كەلسە، سول كىسىنىڭ ۇيىنە اۋىلدىڭ كارى-جاسى ءبارى جينالاتىن ەدى. سوندا سۇرايتىندارى: «ءاي، مەنىڭ ناعاشىم پالەنبايدىڭ ۇيىنە بارا الدىڭ با، سالەمدەمەمدى بەرە الدىڭ با؟ مەنىڭ تۋىسقاندارىم بۇرىنعى تۇرعان جەرىنەن باسقا جاققا كو­شىپ كەتىپتى دەيدى، سونى بىلە الدىڭ با؟» دەسىپ جاتاتىن. اتا­جۇرتپەن بايلانىستىڭ تامىرى وسىلايشا تەرەڭدە جاتىر. ال جاڭاعى سوۆەتكە بارعان ادامنىڭ اۋىلداعى بەدەلى سودان باستاپ ءتىپتى دە ارتا ءتۇسىپ، كۇن ارالاتىپ اركىم ءوز ۇيىنە شاقىرىپ، ەتىن اسىپ، اڭگىمەگە تارتاتىن ەدى. سوسىن اجەلەرىمىز سوۆەتتىڭ كام­پيتىن ساندىعىنىڭ تۇبىنە ساقتاپ، سىيلى قوناق نەمەسە اۋىل اق­ساقالدارى كەلگەندە عانا شىعاراتىن. ءبىزدىڭ اتامەكەنگە دە­گەن قۇرمەتىمىز، ەلگە جەتسەك دەگەن ارمانىمىز مىنە، ءدال سول كەز­دەن باستالدى دەۋگە بولادى. جاستايىمىزدان بىزگە جۇماق بوپ ەلەستەيتىن قازاقستانعا ءبىز دە جەتسەك ەكەن، وسىندا ءبىلىم الىپ، وسىندا ءوسىپ-ونسەك ەكەن دەگەن ارمان بولدى. اقىرى ۋني­ۆەرسيتەتتە وقىپ جاتقان وقۋىمدى تاستاپ، اتامەكەنگە ات باسىن تىرەدىم. ال تۇپتەپ كەلگەندە مەنى اتامەكەنمەن بايلانىستىرعان نە ەكەنىن ءدال باسىپ ايتۋ قيىن. مۇمكىن ەلگە قىزمەت ەتەمىز، وسى ەلدىڭ ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانامىز دەگەن شىعارمىز، بىراق ەل ءۇشىن ءالى ەشتەڭە ىستەي قويمادىم. بەس جىلدان استى، قا­زاقستاننىڭ زاڭدى ازاماتىمىن. قازىر وسى ەلدەگى كەيبىر قو­عامدىق وزگەرىستەرگە، ىشكى جاعدايلارعا الاڭدايمىن. ال سىرت كوز­گە قىتايداعى تۋىس-تۋعانعا «بىزدە ءبارى جاقسى» دەيمىن. ءويت­كەنى سىرتتاعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا، راس جاقسى. مەن­دەگى جالعىز وتان وسى – قازاقستان.

سىمباتبەك دارىگەرحان (موڭعوليادان كەلگەن):

– مەنى قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن نارسە – بولاشاق. قازاق بولىپ تۋدىم، قازاق بولىپ قالۋىم كەرەك. قاي ەلدە دە جاق­سى ءومىر سۇرۋگە بولادى. ال ءوز ەلىڭدە ءومىر ءسۇرۋ ودان دا جاق­سى.

ازات ءىزباساروۆ، تالاپكەر (قاراقالپاقستاننان كەلگەن):

– مەنى اتاجۇرت قازاقستانمەن اۋەلى تۋىسقاندىق قارىم-قا­تىناس بايلانىستىراتىن ەدى. ءبىز كىشكەنتاي كەزدە ۇلكەندەر قا­زاقستانعا كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. ولاردىڭ اتاجۇرتتان الا كە­لەتىن تاتتىلەرىنىڭ ءدامى ءبىزدى تارتسا كەرەك. مىنە، قازىر قازاق­ستانعا كەلىپ وقۋ باقىتى بۇيىردى. مەنىڭشە شەتەلدەردە تۇرا­تىن جاستاردىڭ كوبى بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلا­نىس­تىرادى. وسىندا كوشىپ كەلمەسە دە، قازاقستاندى كورۋگە قۇمار. سوندىقتان قازاقستان بولاشاقتا ورتا ازاياداعى ۇلكەن تۋريستىك ايماق بولادى دەپ ويلايمىن. ءبىزدى وسىنداي سەنىم، ءۇمىت بايلانىستىرادى.

شالقار قاسەكين، تالاپكەر (قىتاي ەلىنەن كەلگەن):

– ەڭ باستىسى، بويدا تۋلاعان قازاقى قان، ۇلتىم دەپ سوققان جۇرەك، ىشتەگى اسقاق رۋح جانە سالت-سانا مەنى اتاجۇرتپەن بايلانىستىرىپ تۇراتىن. ءبىز وقۋشى كەزىمىزدەن قازاقستانداعى ۇلكەن قازاق ادەبيەتىمەن از-كەم سۋسىندادىق. ۇلى اقىنداردىڭ جىرلارى، كەرەمەت روماندار – ءبىزدى اسىلداي تارتتى، سولارداي بولساق دەگەن اسقاق ارمان اتاجۇرتقا جەتەلەپ كەلدى. سوندىقتان مەنى بايلانىستىرعان رۋحانيات دەسەم بولاتىن سياقتى.

نۇربەك كەڭەسباي:

– قازىر ەلگە كەلمەكشى بولىپ جۇرگەن جانە كەلىپ العان جاس­تاردىڭ كوبى وقىعىسى كەلەدى. وسى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىن­دا ءبىلىم الىپ، ماماندانعىسى كەلەدى. سوندىقتان شەتەل­دەن كەلگەن ەتنيكالىق قازاق جاستارىنا ارنالعان گرانت سانىن ءالى دە كوبەيتۋ  ۇتىمدى جولدىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىن. وتكەن جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ۇلتى قازاق، بىراق ءالى ازاماتتىق الماعان جاستاردى ماگيستراتۋراعا تۇسۋگە جاعداي جاساپ، ولاردىڭ كوبىنىڭ ءبىلىم الۋىنا جاقسى مۇمكىندىك تۋعىزىپ ەدى. ال بيىل سول جالعاسىن تابا قويعان جوق. وعان ءاري­نە الەمدى شارپىعان پاندەميانىڭ دا كەسىرى بار.

ماماندىعى جوق، بىراق ءتۇرلى شارۋاشىلىقپەن، وندىرىسپەن شۇعىلدانامىن دەيتىن جاستاردى ارنايى كۋرستاردان وتكىزىپ، ازا­ماتتىق الۋ جولىن بارىنشا وڭتايلاندىرۋ قاجەت. ءتىپتى، ولار دا يپوتەكامەن ءۇي السا، «باقىتتى وتباسى» سەكىلدى باعدار­لا­مالارعا قاتىسسا، ولارعا دا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كار­تاسى» ءوز سەپتىگىن تيگىزسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. قازىر قايدا بولسا دا، نارىق ۇستەمدىك ەتىپ تۇر، كەلگەن جاستار نە جۇمىس ىستەۋى، نە وقۋى كەرەك. سول سەبەپتى كەلگەن جاستاردىڭ دا، كەلمەكشى بولىپ جۇرگەن جاستاردىڭ دا قولىنا قالامىن ياكي كۇرەگىن تەز ۇستاتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

سىمباتبەك دارىگەرحان:

– شەتەلدەگى قازاق جاستارىنا زاماناۋي تەتىكتەر ارقىلى نا­سي­حات جاساۋ قاجەت. ياعني، «جۇمساق كۇش» ساياساتىن ينتەرنەت ءمۇم­كىندىگىن پايدالانىپ جۇرگىزۋگە بولادى. قۇر ماقتاۋ ەمەس، جاي مۇمكىندىكتەردى اشىپ كورسەتسە بولعانى. قازاقستان وسىن­داي ەل، وسىندا كەلسەڭدەر وسىنداي-وسىنداي مۇمكىندىكتەر بار دەگەن سياقتى. باستىسى، تەك قازاق بولعانى ءۇشىن ەمەس، باسقا دا تارتاتىن سەبەپتەر بولسا.

ازات ءىزباساروۆ:

– شەتەلدەگى قازاق جاستارىن قازاق ەلىنە تارتۋ ءۇشىن ءما­دەني-رۋحاني بايلانىس جانە ءبىلىم گرانتتارىن ارتتىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ۇلتى قازاق جاستار قازاق ەلىندە جۇمىس ىستەۋگە، كا­سىپپەن اينالىسۋعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مۇمكىندىكتەر بولسا دەي­مىن. سوسىن، ارينە ەڭ قاجەتتى نارسە ول ادامنىڭ ءوز باسىن كۋا­لاندىراتىن قۇجات. شەتەلدەن ەشكىم وسى ەلگە كەلگەندە ءبارىن باسىما ءۇيىپ-توگىپ تەگىن بەرەدى دەگەن ەلەسپەن كەلمەيدى. بۇرىن سولاي بولعان شىعار، بىراق قازىر ەشكىم ولاي ويلامايدى. تەك قانا قۇجاتتى وڭتايلى جولمەن بەرۋ قاجەت. قالعانىن ادام ءوزى جاساپ الادى.

شالقار قاسەكين:

– شەتەلدىك قازاق جاستارىنان اۋەلى قوعامدىق قولداۋ قا­جەت. مورالدىك قولداۋ دەپ ايتۋعا دا بولاتىن شىعار. سوسىن قىز­مەتكە تۇرۋعا جانە باسپانا الۋعا مەملەكەتتىڭ جەڭىل­دەتىل­گەن مۇمكىندىكتەرى بولسا. ءاربىر قازاق جاستارىنا «ەر تۋعان جە­رىنە، يت تويعان جەرىنە تارتادى» دەگەن يدەيانى ءسىڭىرۋ قاجەت. ەلىم دەپ ەمىرەنگەن رۋحتى جاستاردى ودان ارى شابىت­تان­دى­راتىن مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن جاقسى جوبالار كە­رەك دەپ ويلامىن.

نۇربەك كەڭەسباي:

– مەن وقۋىمدى وقىپ بولعان سوڭ، وسىندا قالدىم. ەندى وسى ەلدىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعۋعا دايىنمىن. ءوز قولىمنان كەل­گەنشە، مۇمكىندىگىم جەتكەنشە وسى ەلدىڭ دامۋىنا، ءور­كەن­دەۋى­نە ۇلەس قوسقىم كەلەدى. ءوزىمن قازىر ورىسى قالىڭ ايماق – پاۆ­لوداردا تۇرامىن.  مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم، شەتتەن كەلگەن قانداستار جەرگىلىكتى قازاقتارعا بىرتىندەپ اسەر ەتە باستادى. تۇر­مىس-سالت، تازا قازاقشا سويلەۋ جاعىندا از دا بولسا ءىل­گەرىلەۋشىلىك بار. ەندىگى كەلەتىندەر دە وسى سولتۇستىككە قاراي بەت السا، مىنا ءوڭىر رۋحانياتقا، قازاقى بولمىسقا، ءتىپتى سان-سالالى دامۋعا شولىركەپ تۇر. وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن، كەلگەن قازاق كەرى قايتپاسا ەكەن دەيمىن.

سىمباتبەك دارىگەرحان:

– مەن قازاقستاندا قالامىن. ويتكەنى تۋىسقاندارىمنىڭ كو­بى جانە وتباسىم وسىندا. وتباسى – بارلىعىن ءبىر جەرگە شو­عىرلاندىرۋشى عوي.

ازات ءىزباساروۆ:

– ارينە، ادامنىڭ تۋعان جەرى، وسكەن ورتاسى قاشاندا ىس­تىق. باۋىرلارىم، دوستارىم وزگە ەلدە تۇرادى. سول سەبەپتى دە ءبىز ول جاقتى ۇمىتا المايمىز. دەيتۇرعانمەن مەن بولاشاعىم­دى اتاجۇرت قازاقستانمەن بايلانىستىرامىن. بۇيىرسا، الدا اتا-انامدى كوشىرىپ الىپ كەلەمىن. سەبەبى ولار دا اتاجۇرتتاعى ەركىندىكتى سەزىنسە دەيمىن.

شالقار قاسەكين:

– ارينە، اتاجۇرتتا قالۋ ويىمدا بار. سەبەبى مەن وسىندا قال­سام، تۋعان جەرىنە تارتقان ەر بولار ەدىم.  مەن وسىندا قال­سام مەنى ەس تۇتىپ  قازاقستانعا ورالاتىندار كوپ. قازىردە وسى جاققا كەلگىسى كەلەتىندەر قانشاما؟ قازاق ەلىندە بولاشاق باعدارىمدى تۇزەپ، باقىتىمدى تاپسام دەپ ارماندايمىن.

باقىتبەك  قادىر

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار