13 تامىز, 15:21 529 0 تەحنولوگيالار ءدىلدا ۋاليبەك

تسيفرلىق قوعام قۇرۋدىڭ اۋىلى الىس پا؟

كوروناۆيرۋس پاندەمياسى قوعامداعى كوپ سالانىڭ كەم­شىن تۇستارىن انىق كورسەتىپ بەر­دى. ءبىز شەشىمىن تاپتى دەپ ءجۇر­­گەن تالاي ماسەلە قايتا جو­لى­­مىزدان شىعا كەلدى. ءاۋ دەگەن­نەن-اق مۇنداي جاعدايلارعا دايىن ەمەستىگىمىز، اسىرەسە تسيفر­لان­­دىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اقساپ تۇر­عانى قاتتى بايقالدى.

ءتىزىپ ايتار بولساق، ناۋرىز ايىن­دا قاشىقتان وقىتۋعا كوش­­ك­ەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇ­­مىسى بىردەن ءدوڭ­گەلەپ كەتە قوي­ما­دى. سەبەپ – كەي اي­ماق­تاردا ءال­سىز، كەي جەرلەردە مۇلدەم تار­تىل­­ما­عان ينتەرنەت دەيتىن يگىلىك. ەلى­مىز­دەگى ينتەرنەت 2,5 ميلليون وقۋ­شى­نى ون­لاين وقىتۋعا قاۋقارسىز بو­لىپ شىق­تى. مەكتەپ وقۋشى­لا­رىن بۇلايشا وقى­تۋ­دىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن، ەلىمىزدەگى ين­تەرنەتتىڭ احۋالى مۇنداي اۋىر سال­ماققا شى­داس بەرمەيتىنىن ءبىلىم جانە عى­­لىم مي­نيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ءوزى دە مويىنداعان بولاتىن. ءسوي­تىپ، مي­نيستر قاشىقتان وقىتۋ ءۇشىن باسقا دا مە­حانيزمدەردى قا­راس­­تىردى. سوڭىندا وقۋ­شىلارعا تاپ­سىرما جىبەرۋ ءۇشىن ءتىپتى قاز­­پوش­تانىڭ قىزمەتىنە جۇگىندىك. 42 500 تەڭ­­­گەنىڭ «جىرى» دا وسى عالام­تور­دان باستالعانىن بىلەمىز. العا­شىن­دا ءجار­دەماقى الۋ ءۇشىن Egov پور­تالى ارقىلى ءوتىنىش بەرۋ كەرەك بو­­لاتىن، بىراق سايت جۇكتەمەنى كو­تەرە الماي حالىق تاعى اۋرە-سار­ساڭعا ءتۇستى. كەيىننەن جەكە سايت پەن ءار ايماق ءۇشىن قوسىمشا تەلەگ­رام-بوتتار ىسكە قوسىلدى دەپ حا­بار­لان­عا­نى­مەن، ولار دا بىردەن ءمۇل­­تىكسىز جۇمىس ءىس­تەپ كەتە قوي­ما­دى. ينتەرنەت تۇگىلى ءالى كۇن­­گە دەيىن ۇيالى بايلانىس جەلىسى جوق قان­شا­ما اۋىلدار بار. زامانىنا قاراي – امالى، سايكەسىنشە ءار زاماننىڭ ادامزات بالاسىنا قويار تالابى بار دەسەك، ءور­كەنيەت كوشىنە ىلەسە الماي قالىس قالعان اۋىلداردىڭ جاعدايى قاشان تۇبەگەيلى رەتتەلمەك؟

بايلانىس اياسىنان تىس اۋىلدار

وسى كۇنگە دەيىن قاراپايىم ۇيا­لى تەلەفون ارقىلى ءسوي­لە­سۋگە دە مۇمكىنشىلىگى جوق اۋىلدار بار ەكەنىنە سەنۋ قيىن. ءتىپتى، مۇن­داي ماسەلە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايما­عىن­دا بار. قوستاناي وبلىسىنداعى ءبىر­نەشە اۋىل رەسەيدىڭ ۇيالى باي­لانىس وپەراتورى متس-ءتى پايدا­لا­نىپ وتىر ەكەن. اۋىلعا جاقىندا­عان­­دا «الەمدەگى ەڭ الىپ ەل – رە­سەي­گە قوش كەلدىڭىز! روۋمينگكە تىركە­لىڭىز. ارزان تاريف!» دەگەن حابار­لا­ما كەلەدى ەكەن.

قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 2 000-نان اسا ەلدى مەكەن ينتەر­نەت­سىز وتىر. كەي اۋىلداردا بولسا دا، ساپاسى (جىلدامدىعى) سىن كو­تەر­مەيدى. WhatsApp الەۋمەتتىك جە­لىسىندە قاراپايىم حابارلامانى جىبەرۋگە قاۋقارى جەتپەيتىن ين­تەرنەتتىڭ شاماسىن باعامداي بە­رىڭىز. اۋىل تۇرماق، ۇلكەن قالالار­دىڭ وزىندە عالامتوردىڭ جىلدام­دىعى بىركەلكى جاقسى ەمەس، الايدا با­عاسى قىمبات. جاڭا وقۋ جىلى­نىڭ باستالۋىنا دا ايدان از ۋاقىت قال­دى. قىركۇيەكتەن باستاپ بالا­لار ساباقتى قاشىقتان  وقيدى. ءبى­لىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءما­لىمەتىنشە، 700 مىڭ بالاعا كوم­پيۋتەر جەتىسپەيدى. «بۇل ماسەلەنىڭ شە­شىمى قانداي بولماق؟» دەگەن ساۋال­­دىڭ ءوزى جەكە تاقىرىپقا سۇ­را­نىپ تۇر.

وسىدان 2 جىل بۇرىن ىسكە اسى­رىلا باستاعان «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاما­سىن­دا ال­عاشقىدا 741 ەلدى مەكەندى كەڭجو­لاق­تى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن بولاتىن. الايدا بۇل جوس­پار ورىندالعان جوق. ەكى جىل­دىڭ ىشىندە تەك 481 ەلدى مەكەنگە كەڭجولاقتى ينتەرنەت جەتكەن. ال جالپى، بۇگىنگە دەيىن حالىق سانى 250 ادامنان اساتىن 3 324 اۋىل عا­لامتورعا قوسىلعان. تسيفرلىق دا­مۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعا­رىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 928 اۋىلدى، ال كەلەسى جىلى تاعى 1 000 اۋىلدى ينتەرنەتكە قوسۋدى كوزدەپ وتىر. ال 3G جانە 4G بايلانىسىن 18 ملن ادام پايدالانادى دەپ جوسپارلا­نۋدا.

تسيفرلىق دامۋ، يننو­ۆاتسيا­لار جانە اەروعارىش ونەر­كا­سى­بى ۆيتسە-ءمينيسترى دارىن تۇياقوۆ: «وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك ءمۇم­كىندىكتەرىن تەڭەستىرۋ جانە اۋداننان اۋىلعا دەيىن تالشىقتى-وپتيكالىق جەتكىزۋ جەلىسى بويىن­شا جىلدامدىعى جوعارى ينتەر­نەت­پەن قامتۋ ماقساتىندا 2018 جىل­دان بەرى كوپتەگەن جوبا ىسكە اسى­رىلىپ جاتىر. بۇل جوبا اياسىن­دا ءبىز تالشىقتى-وپتيكالىق كا­بەل قۇرىلىسىن قارجىلاندىر­ماي­مىز، دايىن سەرۆيستى ساتىپ الا­مىز. بۇگىندە اۋىلداردىڭ 50 پايى­زى 607 اۋىلدىق ەلدى مەكەن تال­شىقتى-وپتيكالىق جەتكىزۋ جە­لىسىمەن قامتىلعان. بيىل جىل سوڭى­نا دەيىن 250-دەن اسا ادام تۇرا­تىن 928 اۋىل 3G جانە 4G جو­عارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت تەح­نو­لوگيالارىمەن قامتى­لا­تىنىن ەسكە سالعىم كەلەدى» دەگەن ەدى.

بيىل 4 ناۋرىزدا مەملەكەت باس­شىسى  «تسيفرلىق قازاق­ستان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءجو­­نىندە وتكىزگەن كەڭەسىندە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنە جۇك­تەل­گەن مىندەتتىڭ ىسكە اسپاعانىن ءما­لىمدەگەن بولاتىن. اسىرەسە، جەم­قورلىققا بەيىم سالالاردا تسيفر­لان­­دىرۋ وتە باياۋ جۇرگىزىلىپ جات­قا­نىن ەسكەرتكەن. 10 شىلدەدە وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا تسيفر­لان­دىرۋداعى الشاقتىقتىڭ ءالى ساق­تالعانىن ايتتى. ونى تەك ال­شاقتىق ەمەس، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك دەپ باعامدادى. 20 شىلدەدە اسقار جۇماعاليەۆ تسيفرلىق دامۋ، ين­نوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەر­كاسىبى ءمينيسترى قىزمەتىنەن بو­سا­تىلعانى بەلگىلى. ۇكىمەت وتى­رى­سىن­دا «بيىل كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسى­لاتىن اۋىلدار سانى 5 163-كە جەتەدى. ەلىمىزدىڭ حالقىن 3G جانە 4G ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتۋ 99,3 پايىزدى قۇرايتىن بولادى»، – دەپ ءما­لىمدەمە جاساعان ەدى. ەكس-مي­نيستر 2018 جىلدان بەرى ەلدى مە­كەن­دەردى تالشىقتى-وپتيكالىق باي­لانىس تەحنولوگياسى ارقىلى ين­تەرنەتپەن قامتۋ جوباسىن ىسكە اسى­رۋعا كىرىسكەن بولاتىن.

تسيفرلاندىرۋ – ءبىر عانا سا­لانى نەمەسە ءبىر باعىتتى دامىتۋ ەمەس. قاراپايىم عالامتور­دىڭ ءوزى تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالىپ تۇرعاندا، باسقا كۇردەلى جوبالاردى ويعا الۋعا دا جۇرەكسىنەسىڭ. نەگىزگى ءتورت باعىتىنىڭ العاشقىسىندا-اق كەم-كەتىكتەر جەتىپ ارتىلاتىن «تسيفرلى قازاقستاننىڭ» تولىق جۇزەگە اسۋى شىندىققا جاناسا ما؟ ودان بۇرىن اتقارىلعان شارۋالار­دىڭ ناتيجەسى قانداي؟

ناقتى جۇيە جوق پا؟

90-جىلدارى ۇدەمەلى ين­دۋستريال­دى-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باع­دار­لاما ىسكە قوسىلدى، 2005 جىلى ەلەكتروندى ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ باستالدى، يننوۆاتسيالىق ەكو­جۇيە­نىڭ بىرقاتار ەلەمەنتتەرى قۇرىلدى، ياعني بۇعان دەيىن ءبىراز شارالار ات­قارىلعان. «تسيفرلىق قازاقستان» باع­دارلاماسى 4 باعىتقا نەگىزدەلسە دە، ناتيجەسى جۇيەسىز ەكەنىن مەملە­كەت باسشىسى دا اتاپ وتكەن بولا­تىن.

جوبانىڭ العاشقى باعىتى – الىس ايماقتاردى عا­لام­تور­مەن قامتاماسىز ەتۋ – تو­لىق ناتيجەلى بولماعانىن جوعارى­دا ايتتىق. ەكىنشى باعىت – ەكونو­مي­كانىڭ سالالارىنا (كولىك جانە لوگيستيكا، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ەلەكتروندى ساۋدا) تسيفرلى تەح­نو­لوگيانى ەنگىزۋ بولسا، بۇل باعىتتىڭ دا اتقارىلعانىنان اتقارىلماعا­نى كوپ سىڭايلى. تاعى ءبىر ماقسات – بىلىكتى IT مامانداردى دايارلاۋ. بۇل باعىتتا جوعارعى وقۋ ورىندارىن­داعى IT سالاسىنا بولىنگەن گرانت سان­دارى كوبەيتىلدى. شەتەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار قانشاما؟ بىراق ءبىلىمدى جاستاردىڭ كوبى شە­تەل اسىپ، كرەمني القابى سياقتى ايگىلى جەرلەردە جۇمىس ىستەۋدى ارمان ەتەتىنى جاسىرىن ەمەس.

باعدارلاما بويىنشا ازا­ماتتاردىڭ تسيفرلىق ساۋات­تى­­لىعىن 85 پايىزعا دەيىن ارت­تىرۋ كوزدەلگەن بولاتىن. قاتاڭ كاران­تين شارالارى كەزىندە مۇنىڭ دا شالا جۇزەگە اسقانى بايقالدى. قالالاردىڭ وزىندە ءالى كۇنگە دەيىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋ ءۇشىن قازپوشتاعا قاراي اعىلاتىن ەل تەمىرجول كاسسالارىنداعى ۇزىن-سو­نار كەزەك وسى پىكىرىمىزدى ودان ءارى بەكىتە تۇسەدى. كۇن سايىن قۇبىل­عان الەمدە «وركەنيەت كوشىنە ەرە الماي قالامىز با؟» دەگەن ۇرەي دە جوق ەمەس.

الەمدەگى «ساندىق قادامدار»

الەمنىڭ جەتەكشى ساراپ­شى­لارى 2020 جىلعا قاراي الەم­دىك ەكونوميكانىڭ تورتتەن ءبىرى تولىق تسيفرلانادى دەپ بول­جاعان ەدى. كوپتەگەن ەلدە تسيفرلان­دىرۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ۇستىندە. دانيا، نورۆە­گيا، ۇلىبريتانيا، كانادا، گەرما­نيا، ساۋد ارابياسى، ءۇندىستان، رە­سەي، قىتاي، وڭتۇستىك كورەيا، ما­لاي­زيا، سينگاپۋر، اۆستراليا، جاڭا زەلانديادا قارقىندى جوبالار ءجۇرىپ جاتىر. قىتاي ءوزىنىڭ «ين­تەرنەت پليۋس» باعدارلاماسىندا تسيفرلىق يندۋستريانى ءداستۇرلى ين­دۋستريامەن بىرىكتىرگەن. سينگا­پۋر «اقىلدى ەكونوميكانى» قا­لىپ­تاستىردى، وڭتۇستىك كورەيا «كرەا­تيۆتى ەكونوميكا» باعدارلا­ماسى ارقىلى ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا، كاسىپكەرلىككە جانە سوڭعى تەحنولوگيالىق جەتىستىك­تەرىن تاراتىپ جاتىر، ال دانيا مەم­لەكەتتىك سەكتوردى تسيفرلان­دىرۋعا باسا نازار اۋدارعان. قازىرگى كۇنى موڭعوليادا شالعايداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءوزى ۇيالى بايلانىستىڭ بەسىنشى بۋىنى 5G-مەن قامتاماسىز ەتىلگەن.

2016 جىلى بۇۇ ارقىلى جا­سالعان اقپاراتتىق كوممۋ­ني­كا­تسيالىق تەحنولوگيالار دا­مۋى­نىڭ نەگىزگى الەمدىك رەيتين­گىن­دە (ICT Development Index) قازاق­ستان 175 ەلدىڭ ىشىندە 52-ورىندى يە­لەنگەن ەكەن. «تسيفرلىق قازاق­ستان» باعدارلاماسى مەن باسقا دا سترا­تەگيالىق باعىتتاردى ىسكە اسىرساق، ەلىمىز 2022 جىلعا قاراي 30-ورىنعا، 2025 جىلعا قاراي 25-ورىنعا جانە 2050 جىلعا قاراي 15-ورىنعا دەيىن كوتەرىلەدى دەپ بولجانعان ەكەن. قازاقستان سونداي-اق تسيفرلاندىرۋدىڭ اعىمداعى دەڭگەيى تۇرعىسىنان The Boston Consulting Group حالىقارالىق كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ e-intensity رەيتينگىندە جوعارعى كور­سەتكىشكە يە بولعان. اتالعان ءما­لىمەتتەر شىندىققا جاناسا ما، جوق پا دەگەن ساۋال بارىمىزگە قىزىق. بىراق تسيفرلاندىرۋدىڭ اقساپ تۇر­عانى انىق. كىنارات جوبادا ەمەس، ونى ورىنداۋدا سىڭايلى. 2025 جىلعا دەيىن، جالپى العاندا تسيفرلان­دىرۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 40 ملرد تەڭگەنى قۇراماق. بۇل بولجام جۇزەگە اسا ما، جوق پا؟ ونى، ارينە ۋاقىت كورسەتەدى.

 

ءدىلدا ۋاليبەك

سوڭعى جاڭالىقتار