13 تامىز, 14:22 482 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

اباي اڭساعان ازاتتىق

وكىنىشكە قاراي، اباي ءبىلىم تەڭىزىندە ەمىن-ەركىن جۇزە الماي، 13 جاسىندا وقۋىن تاستاپ، اكەسىنە كومەك­شىلىككە جاراپ، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋ ءۇشىن اۋىلعا قايت­تى.

ەل باسقارۋ ىسىنە، دالالىق سايا­ساتقا ارالاسۋ اباي ءۇشىن ءۇل­كەن ءومىر مەكتەبى بولعانى راس. بوداندىقتاعى قازاق ەلى­نىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى، تۇرمىس-ءتىر­شىلىگى، ءومىردىڭ جاقسى جاق­تارى دا، كولەڭكەلى تۇستارى دا ونىڭ كوز الدىنان ءوتىپ جات­قان بولاتىن. اعايىن-تۋىس­تىڭ باقايەسەپپەن ورىس ۇلىق­تارىنىڭ الدىندا قۇرداي جور­عالاۋى، قاراشا حالىقتى ءاب­دەن قاناپ، مىنەۋى، كەدەي­شى­لىكتىڭ سالدارىنان ءوز وتىندا ءوزى كۇيگەن قايران جۇرتىنىڭ بايانسىز تىرشىلىگى ءبارى ونىڭ ءجۇ­رەگىنە، ساناسىنا سىلكىنىس جا­سادى.

تەگىندە اقىن ادام، شى­عار­ماشىل ادام ءبارىن جۇرەگىنە جاقىن قابىلداپ، ومىردەگى قيلى-قيلى جاعدايلاردى سول اقىن-جۇرەگىمەن ساراپتاپ، وي ەلەگىنەن وتكىزبەۋشى مە ەدى؟ ءيا، سول جۇرەككە جاقىن العاننان اباي قازاق ورتاسىندا ءجۇرىپ تەز قارتايىپ، زور ۋايىمعا سوقتىقتى.

انىعىندا، ابايدىڭ ەڭ ءۇل­كەن ۋايىمى – قازاقتىڭ بوس­تاندىعى مەن ازاتتىعى، ەر­كىندىگى ەدى. جەرىنىڭ تارىل­عانى، ءدىنىنىڭ تۇنشىققانى، ءدىلىنىڭ سىنعانى، ۇلتتىق بار بەلگىسىنەن ايىرىلىپ، الا­قان­داي عانا جەردە كيىمسىز، اش-جا­لاڭاش وتىرعان ەلىنىڭ بەي­قامدىعى مەن شاراسىزدىعىنا نالىعان-دى. بۇل كەزەڭدە اقىن:

وزدەرىڭدى تۇزەلەر

دەي ال­مايمىن،

ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ

ەندى ءوز ىرقىڭ،  – دەپ

جۇرەك زاپىرانىن توككەن. اشىندى. نالىدى. قورلاندى. قىجىلىن توكتى. بىراق جالعىز ادام نە ىستەي السىن؟

سول زامانداعى قازاق قان­داي ەدى؟ ابدەن جۇدەگەن، ەر­كىن­دىك جولىنداعى كۇرەستەرى جان­شىلعان. ەل باستاعان با­تىردىڭ باسى كەتكەن، ەلگە تورە بولعان سۇلتاننىڭ باعى تايعان. قازاقتى تەك ورىستىڭ جاندارمى عانا تاعايىنداعان ادامى باسقاراتىن كۇن تۋعان. اباي ايتقان – «ءوز ىرقىڭ» كەتكەنى وسى ەدى.

جازۋشى، ابايتانۋشى-عا­لىم تۇرسىن جۇرتباي: «اباي كوشپەلى زاماننىڭ سوڭعى، جاڭا نيزامنىڭ العاشقى ۇلى تۇلعاسى بولدى. سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارىنداعى جان كۇيزەلىسى قازاق حال­قى­نىڭ قاسىرەتى مەن رۋحاني ءدۇ­نيەسىنىڭ ايناسىنا اينالدى. كوشپەلى قوعامنىڭ ۇلى كا­تار­سيسى تۇسىندا ۇلى اقىن ءومىر­گە كەلدى. اباي ءوزىنىڭ «زا­مان­دى زامان بيلەپ» جاتقان تۇستاعى ارپالىستى سەزىمىن اقى­لىنا سۋارىپ، وتكەن مەن جاڭ­انىڭ اراسىنداعى قۇ­بىلىستاردى تەڭ بايقاپ، ونى ولەڭىنە وزەك ەتتى»، – دەپ جاز­عان. عالىمنىڭ وسى ويىن قۋات­تاي تۇسسەك، راسىمەن دە اباي وتارلىق ساياساتقا بىلەك­تىڭ كۇشىمەن ەمەس، اقىلدىڭ كۇشىمەن جەتۋدى ويلادى؟ بىراق اباي ءومىر سۇرگەن داۋىردە باسقا وقىعان كىم بار ەدى؟ ءبى­لەك­كە سەنگەنى دارعا اسىلدى. با­سى كەسىلدى. سول قايران ەر­لەردىڭ باسى كەسىلىپ قانا قوي­عان جوق، ۇلت مۇددەسىن كو­تەرتپەۋ ءۇشىن پاتشالىق بيلىك ارىستاردىڭ باسىن پەتەر­بورعا الدىرىپ، كۇل سالعىش قى­لىپ قورلادى. قانشاما قا­زاقتىڭ باسى ەرميتاج مۋ­زەيىندە ەكسپونات بولىپ تۇر. ونى ويلاساڭ قانىڭ باسىڭا شا­بادى ەمەس پە؟

اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭ جۇماق ورناعان تۇس ەمەس-ءتىن.  قازاقتىڭ ەسكى سالت-داستۇرىنە، شاريعات جو­لىنا اقىن جەتىك بولاتىن. ورىس، باتىس عۇلا­ما­لارى مەن اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ، كيىز ۇيدە جاتىپ-اق اكادەميالىق تەرەڭ ءبىلىم يگەرگەن، ءوز بەتىنشە الەمنىڭ تىلسىم قۇ­پياسىن اشقان دانا اباي ىشكى رەسەيدەن ايدالىپ كەلگەن دەموكرات، وزىق ويلى ازاماتتارمەن تانىسا ءجۇرىپ، ارالاسا ءجۇرىپ، دەموكراتيالىق قۇندىلىق پەن ەركىندىك تۋرالى كوزقاراسىن قالىپتاستىردى. ومىرگە، زامانعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراپ، العا قاراي پروگرەسپەن قادام باسقان-دى.

ابايدىڭ ازاتتىق پەن وتارلىق ساياساتىنا قار­سى كۇرەسى  1885 جىلعى مامىر ايىندا وتكەن شار­داعى بيلەردىڭ توتەنشە سيەزى بولاتىن. سيەز بارى­سىندا اباي باستاعان قازاقتىڭ اقىلدىلارى ەرەجە قابىلداپ، پاتشالىق بيلىككە جولدادى. اسىلىندا،  وسى ەرەجەنىڭ مازمۇنىمەن تانىسقان ادام ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندەگى قازاقتىڭ جالپى قۇقىقتانۋ عىلىمىنا جانە ابايدىڭ رەفورما­تورلىق كوزقاراسىن انىقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىلعانىن باعامداۋعا بولادى. اباي قول قويعان قۇقىقتىق قۇجاتتا قىر ءومىرى تىرشىلىگىن يسلام ءدىنى بەكىتكەن شاريعات شارتتارىمەن زامان تالابىنا ساي بەيىمدەۋگە، نەكە، قىلمىستىق، ازاماتتىق قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن ايەل بوستاندىعى، ەركى تۋرالى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعانى بار.

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ابايدىڭ قۇقىقتىق-ساياسي كوزقاراسى حاقىندا مونوگرافيا جازعان ساكەن وزبەكۇلى: «ابايدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق كوزقاراستارىنىڭ اراسىندا وكىمەت باسقارۋ، مەملەكەتتىك اپپاراتتى جەتىلدىرۋ تۋرالى ايتقان كەلەلى دە كەسەك ويلارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ول وسى ماسەلەلەر حاقىندا زامان اعىمى مەن تالاپتارىنا ساي كەلەتىن اسا قۇندى پىكىرلەردى، يدەيالاردى تىلگە تيەك ەتەدى»، – دەپ شاردا جازىلعان «قارامولا» ەرەجەسىن، جالپى 73 بابىن تولىق تالداپ، تارازىلاعان.

احمەت بايتۇرسىنۇلى اباي تۋرالى ماقالاسىندا: «زامان بۇرىنعىداي بولسا، اباي الاشتىڭ اتاقتى بيلەرىنىڭ ءبىرى بولۋى ءشۇباسىز. بىلىممەن بي بولىپ، جۇرت بيلەيتىن زامان ءوتىپ، تاسىڭ (تاسپەن) بي بولاتىن زامانعا قارسى تۋعان»، – دەپ جازعانىنداي، اباي راسىمەن ەسكى زامان بولسا توبە بي بولار ەدى. دەسە دە، اباي وسى شارداعى سيەز بارىسىندا ءبيدىڭ مىندەتىن اتقارعان دالانىڭ كەمەل ويلى تۇلعاسى بولاتىن. ماسەلەن، ابايدىڭ كەلىنى كاماليانىڭ يبادي ماتاقوۆقا ايتقان اڭگىمەسىندە: «... قاۋىم ەندى اباي وسى سيەزگە توبە بي بولسىن، بەرەكەلى بىتىممەن تارقاسىپ، بۇدان بىلاي دا ەلدىكتەرىڭ كەتپەسىن – دەپ ءالىمحان باتا بەردى. كوپ قول جايىپ، باتا قىلىستى. ءالىمحان ەندىگى ءسوز ويازدا قالدى، وسى جيىلعان قاۋىم تۇگەل ويازعا بارىپ، ەلدىڭ توقتاسقانىن، ابايدى توبە بيگە سايلاعانىمىزدى ايتايىن دەپ، بارلىعى سيەزگە كەلگەن توپتى ەرتىپ، ويازدىڭ ۇيىنە ءجۇرىستى. ەل كەلگەن سوڭ وياز تىسقا شىعىپ، جۇرتتىڭ ءسوزىن تىڭداپ:

– اباي قۇنانباەۆ، سەن مۇندا كەل، – دەپ قاسىنا شا­قىرىپ الىپ، ورىسشا سويلەسىپ كەتەدى. جۇرت ول كۇنى ءۇيدى-ۇيىنە تاراستى. مەن الىمحانعا ەرىپ، را­قىشتىڭ تىككەن ۇيىنە كەتتىم. ەرتەڭىندە ەل تۇرعان سوڭ، ءالىمحان ابايدىكىنە باردى. اباي:

– الەكە ويازبەن سويلەستىم، ورىستىڭ ءبىزدىڭ قا­زاق داۋى تۋرالى شىعارعان زاڭى تۋرا كەلمەيتىنىن ايتتىم. وياز وعان توقتاپ، ولاي بولسا سەن قازاقتىڭ عۇرىپ-ادەتىنە، تۇرمىسىنا لايىقتى زاڭ شىعارىپ جاز. وسى سيەزگە جينالعان بيلەرگە، ەلگە وقىپ بەر. ەگەر ولارعا ۇناماعانى بولسا، تۇزەت. سول كوپتىڭ ۇنات­قان زاڭىن مەن بەكىتەيىن، بۇدان بىلاي قازاق ورتا­سىنا بەلگىلى زاڭ بولسىن، – دەدى، سونى جازىپ جا­تىرمىن»، – دەلىنگەن. وسى كوزكورگەندەردىڭ ەستە­لى­گىندەگى وقيعانىڭ ءوزى اقىننىڭ قۇقىقتىق كوزقاراسىن انىق ءارى ايقىن كورسەتەدى. اقيقا­تىندا، اباي ورىستىڭ ۇلىقتارى بەلگىلەپ بەرگەن زاڭىنا قارسى شىعىپ، قىر بالاسىنىڭ ءومى­رىنە لايىقتالعان قازاقى ادەت-عۇرىپ، شاريعات جولىمەن جازىلعان جاڭا زاڭىن ۇسىنىپ، ەل-جۇرتتىڭ تالقىسىنا سالعان. 73 باپتان تۇراتىن ەرەجە قازاق ءومى­رىنە، قازاق كوزقاراسىنا ساي جازىل­عانىن وقىپ، ءوزىڭىز دە بايقاپ، ءتۇ­سىنۋىڭىزگە بو­لادى. بۇل دا اباي­دىڭ وتارلىق سايا­ساتقا قارسى كۇرەس تۋدىرعان ءىلىم جولىن­داعى ەرلىگى. ارينە، بىلەكپەن ەمەس، اقىل، پاراسات­پەن جا­ساعان ەرلىكتى قادامى دەپ ۇققانىمىز ابزال بو­لادى.

اكادەميك سالىق زيما­نوۆ ابايدى تۇلعاسى ءجونىن­دە: «عاسىرلار بويى قالىپ­تاس­قان ادەت-عۇرىپ، جول-جورا ەرەجەلەرىنە نەگىزدەلگەن قا­زاق زاڭدارىنىڭ كۇشى ءالى دە رەسەي وتارشىلىق ءداۋى­رىندە دە جويىلا قويماعان ور­تادا، ولاردى قازاق حال­قى­نىڭ بىرلىگى، تىنىشتىعى، بولاشاعى ءۇشىن جاڭا­شا كوز­قاراسپەن مەيلىنشە پاي­دالانا بىلگەن، ءحىح عاسىردىڭ ەكىن­شى جارتىسىندا ءومىر ءسۇر­گەن ءىرى تۇلعا­لاردىڭ الدى – اباي. ونىڭ شەشەن-بي رەتىندە اتقارعان قىزمەتى، جول-جورا ەرەجەلەرىنە ەنگىزگەن جاڭا ۇلگىلەرى كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ دامۋىنا ەداۋىر اسەرىن تيگىزدى.

ابايدى كۇنى بۇگىنگە شەيىن ۇلى اقىن دەپ قاراپ كەل­دىك. بۇل ورىندى. ورىندى بولسا دا جەتكىلىكسىز. ۇلى اقىن ولەڭ سوزبەن بەينەلەگەن جۇرەك سىرىن، تەرەڭ ويىن تەك ارمانى ەتىپ قالدىرماعان. سول ءۇشىن كۇرەسكەن. شەشەندىك، بيلىك جولى ونىڭ حا­لىقتىق سانا-بولمىستى بيىكتەتۋدەگى نەگىزگى قۇرالى سانالعان. اباي – تۇتاس تۇلعا»،  – دەپ تانۋ قاجەت­تىگىن ايتىپ، ابايدىڭ تۇلعالىق قىرىن اشىپ، تارقاتا جازادى. تەگىندە، ابايدىڭ جەر داۋى، جەسىر داۋى جانە اعايىن-تۋىستىڭ قاناۋشىلىعى جايىن­داعى كەلەڭسىز ىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ، سوزىمەن ىق­پال ەتىپ، ايبات كورسەتىپ، ادىلدىك ورناتۋى دا سونىڭ كورىنىسى.

ءسوز جوق، اباي قۇنانبايۇلى وتارلىق بيلىكتى ۇناتقان دا، سۇيگەن دە ەمەس. ورىس ادەبيەتىن تانۋى، اقىندارىن قۇرمەتتەۋى بيلىكتى ۇناتتى دەگەن ءسوز ەمەس. اباي دا قازاقتىڭ باياعى اق ورداسىنىڭ كوتەرىلىپ، ءوز الدىنا دەربەس ەل بولۋىن تىلەدى. سول تىلەگىنە جەتۋى ءۇشىن ۇلدارىن ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋىنا ۇگىتتەدى. ونىڭ سول كەزدەگى ويىن اعايىن-تۋىسى تۇسىنبەي، ابايدى ءتىپتى «ورىسشىلسىڭ» دەپ تە كىنالاعان. ابايدىڭ ءۇمىتى – ءابدىراحمان ءبىلىم ىزدەپ، پەتەربور بارىپ، وكپەسىنە قۇرت ءتۇسىرىپ، ارمان-تىلەگىنە جەتە الماي، قاپيادا كوز جۇمىپ، ومىردەن ءوتۋى  اقىننىڭ جۇرەگىنە قاياۋ تۇسىرگەن ەڭ ۇلكەن مۇڭ ەدى. سۇيىكتى ءىنىسى وسپاننىڭ مىرزالىعى مەن ادالدىعىنا ءتانتى بولىپ، ونى بيلىگىنە جاراتىپ-اق جۇرگەندە مەزگىلسىز كەلگەن باۋىردىڭ قا­زاسى دا وپىندىردى. ورىسشا ءبىلىم الىپ، مۋزىكاعا اۋەستەنىپ، اقىن اكەدەي ولەڭ جازىپ، ءسوز ورنەگىندە ءوز قولتاڭباسىن انىق قالدىرعان ماعاشتىڭ راقمەتتىك دۇنيەگە ەرتە كوش باستاۋى...  ابايدىڭ كۇرەسكەرلىگىنە دە، اقىندىعىنا دا وراسان زور قايعى بولعان جۇرەك مۇڭى، كوڭىل شەرى بولاتىن.

تۇزەتپەك ەدىم زاماندى،

ءوزىمدى تىم-اق زور تۇتىپ،  – دەپ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كۇرەسكەرلىگىنىڭ بايانسىزدىعىن مويىنداپ، بارىنەن جەرىگەن.

اباي – ازاتتىق جارشىسى، تىلەكشىسى. ونىڭ ارمانىن ءابىشتىڭ قاتارلاس-زامانداستارى ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋ­لاتۇلى، جاقىپ اقبايۇلى، حالەل دوسمۇ­حامەد­ۇلى باستاعان وقىعاندار توبى ورىنداعان. ازاتتىق كۇ­نىن جاقىنداتقان ۇلتشىلدار قاتارىندا ابايدىڭ كىندىگىنەن ونگەن تۋراعۇل، مەكايىل، ىزكايىل، سۇيىكتى ءىنى شاكارىم قاجى مەن كاكىتاي ىسقاقۇلى دا بار ەدى.

اباي تىلەگى – الاش يدەياسىمەن جالعاسقانىن ۋاقىت تا كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟ سوندىقتان اباي مەن الاش – قازاقتىڭ ءبۇتىن ءبىتىمى.

 

P.S. وسى كۇندەرى ءبىز ابايدى تولىق تاني الماي جۇرگەندىكتەن، حاكىم تۋرالى تەك­تەن-تەككە حالىقارالىق ءارتۇرلى پىكىر تارا­تىپ، داۋرىعىپ ءجۇرمىز. بۇل زور نا­دان­دىق ەدى. ابايدىڭ ورتاسى مەن اينا­لاسىن تانىپ-بىلسەك، باس اقىننىڭ تۇل­عاسىنا قاتىستى شۋ شىعارماعان بولار ەدىك. سوندىقتان ءبىز اباي تۇلعاسىن ۇلت­تىق كۋلتكە اينالدىرعان الاش وقىعان­دا­رىنىڭ ادەبي-مادەني قىزمەتى حاقىن­داعى ءسوزىمىزدى جالعاستىرا بەرمەك­پىز...

ەلدوس توقتارباي،

الاشتانۋشى، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار