30 شىلدە, 15:09 724 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

تۋراعۇل مىرزا

تۋراعۇل مىرزا!

ول وسىنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىق­­تى تۇلعا. ونىڭ ءومىر جو­لى، تاۋقىمەتتى تاع­­دىرى – اباي مەن الاش دەگەن ءبولىن­بەس، ءبىر-بىرىنە ماعىنا مەن ءمان ۇستەمەلەپ وتىراتىن رۋح كيەسىن جالعاعان ءۇمىت ءجىبى. ابايدى قازاق اقىنى رەتىندە ءھام ۇلتىمىزدىڭ اسىل تەكتى پەرزەنتى رايىندا شەتسىز-شەكسىز سۇيگەن الاش ارىستارىمەن ويانۋ داۋىرىندە، ۇلتتىق ۇلى بۇلقىنىس تۋعان شۋاقتى مەزەتتە ات ۇستىندە جۇرگەن تۋراعۇل اكە اماناتىن ورىنداعان، ءفاني عۇمىردىڭ قىزىعىن كورە الماي ارماندا كەتكەن ءابىش ء(ابدىراحمان), ماعاش (ماعاۋيا), اقىلباي اعالارىنىڭ كوزىندەي ەل-جۇرتىنا قورعان بولعان ەر ەدى.

تۋراعۇل 1875 جىلى تۋعان. جاسى­نان بىلگىر اكەنىڭ تاربيەسىمەن دانالىققا ءۇيىر، ەستى ءسوزدى ۇعۋعا بەيىل. دومبىرا، سكريپكا سياقتى مۋزىكالىق اسپاپتاردا شەبەر ويناعان كانىگى ونەر ادامى.

الاش قايراتكەرى تۋراعۇلدىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارى ونىڭ ادامگەرشىلىگى ەرەن، كەسەك بول­مىستى ازامات بولعانىن جازادى. مى­سالى، «تۋراعۇل سوزگە شەشەن، مايدا ءتىلدى، بيازى سويلەيتىن وتە قابىلەتتى بولعان. ابايدىڭ سۇيىكتى ايەلى ايگەرىمنەن تۋعان تۇڭعىش ۇلى. مەن ءوز باسىم وسى كۇنگە دەيىن ەر ادامدا تۋراعۇلداي سىمباتتىنى كورگەم جوق. مەن كورگەندە ول كىسى ۇزىن بوي­لى، دەنەلى، قىزىل شىرايلى، قويۋ قارا ساقالدى، قارا مۇرتتى، وتە سىمبات­تى كىسى. ۇلكەندەردەن ەستىگەنىم شەشەسىنە تارت­قان دەۋشى ەدى»، – دەپ جازعان  نياز­بەك الداجاروۆ اقساقال. پاراساتتى، شىن زيالى تۋراعۇل.

تۋراعۇل ەل مۇددەسى تارازىعا ءتۇس­كەن بۇلىڭعىر شاقتا ساياسي ىستەر­گە دە قاتىسقان. 1917 جىلعى 5-13 جەلتوق­ساندا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنە دەلەگات رەتىندە شاقىرىلعان. «الاش» پار­تياسىنىڭ سەمەي قالاسىنداعى ءبولى­مىنىڭ مۇشەسى. الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اتى­نان تۇركىستان قازاقتارىمەن كەلىس­سوز جۇرگىزۋ ماقساتىنداعى سىرداريا سيە­زى­نە قاتىسقان. بۇل سيەزدە ول باقتى­كەرەي قۇلمانۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى سىندى ارىستارمەن قاتار قازاق ماسەلە­سىن شەشىسكەن. جۇسىپبەك پەن مۇحتارعا دە­مەۋ كورسەتىپ، «اباي» جۋرنالىن شى­عارىس­قان.

1922 جىلى ءاليحان بوكەيحان، ءمىر­جاقىپ دۋلاتۇلىمەن قاتار تۇرمەگە قا­ما­لىپ، ءتورت اي اباقتىدا وتىرعان. 1927 جىلدىڭ كۇزىندە قايتا تۇتقىن­دالعان. 1928 جىلعى 19 قاراشاداعى سەمەي وكرۋگتىك كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىمەن باي، فەودال رەتىندە ايدالعان. قۇنانباي قاجىنىڭ تۇقىمى جانە الاش وردانىڭ مۇشەسى دەپ ايىپتالعان. نيازبەك الدا­جاروۆ اقساقالدىڭ ەستەلىگىنە نازار اۋدارساق، تۇراش قۇنانباي سياقتى ادامنىڭ نەمەرەسى جانە الاشوردانى جاق­تادى دەپ، 1928 جىلى نەبارى وتىز التى قارانىڭ مۇلكىمەن كامپىسكەلەنىپ، قوستانايعا جەر اۋدارىلعان.

تۇراشتىڭ ابايتانۋ عىلىمىنا قوسقان قوماقتى زور ۇلەسى – «اكەم اباي تۋرالى» ەستەلىگى. بۇل ەستە­لىكتىڭ تاريحي دا، ادەبي دە ءمان-ماعىناسى وتە كەڭ. ءبىرتۋار ابايدى تولىق تانۋعا، ونىڭ مىنەز-بولمىسىن، شىعارماشىلىق كرەدوسى مەن پسيحولوگياسىن، جەكە زەرتحاناسىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىمي ءسوز. اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جەكە وتىنىشىمەن جازىلعان بۇل ەستەلىك سوۆەت زامانىندا ءبىر-ەكى رەت قانا جاريا­لانىپ، كەيىننەن عىلىمي اينالىمنان قا­لىس قالسا دا، اباي تۋرالى ۇلكەن رو­مان-ەپوپەيا جازعان جازۋشىعا مولىنان قىزمەت ەتكەنى شىندىق.

اسىلىندا، تۇراشتىڭ ەستەلىگى ار­قىلى اقىن ولەڭدەرىنىڭ جازىلۋ تاريحى، شىعۋ سەبەبىن انىق بىلەمىز. ەكىن­شىدەن، ەستەلىكتە ءار ولەڭنىڭ شاعىن تاري­حىنان بولەك جازىلعان ورنى نەمەسە جى­لى انىق ايتىلعان. سوسىن ەڭ قىمبات ءسوز – ابايدىڭ جۇمىس گرافيگى، كىسىنى قابىلداۋى تۋرالى ماسەلەلەر. وسى ءسوز ارقىلى ارقايسىمىزدىڭ جۇرەگىمىزگە جول تاپقان اقىل-وي يەسىنىڭ قانداي ادام بولعانىن ويشا سيپاتتاي الامىز. كوز الدىمىزعا انىق سۇلبالى اباي بەي­نەسى ەلەستەيتىنى ءسوزسىز.

الاش تۋى كوتەرىلگەن كەزەڭدە قا­زاق وقىعاندارىمەن بىرىگىپ رۋ­حاني ومىرگە بەلسەنە ارالاستى. سول جىل­دارى ول بۇقاراعا ادەبي اۋدارماشى رە­تىن­دە كەڭىنەن تانىلعان بولاتىن. اباي­دىڭ تۇراشى ماكسيم گوركيدىڭ «چەل­كاش» اڭگىمەسىن العاش رەت قازاقشالاعان («تاڭ» جۋرنالى، 1924 جىل، №3-4). سو­سىن، ا.نەۆەروۆتىڭ «مەن ومىرگە جەرىكپىن» (ماسكەۋ، 1927), دجەك لوندوننىڭ «بالا­نىڭ ەرلىگى» (1927), ب.پرۋستىڭ «انتەك قى­ران» اڭگىمەسىن تارجىمالاعان. سونى­مەن قاتار ءار جىلدارى ا.بەلتسەر­دىڭ «قول­داعى مالداردىڭ، قۇستاردىڭ قۇرت اۋرۋى بولماعى جايى» (1926), س.پيري­دوليننىڭ «مال شارۋاسىنىڭ ناسي­حات­تارى» (1926), گ.سپەرانسكيدىڭ «بالالى ايەل نە ءبىلۋ كەرەك؟» (1927) كىتاپتارىن اۋ­دارىپتى.

اۋدارماشى تۋراعۇلدىڭ كىتابىنا ۇلت كوسەمى، رۋحاني قۇندىلىق­تارى­مىزدىڭ ءجون-جوباسىن دايارلاعان  ماسكەۋدەگى ءۇي قاماقتا وتىرعان باس يدەو­لوگ ءاليحان بوكەيحان رەتسەنزيا جاز­عان. 1927 جىلعى «ايەل تەڭدىگى» جۋر­نالى­نىڭ №6 سانىندا جارىق كورگەن رەتسەن­زياعا قارايىق: «ۇساق جانۋارلار جۇق­پالى اۋرۋدى تاراتادى». قازاقشالاعان ابايدىڭ تۋراعۇلى. باسقان ماسكەۋ، 1927 جىل. قازاقتا توردەن ورىن العان، باس، جايا، جامباستى جەگەن جۇقپالى اۋرۋ، وبا، شۋما، قارىن دا قايتالاما سۇزەك، بەزگەك، قۇرت اۋرۋى، قان سۇيەك، تەڭگە، قوتىر، وسىلاردىڭ ءبارى بيت، بۇرگە، قاندالا، شىبىن، ماسا ارقىلى بىردەن-بىرگە جۇعادى. ءبىلىم – اۋرۋدىڭ ءبارى ميكروبتان بولادى دەپ تاپتى. ميكروب – اسپاپسىز كوزگە كورىنبەيتىن جاندىك. ءبىر تامشى سۋدا الدەنەشە ءجۇز مىڭداپ ميكروب بولادى. ميكروبتىڭ كولەمىن وسىدان بايقا. ميكروب قاندا، ىشەكتە ميلليون­داپ ءوسىپ، ۋ جاساپ، ۋىمەن ءوزى جايلاعان ءجان­دىكتى ۋاتادى دا اۋرۋ وسىدان بولادى. بۇل كىتاپشادا بيت، بۇرگە، قاندالا، شى­بىن، ماسا قايدا ءوسىپ-ونەدى، قايى­سىسى  قان­داي اۋرۋدىڭ داياشىسى، قايتكەندە ادام جاۋدان قۇتىلاتىنى جازىلعان»،  – دەپ جازادى. «قىر بالاسى» ادەبي ەسىمىمەن جازعان سىن پىكىرىندە الاش سەركەسى ابايدىڭ بالاسىن زور باعالايدى. «تۇراش قازاقتىڭ تۇرمىسىنىڭ تامىرىن ۇستاي بىلەتىن، قازاقتىڭ قولىنان كەلەتىن ايلا-امالدى جازعان. كىتاپتىڭ ءتىلى تۇسىنىكتى، جەڭىل جازىلعان. وقۋداعى بالالار، حات بىلەتىن ايەلدەر بۇل كىتاپتى وقىسا، ار­تىق ءىس بولادى» دەپ جازۋى سونىڭ ناقتى دالەلى.

ادەبي بىلىگى مەن توقىعانى كوپ ازا­مات د.لوندوننىڭ «مارتين يدەن» رومانىن اۋدارعان، بىراق قولجاز­باسى ساقتالماعان. الاش ارىسى ءنازىر تورەقۇلۇلى باسقارعان ماسكەۋدەگى «كىندىك» باسپاسىنىڭ تۇراقتى اۆتورى بولعان ول بۇدان بولەك تاعى باسقا ادەبي تۋىندىلاردى اۋدارىپ جازعان دا بولۋى مۇمكىن. ول ستاليندىك بيلىكتىڭ قاندى قىزىل قۇرىعىنا ىلىنبەگەندە كوپ ەڭبەك ەتەر مە ەدى؟ اسىرەسە، اكەسى اباي تۋرالى، ونىڭ اقىندىعى تۋرالى جۇيەلى ءسوز، عىلىمي ءباسى بولەك ويلارىن جازاتىنى انىق ەدى.

قۋعىننىڭ سويىلىن تارتىپ، ازا­بىن كورگەن تۇراش وتباسىمەن شىم­كەنتكە دە ايدالعان. ونىڭ ەڭ سوڭعى تۇرا­عى سول – شىمكەنت ەكەن. 1934 جىل­عى 6 ناۋرىزدا تۋراعۇل ەر دۇنيەمەن قوش­تاسقان-دى. ونىڭ سۇيەگى شىمكەنت­تەگى قورعاسىن زاۋىتىنىڭ استىندا قال­عان ەكەن.

سايىپ كەلگەندە، تۋراعۇل – اباي مەن الاش دەگەن ۇلكەن تاريحي وقيعا­نىڭ تىرەگى، دانەكەرى. تۋ كوتەرگەن ەر دارگەيىندە ازاتتىق يدەياسىن بار جان-تانىمەن قولداعان، الاش رۋحانياتى مەن عىلىمى، ادەبيەتى جولىندا قولىنا قالام ۇستاپ، جۇرەك ءسوزىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى.

 

ەلدوس توقتارباي

 

سوڭعى جاڭالىقتار