16 شىلدە, 13:08 1057 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

قادىحان مانايۇلى: ونەردىڭ ارقاسىندا اتاجۇرتپەن قاۋىشتىم

ءداستۇرلى ءانشى قادىحان ما­ناي­ۇلى – موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعىندا تۋعان. 2019 جىلعى «قا­زاقستان» ۇلتتىق ارناسى ۇيىم­داس­تىرعان «مەن قازاقپىن» مەگا­جوبا­سى­نىڭ ءفيناليسى. باسقا دا كوپتەگەن ءان بايقاۋ­لارىنىڭ جۇلدەگەرى.  قازىر شى­عىس قازاقستان وبلىسى، ۇلان اۋ­داندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ قىزمەتكەرى جانە وسكە­مەن قالالىق فيلارمونياسىنىڭ ءانشىسى. 

Atajurt جوباسى اياسىندا شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنا جاساعان ساپار بارىسىندا قانداسىمىز قادىحان مانايۇلىمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– ادامنىڭ ەسىمى ءوز تاعدىرىنا دا اسەر ەتەدى دەپ جاتادى. «قادى­حان» دەگەن ەسىم قازاق اراسىندا سي­رەك كەزدەسەدى. قانداي ماعىنا­ بەرەدى؟

– ءيا، ەسىمىمنىڭ ماعىناسى جايلى كوپ ادام سۇراپ جاتادى. مەنەن كەيىن نادىحان دە­گەن ءىنىم بار. قادىحان، نادىحان دەگەن ەسىم­دەرىمىزدى اتامىز قۇران سۇرەلەرىنەن الىپ قويىپتى. «قادىحان، نادىحان» ءسوز­دەرى – تۇياعىنان وت شاشقان تۇلپار دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. سودان دا شىعار، بالا جاستان جىلقى قۇمار بولىپ ءوستىم. ءساي­گۇلىك باپتاپ، الامانعا ات قوسىپ تۇرامىن. اتبەگىلىك ونەردى مەن اكەمنەن ۇيرەندىم.

– اتاجۇرتقا قاشان، قالاي كەل­دىڭىز؟

– مەنى اتاجۇرتقا اكەلگەن – ونەر. قۇ­داي بەرگەن بويداعى ازدى-كوپتى ونەردىڭ ار­قاسىندا ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جالعاپ ءجۇر­مىز. قازاق ەلىنە تانىستىرعان دا، تا­بىس­تىرعان دا – ونەر. قازاق بولىپ تۋعان سوڭ اتاجۇرتىن اڭسامايتىن قازاق جوق. ءبىز­دىڭ اتالارىمىز دا اتاجۇرتقا جەتۋدى ارمانداپ كەتتى. مەن – اتاجۇرتقا امان جەت­كەن اتالارىمنىڭ ارمانىمىن.

مايرا ءىلياسوۆا اپايدىڭ شاقىر­تۋى­مەن مۇندا ءبىراز كونتسەرتتەرگە كەلىپ ءجۇر­دىم. «التىن دومبىرا»، «كۇمىس كومەي، جەز­تاڭداي» سەكىلدى كەشتەرگە قاتىستىم. مەنىڭ قازاقستانعا كەلگەنىمە ءتورت جىل بولدى. نەگىزىنەن، شىعىس وڭىرىنە كوپ شاقىرتۋ الىپپىن. وسى ءوڭىردىڭ بەلدى ازاماتتارى «ەلگە كەل» دەپ شاقىرتقان سوڭ،  ءوس­كەمەن قالاسىنا كەلدىم. وسكەمەن – باي-ولكەنىڭ وكپە تۇسى. ارادا شەكارا بار دەمەسەڭ ءتيىپ تۇر. ەكەۋى دە ءبىر ءور التايدىڭ ەكى بوكتەرى. نەنى اڭساساڭ، سوعان جەتەسىڭ دەي­دى. نيەت ءتۇزۋ بولسا ادام جەتەدى ەكەن. اڭ­­ساعان اتاجۇرتقا دا جەتتىك. ءوسىپ-وركەن­دەپ، ورتامىزدى تاۋىپ، بۇل جاقتان دا ۇستاز تاۋىپ، ءبىلىم الىپ، ونەرىمدى شىڭداپ، ءومىر-تىرشىلىگىمىزدى دە جالعاستىرىپ جا­تىرمىز.

ء(انشى اڭگىمەسىن وسى جەردەن ءۇزىپ، اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءسوزى­نە جازىلعان ايگىلى كومپوزيتور تۇرسىن­عازى راحيموۆتىڭ «نەنى اڭ­ساي­مىن» ءانىن ورىنداپ بەردى).

تۋعان ولكە، تۋعان جۇرت، سەنى اڭ­سايمىن،

Heگe اڭسايمىن، بىلمەيمىن، نەگە اڭسايمىن

ۇل دە،  مەيلىڭ، اداسقان قۇل دە،  مەيلىڭ،

سەنى اڭسايمىن، تۋعان ەل، ونان سايىن!

– جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە «ۇستاز تاپ­تىم» دەپ قالدىڭىز. سوعان وراي ءبىر سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر. ءار ونەر­­پاز ونەر جولىنا تۇسكەندە بەل­­گىلى ءبىر ادامدى ۇلگى تۇتىپ، سو­عان ەلىكتەيتىنى بار عوي. ءسىزدىڭ ۇس­تا­­زىڭىز قازاق ءانىنىڭ دارابوزى قاي­رات بايبوسىنوۆتىڭ شاكىرتى، ارع­ى-بەرگى قازاققا بەلگىلى ءانشى شە­رىكباي ۇناتۇلى دەپ ەستيمىز. بىراق ومىردەن ەرتە ءوتىپ كەتتى. ۇس­تا­­زىڭىز جايلى ايتىڭىزشى.

– ومىردە دە، ونەردە دە ۇلگى بولعان، با­عىت بەرگەن ۇستازدارىم كوپ. قازىر دە ءشا­كىرتپىن. ونەردە بولدىم-تولدىم دەۋگە كەلمەيدى. مەنىڭ العاشقى ۇستازىم اكەم بول­دى. ول كىسى دە سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى سال-سەرى ادام ەدى. سول اكەمنىڭ توي-توما­لاق­تا ءان ايتۋى، ايتىساتىنى، دومبىرا شەرتەتىنى، قۇسبەگىلىگى، اتبەگىلىگى – ءبارى مەن ءۇشىن ونەگە بولدى.

ال ناعىز ونەرگە باۋلىعان ۇستازىم بەل­گىلى ءانشى شەرىكباي ۇناتۇلى. بۇگىنگى قا­زاقتىڭ باس ءانشىسى قايرات بايبوسىنوۆ­تان وقىپ، تابيعات بەرگەن ونەرىن شىڭداپ كەلگەن كەزى بولسا كەرەك. شەرىكباي ءانشى ءبىزدىڭ اۋلەتكە كۇيەۋ بولىپ كەلدى. ءوزىنىڭ قۇدالىق تويىندا شەكەڭ ءوزى ءان سالدى. بۇل نە دەگەن كەرەمەت داۋىس! كۇن كۇركىرەگەندەي، نوسەر سىركىرەگەندەي، تاۋدان وزەن قۇلاپ اق­قانداي توگىلەدى ەكەن. تويعا كەلگەن جۇرتتىڭ ءبارى قايران قالدى. ول كەزدە مەن كىشكەنتاي بالامىن. ءوزىم دە توي-توما­لاقتا بىلدىر-شىلدىر ءان ايتىپ جۇرە­تىنمىن. ماعان قاتتى اسەر ەتتى. شەكەڭ بول­عىم كەلدى.

ايتا بەرسەك، ول كىسى تۋرالى ەستەلىكتەر كوپ. عۇمىرى از بولعان سوڭ با، اللا تاعالا ءبا­رىن اسىعىس دايىنداپ بەرگەندەي. تىپتەن ءومىر­دەن وتەر جىلدارى انشىلىگىمەن قاتار اكتەرلىك ونەرى دە شارىقتاي ءتۇستى. وتىر­عان جەرى دۋمان-توي ەدى. شەكەڭ داستارقانعا جيىلعان القا-قوتان وتىرىستى قىران-توپان كۇلكىگە كومىپ جىبەرەتىن. سونداي قاسيەتتى ادام ەدى. كوپ ءاندى سول كىسىدەن ءۇي­رەن­دىم. بىراق امال قانشا، ەندى اقىل توق­تاتىپ، ونەردى تەرەڭىرەك تۇسىنەتىن كەز­دە ورتامىزدان كەتىپ قالدى.

وسى جاققا كەلگەننەن كەيىن شىعىس ءوڭىرىنىڭ داۋىلپاز ءانشىسى ءادىل تۇرعانباەۆ اعامىزدان ءتالىم الدىم. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول كىسىنىڭ شاكىرتىمىن.  ءبىز قايرات بايبوسىنوۆتى تىڭداپ وسكەن ۇرپاقپىز. «قىز جىبەك» فيلمىنەن قايرات اعانىڭ داۋسىن ەستىپ، ارقامىزعا قانات بىتكەندەي رۋحتانۋشى ەدىك. قازاق ءان ونەرىنىڭ اسقار شىڭى، ۇستازىمنىڭ ۇستازى قايرات اعا باي­بوسىنوۆ بيىل 70 جاسقا تولىپ وتىر. ونەر ايناسى، كوپ جاستاردى انگە قۇمار قىل­عان دارابوز. سول قايرات اعادان شەرىك­باي ۇستازىمنىڭ ۇيرەنىپ، ايتىپ وتىرا­تىن اندەرىنىڭ ءبىرى «گاككۋ» بولاتىن.

(اڭگىمەمىزدىڭ وسى تۇسىنا كەلگەندە انشىدەن ۇستازدارىنان ۇيرەنگەن «گاككۋ» ءانىن ورىنداپ بەرۋىن سۇرادىق).

– وسكەمەن قالاسى – تورتكە ءبو­لىن­گەن التاي توپىراعىنىڭ ءبىر پۇش­­پاعى. التايداعى تۇركى حا­لىق­تا­رىنىڭ تاريحى دا سان قيلى. الاي­دا سول تاريح ۇرپاققا ءان-كۇي بو­لىپ جەتتى. بىراق قازىر التاي-تار­­باعاتاي جانە التاي-قوبدا ءداس­تۇر­لى ءان مەكتەبىنىڭ ناسيحاتى دا، ورىنداۋشىلارى دا از ەكەنى راس. بۇعان ءوزىڭىز قانشالىقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇرسىز؟

– التاي-تارباعاتاي جانە التاي-قوبدا ءوڭىرى ەجەلدەن ءان مەن كۇيگە باي توپىراق. سونىڭ ىشىندە ءوزىم بالا كەزدەن تىڭداپ وسكەن باي-ولكە قازاقتارىنىڭ نەبىر عاجاپ اندەرى قازىر ۇمىت بولا باستادى. بۇل رەتتە كۇي زەرتتەۋشىلەر وتە تىڭعىلىقتى جۇ­مىس ىستەدى. بەلگىلى كۇيشى، كومپوزيتور قا­بىكەي اقمەرۇلى، كۇيشى، ونەر زەرت­تەۋ­شىسى ءمۇسايىپ قۇسايىنۇلى قاتارلى اتالارىمىز التاي-قوبدا قازاقتارىنىڭ كۇي مۇراسىن ەركەشە جاۋاپكەرشىلىكپەن بۇگىنگى داۋىرگە جەتكىزدى. ءاربىر كۇيدىڭ اڭىزى، نوتاسى جانە كۇيتاباق اۋديونۇس­قاسىمەن قوسا كىتاپ قىلىپ شىعاردى. قازاقستاننان دا كوپتەگەن كۇي زەرتتەۋ­شىلەر التاي-قوبدا وڭىرىنەن كۇي جيناق­تادى. سونىڭ ءبىرى – داۋلەسكەر كۇيشى، ونەر زەرتتەۋشىسى مارقۇم بازارالى مۇپتەكەەۆ بو­لاتىن.

ال التاي-قوبدا قازاقتارىنىڭ ءان ونەرى وسىنداي دەڭگەيدە زەرتتەلىپ، ناسي­حاتتالدى دەۋ قيىن. كەڭەس كەزىندە قابى­كەي اقمەرۇلى، ءمۇسايىپ قۇسايىنۇلىنىڭ جيناقتاۋىمەن «موڭعوليا قازاقتارىنىڭ حالىق ءانى» دەگەن ۇلكەن جاسىل كىتاپ شىقتى. قاتەلەسپەسەم، ىشىندە 500-گە جۋىق ءان بولدى. بۇل تەك حالىق اندەرى عانا. ال ەل ىشىندە جەكەلەگەن اۆتورلىق اندەر قان­شاما؟ مىنە، وسى اندەردىڭ (كوبىنىڭ) ورىن­داۋشىسى قازىر جوق. تەك كىتاپتا ءماتىن جانە نوتا كۇيىندە عانا تۇر. قازىرگى وقىپ جات­قان جاس انشىلەر وسىنداي ءان مۇرا­لارىن زەرتتەپ، قايتادان حالىققا جەتكىز­سە عوي دەگەن ارمانىم بار. ءوزىم دە قال-قا­دەرىمشە سول بالا كۇنىمدە دالا مەكتەبىنەن ۇيرەنگەن اندەردى ورىنداپ، ناسيحاتتاپ ءجۇرمىن. قازىر سىزدەرگە اتاقتى «اعاجاي التاي» ءانىن ۇستازىم شەرىكباي ۇناتۇلى­نان ۇيرەنگەن  نۇسقاسىن ورىنداپ بەرەيىن.

(«اعاجاي التاي» ءانى – كۇللى التاي تاۋلارىنىڭ باۋرايىن مەكەن ەتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ مۇڭلى تاعدىرى مەن ەرلىك تاريحىنان سىر شەرتەتىن ءان.  التاي ءوڭىرىنىڭ ءانۇرانىنا  اينال­عان «اعاجاي التاي» ءانىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن وزگەشە ءبىر نۇسقاسىن تاۋىپ، تىڭدارمانمەن قاۋىشتىرۋ وسى ساپارىمىزدا تاپقان ولجامىز بولدى).

– باي-ولكەدەگى ونەرپاز­دار­دىڭ ورتاسىنان ءوسىپ شىقتىڭىز. جال­پى، سول جاقتاعى ءداستۇرلى ءان­شىلەر جايىندا قىسقاشا ايتا كەت­سەڭىز. كوبى باريتون داۋىستى بو­لىپ كەلەتىن سياقتى؟

– ءيا. نەگىزى سول جەردىڭ توپىراعىنان بولۋى كەرەك، موڭعولدىڭ انشىلەرىنىڭ دە كوبى باس-باريتون جانە باريتون بولىپ كە­لەدى. جىڭىشكە داۋىستى تەنورلار از. سول دا اسەر ەتە مە، راسىندا بايان-ولگەيلىك ءداس­تۇرلى انشىلەردىڭ كوبى باس-باريتون جانە باريتون داۋىستى. ەرتەرەكتە جاناتحان، دالاباي دەگەن انشىلەر بولىپتى. ودان كەيىن رەسەيدى مويىنداتقان موڭعولدىڭ اتاقتى تسەۆەگجاۆىن پۇرەۆدورج دەگەن وپەرا ءانشىسى بولعان، سول كىسىنىڭ شاكىرتى بولىپ، ءتالىمىن العان قانات اپشۇكىرۇلى دەگەن ءانشى اعامىز بولدى. قانات اعامىز باي-ولكە قازاق دراما تەاترىندا  جانە مۇعالىمدەر كوللەجدندە بوكالدان ساباق بەردى. ال ودان كەيىن كوگەرشىن ءىلياسۇلى، نۇربات يباتۇلى، شەرىكباي ۇناتۇلى، جاناتبەك قالقابايۇلى، قادىحان مانايۇلى جانە وزگەرىس شەرىك­بايۇلى بار ءبارىمىز وسى باس-با­ريتون جانە باريتون داۋىستى انشىلەر­مىز. سونىمەن قاتار، باس داۋىستى وپەرا ءانشىسى ەركىن جانايحان دا باي-ولكە توپىراعىندا تۋعان ءانشى. باسقا دا ايتا بەرسەك جاقسى انشىلەر بار. بىراق بىزدە قازاقتىڭ ءداستۇرلى كلاس­سيكالىق ونەرىن وقىعان كاسىبي ونەر­پاز از. كوبى تابيعي تالانتتار. نەگىزىنەن ءار سالاعا كاسىبي ءبىلىم قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ال شەتەل­دەردەگى قازاقتىڭ ءان-كۇي ونەرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ونەر ۋنيۆەر­سي­تەتتەرى مەن كوللەدجدەردە ارنايى گرانت­پەن ونەرلى جاستاردى كوبىرەك وقىتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

– قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇر­سىز؟

– جاراتقان كاسىپتى ونەردەن بەرگەن سوڭ، سونى جالعاستىرىپ كەلەمىن. بالا كەز­دەن ءومىرىمدى ونەرمەن بايلانىستىرىپ ال­عاندىقتان با، ونەردەن ءسال قول ءۇزىپ قال­سام، جان ساقتاي الماي قالاتىنداي بوپ تۇرادى.

وسكەمەندە ءوزى ءانشى، ءوزى ايتىسكەر اقىن ءۇش رەت ءماسليحات دەپۋتاتىنا سايلانعان نۇرتاي تىلەۋجان دەگەن اعامىز وسىندا شاقىردى. قازىر ۇلان اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە قىزمەتتەمىن جانە وبلىستىق «التاي-ەرتىس» كونتسەرتىنىڭ (بۇرىنعى في­لارمونيا) ءانشىسىمىن. وسىنداي ەكى جەردە قىزمەت اتقارىپ ءجۇرمىن.

سوڭعى جاڭالىقتار