16 شىلدە, 12:56 542 0 دەنساۋلىق ارايلىم بيمەنديەۆا

كاميلا بالتابايقىزى: اۋرۋدى قالاي ەمدەۋ كەرەگىن بۇكىل الەم بىلمەي  وتىر

ەلىمىزدە ۆيرۋس ءور­شىپ تۇر. بۇگىنگى قا­لىپ­تاسقان احۋال حالىق­تى تىعىرىققا تىرەگەن­دەي. ءدارى تاپشى، تابىلسا دا باعاسى ۋداي. اۋرۋ­حا­نا­لاردا ناۋقاس قابىل­داي­تىن بوس ورىن جوق. ءار­كىم ءوز بەتىنشە ەم الىپ جات­قانى تاعى بار. وسى وراي­دا كوپتىڭ كو­كەيىن­دە ءجۇر­گەن ساۋال­دار­دى ءدا­رى­گەر كاميلا بال­تاباي­قى­زىنا قويعان ەدىك.

– ىندەت ءورشىپ تۇر. اۋرۋدىڭ وسى­لاي اسقىنۋىنا، ونى اۋىز­دىق­تاي الماي وتىرعا­نى­مىزعا نە سەبەپ، سىزدىڭشە؟

– ۆيرۋسپەن كۇرەسىپ جاتقا­نى­مىزعا بەس ايعا جۋىق ۋاقىت بولدى. ال­عا­شىندا اقپارات دۇرىس تارال­ماعاندىقتان بولار، حالىق ۆيرۋستىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ونشا تۇسىنبەدى، شىنىن ايتقاندا، سەنبەدى. توتەنشە جاعداي الىنعاننان سوڭ كوپ سانيتارلىق شارالاردى ساقتامادى. قازاق حالقى تويدى جاقسى كورەدى عوي. ءالى كۇنگە دەيىن قۇدا كۇتىپ، كەلىن ءتۇ­سىرىپ، بەتاشار جاساپ جاتقاندار بار. ۆيرۋس اۋا تامشىلارى­مەن تى­نىس جولدارى ارقىلى تارايتىن­دىق­تان، وسىنداي جيىن-تويلار ناۋقاس­تار سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە، ۆيرۋستىڭ جىلدام تارالۋىنا الىپ كەلدى.

– اۋرۋ بەلگىلەرى ءار ادامدا ءار­قالاي ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ سە­بە­بى نەدە؟

– اۋرۋدىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى باس اۋىرۋ، مۇرىن بىتەلۋ، قۇرعاق جوتەلدىڭ پايدا بولۋى، دەنەنىڭ تۇرشىگىپ، قالتىراۋى، سۇيەكتىڭ قاقساپ اۋىرۋى، دەنە قىزۋىنىڭ كوتەرىلۋى. ءبىرىنشى كۇنى دەنە قىزۋى 38-39 گرادۋسقا دەيىن، ءتىپتى ودان دا جوعارى كوتەرىلۋى مۇمكىن. كەي ناۋقاستاردا 1 اپتاعا دەيىن دەنە قىزۋى ساقتالۋى مۇمكىن، ال كەيبىرىندە ءبىرىنشى كۇنى دەنە قاقساپ اۋىرىپ، سۋبفەبريلدى دەنە قىزۋى ساقتالادى.  كەي جاعدايدا دەنە قىزۋى قايتا قالپىنا كەلىپ، مۇزداي تەر شىعىپ، السىزدىك، ءيىس پەن ءدام سەزبەۋ سىندى بەلگىلەر بايقالادى. جۇرەكتىڭ قاتتى سوعۋى، تىنىس الۋىنىڭ جيىلەۋى، ەنتىگۋ سەكىلدى بەلگىلەر پايدا بولادى. ۆيرۋستى ءار ناۋقاس ءارتۇرلى كوتەرىپ جاتىر. بۇل اۋرۋ ارتەريالىق گيپەر­تەن­زيا، قانت ديابەتى، تىنىس جولدارىنىڭ سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ەگدە جاستاعى كىسىلەرگە وتە اۋىر سوعىپ جاتىر. ويتكەنى بۇل ۆيرۋس قاندى قويۋلاتادى.

– ساقتانۋ شارالارىنا تاعى دا ءبىر كەڭىنەن توقتالىپ وتسەڭىز. ويتكەنى ساقتانۋ شارالارىن جا­ساۋ كەرەگىن بىلسەك تە، اسا ءمان بەر­مەي جاتاتىن سياقتىمىز...

– بىرىنشىدەن، قولدى كۇنىنە 5 رەت جۋ كەرەك. اسىرەسە دالادان كەلگەندە الدى­مەن قولدى جاقسىلاپ سابىنمەن، سوسىن قۇرامىندا ءسپيرتى بار انتيسەپتيكالىق قۇرالمەن جۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن، اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاستاردان الشاق ءجۇرۋ، ادام كوپ جينالاتىن ورىندارعا بارماۋ، دۇكەن، ءدارىحانادا اراقاشىق­تىقتى ساقتاۋ، مۇرىن ءبىتىپ، تۇشكىرىپ، جوتەلگەندە بەت ورامال قولدانىپ، كەيىن ونى جويىپ وتىرۋ كەرەك. ماسكانى ءار 3 ساعات سايىن الماستىرعان دۇرىس. ءۇيدى كۇنىنە ەكى رەت جەلدەتىڭىز. ەڭ باستىسى كوڭىل-كۇيدى جاقسى ۇستاۋ قاجەت.

– حالىق اراسىندا ۆيرۋستى حالىق ەمى جولىمەن نەمەسە ءوز بەتىنشە ەمدەۋ جاعدايلارى كەز­دەسىپ وتىر. مۇنداي ەم-دومدى قولدانۋدىڭ قاۋىپتىلىگى نەدە؟

– مۇنداي ەم شارالاردى مۇلدەم قول­دامايمىن. تۇماۋ بەلگىلەرىن سەزسەڭىز، ءوز مەكەن جايىڭىز بويىنشا ۋچاسكەلىك ءدارى­گەرگە حابارلاسۋ كەرەك. جەڭىل تۇردە اۋىرا باستاعاننان ۋچاسكەلىك دارىگەرگە حابارلاسىپ، ءتيىستى مەديتسينالىق كومەك الىڭىز. ناۋقاس جاعدايىنىڭ ناشار­لاۋى­نا جول بەرمەۋ كەرەك. ينتەرنەتتە نە­بىر ەمدىك شارالار تاراپ جاتىر. مۇن­داي اقپاراتقا الدانىپ، اداسپاڭىزدار دە­گىم كەلەدى. نە بولسا سونى ءىشىپ، قولدانا بەر­مەڭىزدەر. ءوزى قورقىپ، شوشىپ وتىر­عان ادامداردى ودان سايىن الەككە سالىپ اداستىرىپ وتىرعاندار بار. كۇنى بويى سارىمساق جەۋ نەمەسە ونىڭ سۋىن ءىشۋ باس­قا اعزالارعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن بارلىق ەم-شارالاردى تەك ۋچاس­كەلىك دارىگەرمەن اقىلداسا وتىرىپ جا­ساڭىزدار دەگىم كەلەدى.  ءبىز ونلاين رەجيمدە جۇمىس ىستەپ، تەلەفون ارقىلى ناۋقاستىڭ ءاربىر سيمپتومىن قاداعالاپ وتىرمىز. ءتيىستى ەمدى كەشەندى تۇردە الۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل ۆيرۋسقا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ءدارى ءالى جوق. ناقتى مىنا ءدارى كومەكتەسەدى دەپ ەشكىم ايتا الماي وتىر. اۋرۋدى قالاي ەمدەۋ كەرەگىن بۇكىل الەم بىلمەي جاتىر، تەك بەكىتىلگەن الگو­ريتمدەرگە سۇيەنەمىز.

اۋرۋ بەلگى بەرگەن ءبىرىنشى كۇننەن ۆيرۋسقا قارسى ءدارى-دارمەكتەر قولدانۋ ارقىلى تەز جازىلىپ جاتقان ناۋقاستار بار. بىراق ءيىس، ءدام سەزبەيتىن جەڭىل تۇرىمەن اۋىرعانداردىڭ وكپەسى قابىن­عانىن كورىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن ءيىس، ءدام سەزبەي اۋىرعاندار رەنتگەنگە ءتۇسۋى كەرەك. وكپەڭىز تازا بولسا وتە قۋانىشتى جاع­داي، ەگەر دە قابىنۋ بايقالسا، ونى مە­ديتسينالىق جولمەن ەمدەتىڭىز. ەڭ باس­تىسى اعزاعا اۋرۋعا وزدىگىمەن توتەپ بەرۋ­گە، اۋرۋدى جەڭۋگە كومەكتەسۋ كەرەك. ول ءۇشىن شاي، سۋ، مورس سىندى سۇيىقتىق پەن قويدىڭ مايلى سورپاسىن كوپ ءمول­شەردە ءىشۋ كەرەك. ۆيرۋستى حالىق ەمى، ءوزىن-ءوزى ەمدەۋ شارالارىمەن جويا ال­مايسىز. ونداي جولمەن ەمدەلەمىن دەپ ءجۇرىپ ۋاقىتتى تەككە وتكىزىپ، اۋرۋدى ءورشىتىپ الماۋ جاعىن ويلاعان ابزال.

– قىمىزدىڭ ۆيرۋسپەن اۋىر­عاندارعا پايدالى ەكەنى اي­تى­لىپ ءجۇر. راسىندا سولاي ما؟

– «قىمىز – قىرىق اۋرۋعا ەم» دەپ تەككە ايتپاسا كەرەك. ونىڭ ادام اعزاسى­نا پايداسى وتە زور ەكەنى بارىمىزگە بەل­گىلى. رەسەي عالىمدارى بيە سۇتىنەن لاك­توفەررين اتتى اقۋىزدى تاۋىپ، قاتەرلى ىسىككە قارسى ءدارى جاساۋدا.

قىمىزدىڭ قۇرامىندا س دارۋمەنى سيىردىڭ سۇتىنە قاراعاندا 10 ەسە كوپ بو­لادى ەكەن. قىمىز ۆ1, ۆ2, ۆ12 ءدارۋ­مەن­دەرىنە وتە باي. قان ازدىق، السىزدىك اۋرۋلارىنا وتە پايدالى. شيپالى سۋسىن اۋىرعان ادامنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى­نە جاقسى اسەر ەتەدى، قان تامىرىن زيان­دى زاتتاردان تازالايدى، اعزاداعى زات الماسۋ پروتسەسىن، ادامنىڭ فيزيكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ، اس قورىتۋدى رەتتەيدى، يممۋنيتەتتى كۇشەيتەدى. ال يممۋنيتەت اعزانىڭ ءارتۇرلى ۆيرۋستارعا قار­سى تۇرۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. سون­داي-اق يممۋنيتەتتى كوتەرۋ ءۇشىن ەتتى مولىنان جەۋ كەرەك. قۋىرىپ جەگەننەن، اسىپ، بۋلاپ جەگەن پايدالى. ءوزىڭىز بىلە­سىز، ەتتە اقۋىز كوپ. مىنا ۆيرۋسقا قارسى كۇرەستە اقۋىزدى كوپ پايدالانۋىمىز كەرەك. جەمىس-جيدەكتى مولىنان جەپ، تازا اۋادا كوبىرەك سەرۋەندەگەنىمىز ءجون. تەرەڭ دەم الىپ، تىنىس الۋ جاتتىعۋ­لارىن جاساعان دۇرىس.

قىمىز سۇرانىسقا يە بولىپ تۇر. ءبى­راق قىمىز ەم دەگەنگە قىمىزدى قىم­باتتاتىپ، سارىمساق ەم دەسە ونى قىم­باتتاتۋ ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن تىرلىك دەر ەدىم. بۇل ۆيرۋس ارقايسى­سىمىز­دىڭ جۇرەگىمىزدەگى يمانىمىزدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن اشىق كورسەتتى. قانداي جاعداي بولسا دا، ادامدىق قال­پىمىزدى ساقتاپ قالايىق.

 

سۇحباتتاسقان

ارايلىم جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار