16 شىلدە, 11:44 8217 0 اتاجۇرت Túrkistan Gazeti

امەريكاداعى قازاق: قانىم قازاق بولعان سوڭ، قازاقستانعا اڭسارىم اۋىپ تۇرادى

سوناۋ 1989 جىلى اعايىندى تابىس جانە جولدى كەلباتىروۆتار بالا-شاعاسىمەن بىرگە مۇحيت اسىپ، قازاقستاننان امەريكاعا قونىس اۋدارعان بولاتىن. اراعا وتىز جىل سالىپ، تابىستىڭ كەنجە ۇلى ميحايل كەلباتىروۆ الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندەگى شەتەلدەگى قازاقتارعا ارنالعان توپتا ءوز باسىنان وتكەن وقيعاسىن جازىپتى. وندا ول قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ، قازاق مادەنيەتىمەن تانىسقىسى كەلە­تى­نىن دە اتاپ وتكەن. وسىعان وراي ەسەيگەن شاعىندا تۋما-تۋىستارىن ءىز­دەپ، اتا-تەگى، تاريحي وتانىن تانىپ-ءبىلۋدى كوزدەگەن الىستاعى مي­حايلمەن حابارلاسىپ، اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– ميحايل، Facebook جەلىسىندەگى Kazakhs in America توبىنا ءوزىڭىز تۋرالى مالىمەتتى قالدىرۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟

– شىققان تەگىم، اتا-بابام، تۋعان جە­رىم تۋرالى كوپ مالىمەت بىلگىم كەلدى. سەبەبى وتباسىمنىڭ تاريحى، سونىڭ ىشىندە اكەم­نىڭ تۋىستارى تۋرالى از-ماز بىلەمىن. سول سەبەپتى قازاقتارعا قاتىسى بار توپتىڭ بار ەكەنىن بىلگەن سوڭ، سوندا جازعىم كەلدى.

– سول جازباڭىزدا 1989 جىلى وت­­باسىڭىزبەن قازاقستاننان امە­ري­كاعا كوشىپ كەلگەنىڭىزدى ايت­تىڭىز. ال كوشكەنگە دەيىن قازاق­ستان­­نىڭ قاي وڭىرىندە تۇردىڭىز­دار؟

– جالپى، اكەم تابىس، انام گالينا دا قا­را­عاندى وبلىسىنا قاراستى اباي اۋدا­نىنىڭ تۋمالارى. مەن دە وسى جەردە ءدۇ­نيە­گە كەلدىم. مەنىمەن قوسا، تۋعان باۋىرلارىم دا سول ابايدا تۋعان. ءۇيدىڭ كەنجەسى دجەسسي­كا ەسىمدى قارىنداسىم عانا امەريكادا دۇنيەگە كەلدى.

– اكەڭىزدىڭ سىزدەردى امەريكاعا كو­شىرىپ اكەتۋىنە نە سەبەپ بول­عا­نىن بىلەسىز بە؟

– بار بىلەتىنىم، اكەم ءىنىسى ەكەۋى امەري­كاعا جاقسى تابىس، جايلى ءومىر ىزدەپ كوشىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە، ول ۋاقىتتا قانداي قيىن زامان بولعانىن بىلەسىز. نەگىزى، اكەم اتام قايتىس بولعاندا نەبارى بەس جاستا بولعان. ال اكەمنىڭ اناسى دەنساۋلىعى سىر بەرىپ، بالالارىنا ءجوندى قاراي الماي، اقىرىندا اكەمدى بالالار ۇيىنە تاپسىرعان ەكەن. كەيىننەن اۋرۋىنان ايىعىپ، قايتا قولىنا السا دا، اكەم ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرىپ، كوپ قيىندىق كورگەن. ەسەيە كەلە سول ابايدا بي كەشىندە ۇلتى ورىس انامدى كەز­دەستىرىپ، بۇل كەزدەسۋدىڭ سوڭى ماحابباتقا ۇلاسىپ، كوپ كەشىكپەي ەكەۋى وتباسىن قۇر­عان. ءسويتىپ، ءىنىسى ەكەۋى اقىلداسا كەلە تاۋە­كەل­گە بەل بۋىپ، ءبىزدى، ياعني بۇكىل بالا-شاعا­سىن امەريكاعا كوشىرىپ اكەلگەن. وكىنىشكە قاراي، اكەم وسىدان ەكى جىل بۇرىن ومىردەن ءوتتى.

– الەۋمەتتىك جەلىدە كوپ­شى­لىك­تىڭ قالدىرعان پىكىرىنە قاراعاندا، قازاقستاننان تۋىستارىڭىز تا­بىل­عان كورىنەدى. ولار سىزدەردى الگى جازباڭىز ارقىلى تاپتى ما، الدە؟

– ءيا، اكەمنىڭ الماتىدا تۇراتىن تۋىس­تارى تابىلدى. نەگىزىنەن جازباما دەيىن ءتۇ­ر­لى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن كەلباتىروۆ دەپ تىركەلگەننىڭ تۇگەلىن قاراپ جۇرگەنبىز، سويتسەك ولار ءبىزدى اتامىزدىڭ ەسىمى بويىن­شا ىزدەپتى. ال كەلباتىر – ارعى اتام، ياعني اكەم­نىڭ اتاسىنىڭ ەسىمى. سول سەبەپتى ءبىر-ءبىرى­مىزدى ىزدەۋدە جاڭىلىسىپ، جۋىردا عانا وزدەرى ءبىرىنشى بولىپ ءبىزدى ىزدەپ تاپتى. بۇگىندە ولارمەن جاقسى ارالاسىپ تۇرامىز.

– تۋىستارىڭىز اتا تەگىڭىز تۋ­را­لى ايتىپ بەرگەن بولار؟

– ءيا، اداي رۋىنان تارايدى ەكەنبىز. ال­­ماتىدا تۇراتىن قارىنداسىم رۋ، سونىڭ ىشىندە جەتى اتاعا قاتىستى كوپ مالىمەتپەن ءبو­لىسىپ، ناتيجەسىندە قازاق شەجىرەسىنە قى­زى­عۋشىلىعىمدى وياتتى. الداعى ۋاقىتتا سول شەجىرەنى اسىقپاي قاراپ، كىمنىڭ كىم­نەن تارايتىنىن تولىق تۇسىنگىم كەلەدى.

– قازاق شەجىرەسىمەن تانىس بول­ماساڭىز دا، قازاقستاندى سىر­تى­نان باقىلاپ جۇرگەن بو­لارسىز. شەتەلدە تۇراتىن كوپشىلىك قا­زاق­ستان دەسە، بىردەن گەننادي گولوۆ­كين نە­مەسە ديماش قۇدايبەرگەندى ايتا جونەلەدى. ال ءسىز بىزدەن كىمدى تانيسىز؟

– البەتتە، ەكەۋىن دە تانيمىن. ءبىزدىڭ جاقتا گولوۆكيننىڭ ونەرىنە كوپشىلىك ءتانتى. ال ديماشتىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. اينا­لامدا K-pop, ياعني كارىس پوپ مۋزىكا باعى­تىنا قىزىعاتىندار ديماش دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىنىن بىلەمىن. ايتا كە­تەرلىك جايت، ديماشتىڭ قازاق تىلىندەگى ءبىر ءانى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋ­شى­لىعىمدى ودان سايىن ارتتىرىپ جىبەردى. مۇندا تەك اۋەنى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، سوزدەرى دە ماعان ءبىر ىستىق سەكىلدى كورىندى. جالپى، قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستالۋى ۇنايدى. سون­دىقتان قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىم كەلەدى، دەسەك تە قازاق ءتىلىن مۇنىڭ تارتىمدى­لى­عى­نا بولا ەمەس، مەنىڭ تاريحىمنىڭ ءبىر ءبو­لىگى بولعاندىقتان ۇيرەنگىم كەلەدى. قا­زاقستاندى سىرتىنان باقىلاپ جۇرەتىنىم راس. قازاقستان دەسە، ەلەڭ ەتە قالاتىن امە­ريكا تۇرعىندارىنىڭ ءبىرىمىز. جالپى، قازاقستان تابيعي رەسۋرسقا باي مەملەكەت ەكەنىن بىلەمىن، ەلدى كوبىنە-كوپ مۇنايمەن بايلانىستىرامىن. سوسىن ينتەرنەتتەن ۆي­دەولار مەن سۋرەتتەردى ارنايى ىزدەپ، قارا­عانمىن، سول كەزدە قالالاردىڭ، اسىرەسە مەگاپوليستەردىڭ ساۋلەتى زاماناۋي ستيلدە سالىنعانىنا تاڭعالدىم. ايتا كەتەرلىك جايت، قازاق جاستارى ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋگە قۇشتار كەلەدى ەكەن. جوعارىدا ايتقان تۋىس­قاندارىممەن سويلەسكەندە ۇلكەنىنەن كى­شىسىنە دەيىن وتە ءبىلىمدى، كىشىپەيىل، اشىق-جارقىن ەكەنىن بايقادىم. سوسىن قازاقتار­دىڭ وتە قوناقجاي حالىق ەكەنىن بىلەمىن.

– ءتىل ۇيرەنۋ دەمەكشى، امە­ري­كا­دا ءبىلىم الىپ نەمەسە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ قاراسى كوپ. ولارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ تۋرالى ۇسى­­نىس ايتساڭىز، باس تارتپايتى­نى انىق.

– ءيا، ءوزىم دە وسىندا تۇراتىن قازاق­تار­مەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ، اراسىنان ءبى­رەۋىنە سۇراۋ سالعىم كەلىپ جۇرگەن. جال­پى، بيىل ايەلىم ەكەۋمىز جاقىن تۇراتىن قا­زاقتاردىڭ باسىن قوسىپ، جاقىننان تا­نىس­قىمىز كەلگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە ولار ۇلت­تىق مەرەكەلەرگە قاتىستى فەستيۆال ءوت­كىزىپ تۇراتىنىن ەستيتىنمىن، الايدا بيىل پاندەمياعا بايلانىستى ءبىز ۇيىمداس­تىر­عىمىز كەلگەن كەزدەسۋ دە، فەستيۆال دە ءوت­پەي قالدى. ءسويتىپ ءتىل ۇيرەنۋگە قاتىستى جوس­پارىم ىسكە اسپاي تۇر. بۇرىن كوپ ءسوزدى بىلەتىنمىن، قازىر ۇمىتىپ قالىپپىن، «اس­سالاۋ­ماعالەيكۋمنان» ارى اسا الماي­مىن. جالپى، ەسەيە كەلە بارلىعى باسقاشا بولا­دى ەكەن. ءالى ەسىمدە، مەكتەپتە وقىپ ءجۇر­گەن­دە ورىسشا سويلەيتىنىمە، ەسىمىمنىڭ ميحايل ەكەنىنە ۇيالىپ، مايكل دەپ ايتاتىنمىن. سەبەبى دوستارىمنىڭ بارلىعى امەري­كا­لىقتار. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادام بالاسى تۇرعان جەرى، وسكەن ورتاسىنىڭ تۇرمىس سالتىنا مويىنسۇنباي قويمايتىنى انىق. ال قازىر ەسەيىپ، ەس جيعان كەزدە تۇرعان جەرىڭنەن ءبو­لەك، تۋعان جەرىڭدى، شىققان تەگىڭدى ءىز­دەۋىمىز دە زاڭدىلىق. ءتىلدى ۇمىتىڭقىراپ قالعانىمىز راس. ايتسە دە، تۋىستارمەن ارالاسۋ، ساباق الۋ ارقىلى ءتىلدى جەتىلدىرىپ الا­مىز دەپ سەنەمىن. سوسىن تاعى ءبىر اي­تارىم، امەريكادا بالالار تەك اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى. ءوزىمنىڭ ەكى جاسار ۇلىم­دى قازاقشاعا دا، ورىسشاعا دا كىشكەنتاي كەزىنەن ۇيرەتپەكشىمىن. بالام شىققان تەگىن، كىمنىڭ نەمەرەسى ەكەنىن بىلسە ەكەن دەيمىن. ايتپاقشى، الگى مەنىڭ جازبامنىڭ استىنا ءبىر كىسى «نە ءۇشىن بىلگىڭ كەلەدى، نەگە ارتقا قايتقىڭ كەلەدى، مۇندا كەلىپ كەرەك ەمەس!» دەگەندەي پىكىر قالدىرىپتى. مۇنى وقىعاندا شىنى كەرەك تاڭعالدىم. تەگىم كەلباتىروۆ، قانىم قازاق بولا تۇرا نەگە بىلمەۋىم كەرەك؟! بۇل – تاريح. قان تارتىپ تۇرادى. ءتۇپ-تۇقيان، تەك-تاريحىڭدى بىلمە­سەڭ، ءتىپتى بىلۋگە ۇمتىلماساڭ، وندا قانداي ادام بولعانىڭ؟! ەل ىشىندە جۇرگەندەرگە بۇل باسقاشا بولۋى مۇمكىن، دەسەك تە مەن ءۇشىن مەنىڭ اتام، اكەمە قاتىستىنىڭ بارلىعىن ءبىلۋ ماڭىزدى. سول سەبەپتى كەلەر جىلى قازاقستانعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن.

– اكەڭىزدىڭ ءىنىسى جولدى اعا قا­زاق­شا بىلەتىن بولار؟

– ءيا، جولدى اعا قازاقشا سويلەيدى. ول كىسى ءومىر بويى بيزنەسپەن شۇعىلدانىپ، قا­زىر زەينەتكە شىقتى. وتە ەڭبەكقور كىسى، ءوز ورتاسىندا وتە سىيلى كىسى. دەسەك تە، قا­زاق ءتىلىن ۇيرەت دەيتىندەي، ءجيى كەزدەسە بەر­مەيمىز. سەبەبى ول كىسى بالا-شاعاسىمەن پەن­سيلۆانيا شتاتىندا تۇرادى، ۇلكەن ءاپ­كەم دجوردجيا، ال قالعانىمىز كالي­فور­نيا شتاتىندا تۇرامىز. وتباسىمىزدا ءىنىم جورادان باسقامىز ءۇيلى-باراندىمىز. انامنىڭ ون توعىز نەمەرەسى بار.

– ال ءوزىڭىز قانداي ىسپەن اينا­لى­ساسىز؟

– ون توعىز جاسىمدا اقش تەڭىز جاياۋ اسكەرىنىڭ قاتارىنا قابىلداندىم، دەسەك تە اۋعانستان نەمەسە يراك ەلدەرىندەگى اسكەري ۇرىستارعا قاتىسپاعانمىن. مەن مۇندا كو­بىندە مىلتىق اتۋدان ينسترۋكتور قىزمەتىن اتقاردىم. سونىمەن قاتار تايلاند، في­ليپ­پين، سينگاپۋر، اۆستراليا، جاپونيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ اسكەري كۇشتەرىمەن باي­لانىستى بولدىم. ءارتۇرلى ەلگە ساياحات جا­ساۋ ارقىلى ءتۇرلى مادەنيەتكە تولى ۇلكەن الەمدى باسقا قىرىنان تاني باستادىم. ونىڭ ۇستىنە تەڭىز بەتىندە جولاي كەزىككەن دوستارىمنىڭ تۇگەلى دەرلىك باسقا ۇلت وكىل­دەرى بولدى. ايتپاقشى، ولاردىڭ اراسىندا ءبىر قازاق جىگىت بولدى، بىراق ەسىمىن ۇمىتىپ وتىرمىن. ءسويتىپ ءارتۇرلى ۇلتپەن تانىس بولۋىم پسيحولوگيا عىلىمىنا قىزىعۋىما تۇرتكى بولدى، اقىرىندا وسى سالا بويىنشا وقۋعا ءتۇستىم. دەسەك تە، كوپ نارسەنى ءوز بە­تىم­­مەن ۇيرەنىپ الۋعا بولاتىنىنا كوز جەت­كىزگەن سوڭ، بۇل وقۋدى جالعاستىرماۋدى قۇپ كورىپ، قازىرگى تاڭدا بۋحگالتەر جانە ەسەپ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جا­تىرمىن. بۇعان قوسا تەرىدەن ءتۇرلى بۇيىم­دار جاسايمىن.

– جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە كەلەر جى­لى قازاقستانعا ساياحات جاساۋ­دى كوز­­دەپ وتىرعانىڭىزدى ايت­تىڭىز. ساياحاتتى قاي قالادان باس­تا­­­ماق ويىڭىز بار؟

– ەڭ الدىمەن الماتىنى ارالاعىم كە­لە­دى. سەبەبى تاۋلى ءارى جاسىل جەلەككە تو­لى ايماق ەكەنىن جاقسى بىلەمىن، سوندىقتان سول قالاعا قىزىعامىن. ونىڭ ۇستىنە جوعا­رى­­دا ايتقانداي بۇل قالادا تۋىستارىم تۇ­را­دى. سوسىن تۋعان جەرىم اباي قالاسىنا بار­عىم كەلەدى. مەنى نارەستە كەزىمدە الىپ كەل­گەن ءۇيىمدى، اكەم مەن انامنىڭ وسكەن ءۇيىن، ءجۇرىپ وتكەن كوشەسىن، وقىعان مەك­تەپ­تەرىن كورگىم كەلەدى. مۇمكىن بولسا اكەم­نىڭ جۇ­مىس ىستەگەن جەرىن كورسەم دەيمىن. جال­پى ايتقاندا، اۋلەتىمە قاتىستىنىڭ بار­لى­عىن  ءوز كوزىممەن كورگىم كەلەدى. وزىممەن ءبىر­گە انامدى دا اپارىپ كورسەتكىم كەلەدى-اق، وكىنىشكە قاراي، ول كىسى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەلە المايدى.

 

اڭگىمەلەسكەن ءاليا ىزتىلەۋ

سوڭعى جاڭالىقتار