9 شىلدە, 18:18 487 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

پاراسات پايىمى

باقساق، تاريحي تۇلعا ءياساۋيدىڭ ەكى شاكىرتىنىڭ ءبىرى سوپى مۇحاممەد ءال-قاۋعاني ءومىر سۇرگەن، بەرىدە يكرام يشان، سەيىل سوپى، ءبايىت پەن تەكەباي قالپەنىڭ جامباسى تيگەن بالتاكول ەلى سىرباز سىردىڭ جاعاسىنا قونىس تەپكەن. سول زامانداردا ءبىلىمنىڭ ءۇل­كەن ورداسى، يسلامنىڭ ۇيىعان ورتاسىنىڭ ءبىرى وسى جەر بولعانى انىق. بۇگىنگى ۇرپاقتان بىلىمدىلەر نەگە كوپ شىعىپ ءجۇر دەسەك، و باستان قالانعان ءبىلىم ورداسى ەكەن. وسى بالتاكولدىڭ تەكتى توپىراعىندا وسكەن يكرام ادىربەكۇلىنىڭ دا تەگىن ەمەسى تامىرىنا تارتقان­نان دەپ ويلايمىن.

ايدا اياق، جىلدا جىلىك جوق دەگەن زى­مىراعان زامان عوي. بەينەتتەن زەي­نەت كورىپ، اقساقالدىق بەدەلىڭ اعايىنعا باسۋ، ءتورت كوزى توپقا تورەلىك ەتۋ ءتو­بە­لى­گىڭ تۇعىرلى بولسا عوي، سودان اسقان با­قىت جوق. اقيقاتى سول، زامانىنا جاقساڭ، ادامىنا جاعاسىڭ. كوپتەن بەرى كوڭىلدە جۇرگەن ءبىر ويدى تارقاتۋدىڭ دا كەزەگى كەلەدى ەكەن. ابزال تۇتار اعامىز جا­سى جەتپىسكە جەتسە دە، جىگەرلى، ۇلت، ەل ءۇشىن جانىن ساداقا ەتەر ساڭلاقتىڭ ءبىرى. اعامىزدى 2004 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قىزىلوردا وبلىسىنا اكىم بولىپ كەلگەننەن بەرى بىلەمىن. بۇعان دەيىن عا­لىم جاۋاپتى قىزمەتتەردە، ەلشى رەتىندە تانىلعان بولسا ءبىزدىڭ ايماقتا تەك ۇيىمداستىرۋشىلىق، ىسكەرلىك قابىلەتى ەمەس، جاناشىر، تالىمگەر بولمىسى بىزگە باعدار بولدى.

ەل باسقارۋ ءستيلى قايتالانباس ءتالىم، ءىس-ارەكەتى بارشامىزعا ۇلگى دەسەم، ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ارتىق كەتىپ، ادەپتەن ات­تامايتىن، مىسى باسىپ تۇراتىن اي­رىقشا ادام. تاپسىرمانى بەرگەندە ءاس­كەري ادامدارداي ناقپا-ناق ايتادى. كەك ساقتامايدى، تازالىقتى جانى سۇيەتىن، كوشە بويىندا شاشىلىپ جاتقان قو­قىستى كورسە تىكسىنىپ قالاتىن جانە ونى رەتكە كەلتىرگەنشە جانى تىنبايتىن، قاي ءىستى باستاسا دا اياعىنا جەتكىزبەي دا­مىل بەرمەيتىن ناعىز جاناشىر كىسى بول­دى. قولى دا، ويى دا تازا، پارا­سات­تىلىعى ۇستەم ديپلومات اداممەن جۇ­مىس ىستەۋ ءارى جاۋاپتى، ءارى قىزىق ەدى. جاۋاپ­تىلىعى – كۇن-ءتۇن دەمەي ەلگە ەتە­نە قىزمەت ەتۋگە شاقىردى. قىزىق دە­گە­نىم – ومىرىمە ازىق بولاتىنداي اقى­­لىن الدىم، ال ونىڭ كەڭەسىمەن كە­لەشە­گىمە كەمەل كوزقاراس قالىپتاستىر­دىم.

تاعىلىمى مول اعامىز وبلىسقا اكىم بوپ كەلگەن كەزدە «پەتروقازاقستان» كوم­­پانياسىنىڭ قىزىلوردا في­ليا­لىنىڭ ديرەكتورى ەدىم. جاڭا باسشى بول­عان سوڭ كورەگەن جۇرتتىڭ كوزقاراسى جاق­­سىلىق پەن جاماندىقتى بەزبەندەپ وتىرادى. ءا دەگەننەن يكرام ادىر­بەك­ۇلى جاستاردى قولداۋدى قولعا الدى. كادر ساياساتىندا جاريالىلىقتى ۇستا­نىپ، بىلىكتى جاستاردى قىزمەتكە تارتا باس­تادى. مۇنداي ادىلدىك وزگەگە ونەگە، كوپ­كە كەمەل وي ورنىقتىردى. ەل ۇلكەن سىنشى عوي، ءادىل باسشىنىڭ ارەكەتىنە ءسۇي­سىنىپ، تاماشا باستامالارىنا بايان­دى باعا بەرىپ جاتتى. سول كىسىگە ۇقساۋعا تىرىسقان، جاقسىنىڭ جاۋھار جولىن جالعاۋعا تاماشا جاستار لەگى بوي كور­سەتتى. اقىلمان اعاعا قاراپ، ىزەتتى ءىنى وسە­دى دەگەن وسى شىعار.

2005 جىلدىڭ تامىز ايى. وبلىس اكى­مىنىڭ كەلىسىمىمەن قىزىلوردا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تا­عايىندالدىم. سونداعى ول كىسىنىڭ ايت­قا­نى جادىمنان شىقپايدى.

– مەملەكەتتىك قىزمەت – حالىقتىڭ قىز­مەتشىسى. ال حالىققا قىزمەت كورسە-تۋ – ەڭ جاۋاپتى ءىس. قول مەن ار تازا بول­­سىن، بىلىق بولعان جەردەن بەرەكە كە­تەدى. حالىق – قازى، ەڭبەك – تارازى. ەل­دىڭ نالاسىنا ىلىككەن جاقسىلىققا اپار­مايدى، – دەگەنى ءالى ەسىمدە. ءبىز يكرام ادىربەكۇلىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا تىرىستىق.

مالايزيا، يندونەزيا، فيليپپين، بالتىق ەلدەرى سەكىلدى وركەنيەتى وسكەن مەم­لەكەتتەردە ەلشى بولعان، دامۋ دەڭ­گەيدى بيىكتەن باعامدايتىن ءدىلمار كىسى ەمەس پە؟ سالىنىپ جاتقان عيماراتتار­دىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە قاتتى ءمان بەرە­تىن. «ادامنىڭ كوزى دەم الاتىنداي اسەر تۋ­عىزۋ كەرەك. ءتۇس تاڭداعاندا ەستە­تي­كالىق تالعام قاجەت، بۇعان مۇقيات بول­عان ابزال» دەگەنى بار. شىنىندا، ءسوزى سال­ماقتى، ويى ورىندى ەدى.

ارينە، ەسەسى قايتپاس ەڭبەك جوق. قاي ماسەلە بولسىن، قيۋىن تاپسا قايىرىمى بار. ۋاقىت وزعان سايىن ادامنىڭ دۇنيە­تانىمى دا وزگەرە بەرەدى. حالىق قىزمەت­شىسى بولعان سوڭ ەلدىك ماسەلە ءبىرىنشى كەزەككە قويىلادى.

قىزىلوردا ءۇشىن جىلۋدىڭ جىرى وتە وزەكتى ەدى. قىس تۇسسە قىزۋ قاربالاس باس­تالادى. توزىعى جەتكەن «وڭتۇستىك» جىلۋ ورتالىعىنىڭ جايى دەگبىردى قا­شىرادى. اپاتتى جاعدايداعى قازاندىق­تار جاماپ-جاسقاعانمەن سىر بەرىپ، ءجيى بۇزىلادى. بۇدان حاباردار بولعان يكرام ادىربەكۇلى ءوزى باسىندا ءجۇرىپ، ەسكىنىڭ ورنىنا يتاليالىق جاڭا قازان­دىقتار الدىردى. سول قازاندىقتارعا ون التى جىل ءوتتى، الىگە دەيىن قالانىڭ قا­جە­تىن وتەپ تۇر، حالىق يگىلىگىن كورىپ كەلەدى.

«كادەلى نارسە كەمدىك ەتپەيدى» دەگەن ءتامسىلدىڭ ءتۇيىنى تەرەڭدە جاتىر. سونداي قات ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشكەن تۇلعا­نىڭ بىرەگەيى يكرام ادىربەكوۆ بولا­تىن. ول نە دەسەڭىز، ىلەسپە گازدى يگەرىپ، تۇرمىسقا پايدالانۋ ەدى. جاسىراتىنى جوق، وبلىس ورتالىعىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن باسقا قالالارمەن سالىس­تىرۋعا كەلمەيتىن، مۇنايدىڭ ۇستىندە وتىرىپ، مول مۇمكىندىگىن پايدالانۋ كەمشىن ەكەنىن كەش ۇققانداي ەدىك. ايماق باسشىسىنىڭ ارالاسۋىمەن 2005 جىلى قىزىلوردا قالاسىنا گاز كەلدى. ەل مارە-سارە. گازدىڭ ۇيگە كىرۋى ۇلكەن جاڭا­لىق قانا ەمەس، بۇل ەكولوگيالىق جاعىنان تيىمدىلىگى وراسان تۇعىن. بىرىنشىدەن، وتىن ىزدەپ سابىلمايتىن، اعاش، سەكسەۋىل، جىڭعىل شاۋىپ، اۋرە بول­مايتىن جاعدايعا جەتكىزدى. ەكىن­­شىدەن، تابيعاتتى تۇلەتۋگە جول اشتى. ۇشىنشىدەن، تازالاق ساقتالادى، اۋانى لاستامايدى. تورتىنشىدەن، مۇناي كوم­پا­نيالارىمەن كەلىسكەن تۇردە گاز باعاسى رەسپۋبليكاداعى ەڭ ارزان ايماق­قا اينالدى. بۇل گاز جىلۋ ورتالىعىن­داعى بۋ قازاندىقتارىن دا ەداۋىر شى­عىننان قۇتقاردى. بۇرىن مازۋت پەن كومىر جاعىلدى. ال مازۋت وتە قىمبات. وسىلاي يكرام ادىربەكۇلى يگىلىكتى ءىستى كەڭىنەن جۇرگىزدى. ءسويتىپ قالانىڭ جەتپىس پايىزى گازبەن قامتىلدى.

مايتالمان كىسىنىڭ ماڭايىندا ءجۇرىپ، ۇيرەنگەنىم دە، بىلگەنىم دە از بول­مادى. ول كىسىمەن ءبىر ءسات  ديدار­لاسۋد­ىڭ ءوزى ءبىر كىتاپ وقىپ تاۋىسۋمەن تەڭ. كە­رەمەتى سول، جاعىمدى اڭگىمە جان دۇنيەنى سەمىرتىپ، كوكجيەككە كوز سالۋعا جەتەلەيدى. سوندىقتان مەن ول كىسىنىڭ ءاربىر قاناتتى، قۇيقالى سوزدەرىنە قۇلاق اسىپ وتىردىم. مىنەزى تۇيىق، بىرتوعا، ارتىق ءسوز شىعىن ەتپەيتىن، بىرەۋدىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋدى بىلمەيتىن، اشىلماعان ساندىق سەكىلدى قۇپيا كىسى بولىپ تۇرىپ، قاباقپەن-اق قيانداعى قيالىڭدى قاناتتاندىرىپ جىبەرەدى. تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى –جاعىمپازدىق پيعىلدان جات، كوپتىڭ ورتاق ويىن قوزعايتىن حالىقشىلدىعى.

سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى دانيال احمەتوۆ جۇمىس ساپارىمەن قىزىلوردا قالاسىنا كەلگەندە ونى توزىعى جەتكەن تيتوۆ قىستاعىنا اپاردى. ادەتتە، جو­عارى شەندى لاۋازىم يەلەرىن جاڭا عي­ماراتتىڭ تۇساۋكەسەرىنە نەمەسە كورىكتى ورىنداردى كورسەتۋگە الىپ بارامىز. ال بۇل جەردە ۇيرەنشىكتى ادىستەن تىس با­عىتقا بۇرىپ، قىستاقتىڭ قيىن جاع­دايىن كورسەتتى. جەرتولەسى جارىم بەلدەن قالدىق سۋ باسقان كونە ۇيلەردىڭ كورىكسىز كورىنىسىنە قانىققان ۇكىمەت باسشىسى قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەسپۋبليكادان كومەك جاساۋعا ىقپال ەتتى.

يكرام ادىربەكۇلى  وزىمەن بىرگە سىر ەلىنە سەرپىلىس اكەلدى. مەكتەپ سالۋ­دى، كوشە قۇرىلىسىن قولعا الدى. قور­قىت اتا كوشەسى تۇگەلدەي جاڭاشا جاڭ­عىر­دى. مۇنىڭ قارجىسىن قالاي تاپتى دە­سەڭىزشى، ديپلومات كىسى ەمەس پە، قا­لا­داعى ءىرى مۇناي كومپانياسى – «قاز­گەرمۇناي» سەرىكتەستىگىنەن ءتورت ميليارد تەڭگەنى بيۋدجەت قازىناسىنا  تۇسىرتكىزىپ، الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتادى. وتە كوپ قار­جى، ونى يگەرۋ ءۇشىن كۇن-ءتۇن دەمەي جۇ­مىس ىستەي ءجۇرىپ، قالانىڭ  ينف­را­قۇرى­لىمىن جاڭعىرتتىق، مادەنيەت، ءبى­لىم وشاقتارى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. وسىندايدا قازاق ولەڭىنىڭ حاس شەبەرى قاس­ىم امانجولوۆتىڭ  «نە دەگەن با­قىت­تى ەدىڭ كەلەر ۇرپاق» دەگەنى ەسكە ءتۇ­سىپ، ول تاتىمدى تىرشىلىك، جايلى ءومىر سىي­لاعان سۇيەگى اسىل  ساڭلاق اعالارعا ار­نالعانداي كورىنەدى.

ەستى ەستەلىك ەستەن ءسىرا شىعا ما، ءبىر قى­زىق وقيعا ويعا ورالادى. ونىڭ حا­لىق­تىڭ ارىز-شاعىمىن اياقسىز قال­دىر­مايتىن ادەتى بار. سوعان ۋاقىت تاۋىپ، ەتەنە تانىسادى. سوسىن ماسەلەنىڭ شەشۋ جولىن قاراستىرادى. سونداي شارۋانىڭ ءبىرى مىناۋ:

بىردە «مەرەي» شاعىن اۋدانىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىندارىنان شاعىم ءتۇسىپتى. شاعىمنىڭ باس-اياعى توزىعى جەتكەن كوپ­قاباتتى ۇيگە جوندەۋ جۇرگىزۋدى سۇراعان. اسىرەسە، جىلۋ مەن سۋ جۇيەسىنە. ەندى بۇعان كومەكتەسپەك ويدا.

– «مەرەي» مولتەك اۋدانى ءۇشىن ەكى ءجۇز ميلليون اقشا قارايمىز، – دەيدى بىلىكتى باسشىمىز.

– بۇل زاڭسىز. ءۇي جەكە مەنشىكتە. ءار­كىم ءوزى جوندەۋ جۇرگىزۋى كەرەك، – دەي­مىز ءبىز.

– ەلدىڭ جاعدايى بەلگىلى عوي. ءبىز كو­مەك­تەسپەسەك، كىم قول ۇشىن سوزادى؟ – دەدى يكرام ادىربەكۇلى.

قاجەتتى قارجىنى ارنايى قۇرىلعان الەۋمەتتىك قوردان شەشىپ بەردى. اڭگىمە وسى جەردەن توقتادى.  ءبىز ىسكە كىرىستىك. ءاربىر پاتەرگە جىلۋ جۇرگىزىپ، سۋ جۇيەسىن قوستىق. بىلايشا ايتقاندا، تۇرعىن ۇيگە تولىق جاڭعىرتۋ جۇمىسى ءجۇردى. ءدال وسىنداي قانشا شارۋا اتقارىلدى. ءوزى دە تىنىم تاپپاي، زاماتىندا ءىس با­سىنا كەلىپ، جۇمىستىڭ جايىن كوزبەن كو­رەدى. اراسىندا «جۇمىستىڭ جامانى جوق، جامان ءىسشى بار» دەگەندى دە قوزعاپ قويا­دى. مۇنىسى قايراتتى قايراپ، رۋ­حاني دەم بەرگەنى ەدى.

بۇل كىسىنىڭ كوپشىلدىگى ءبىر بولەك. شيەلىدە بىرنەشە شارۋاشىلىقتى باس­قار­عان، ىسكەر كونستانتين ۆاسيلەۆيچ حۆان دەيتىن ابىرويلى ارداگەر بولدى. قازاقشاعا سۋداي، ۇلتتىق ءداستۇردى دە ءبىر كىسىدەي بىلەتىن جان-جاقتى ادام. سول ار­داگەرمەن يكرام ادىربەكۇلى وتە سىي­لاس ەدى. اڭگىمەسى جاراسىپ، ءبىر-ءبىرى­نىڭ كوڭىلىن ءدوپ باساتىن ۇندەستىگى ءوزىن­شە ءبىر الەم.

كونستانتين ۆاسيلەۆيچ قايتىس بول­عاندا يكرام ادىربەكۇلى  قىتايدا ەلشى ەدى. كوز كورگەن، قۇرمەتى ەرەكشە ارداگەردىڭ قازاسىنا بايلانىستى ماعان تە­لەفون سوعىپ: «نۇرلىبەك، قادىرلى اق­ساقالدىڭ دۇنيەدەن وزعانىن ەستىپ وتىر­مىن. مەن بارا المايمىن، جۇ­مىستىڭ جايى بەلگىلى عوي. سەنەن ءوتىنىش بول­سىن، سول كىسىنى سوڭعى ساپارىنا قۇر­مەتپەن شىعارىپ سالساڭىز. ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ەرلەرىمىز قاي قۇرمەتكە دە لايىق قوي»، – دەدى.

مىنا اماناتتى ورىنداۋ – ماعان پا­رىز. سولاي جاسالدى دا. شيەلى اۋدا­نى­نىڭ وركەندەۋىنە ەرەكشە اتسالىسقان ارداقتى اقساقالدى اۋدان ورتالى­عىن­داعى مادەنيەت ۇيىنەن قادىرلەپ شىعا­رىپ سالدىق. ال يكرام ادىربەكۇلى كوپ ۋاقىت وتپەي استاناعا ىسساپارمەن كەلىپ، ايەلىنە، بالالارىنا كوڭىل حوشىن ءبىل­دىردى. مىنە، وسىنىڭ وزىنەن اقىلمان اعا­نىڭ ادالدىعىن اڭعارامىن.

جالپىعا جاتتىعى جوق جاقسى ادام­نىڭ قايدا جۇرسە دە، مەيلى قىز­مەتتە، مەيلى زەينەتتە بولسىن، ونىڭ جارقىن جو­لى، زيالى ورنى، ادامي بەينەسى، بەك­زات بولمىسى كوڭىلدەن كەتپەيدى، جۇرە­ك­تە جاتتالادى. قاناتىنىڭ استىندا جۇرگەن ءىزباسارى رەتىندە ىنىلىك ىزەتىمنەن مەن دە جاڭىلمايمىن. ويتكەنى ونداي  كىسى سون­داي قۇرمەتكە لايىق، ارتىندا وشپەس ءىز قال­دىرعان ابزال اعامىز بۇگىندە جەت­پىستىڭ بيىگىندە.

 

نۇرلىبەك نالىباەۆ،

قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكىمى

سوڭعى جاڭالىقتار