9 شىلدە, 12:06 2267 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

ماعاۋيا سارباسوۆ: الەم قازاقتارىنىڭ سىن-ەسكەرتپەلەرى ەسكەرۋسىز قالمايدى

رەداكتسيادان: گازەتىمىزدىڭ  2 شىلدە كۇنگى №26-سانىندا شەتەلدە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ونلاين كونفەرەنتسيانىڭ جازبا نۇسقاسىن جاريالاعان بولاتىنبىز. ونلاين كونفەرەنتسياعا تۇركيادان تاريحشى عالىم ابدۋاقاپ قارا، دانيادان ەكونوميست اكبار ايۋبي، وزبەكستاننان پەداگوگ قارلىعاش جاقسىباەۆا جانە قىتاي ەلىنەن كوشىپ كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى شامەلحان بۇقاتحانۇلى قاتارلى قانداستارىمىز قاتىسقان ەدى. ولار قازىرگى قوشى-قون سالاسى جانە «وتانداستار قورى» مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى جايلى  ءوز پىكىرلەرىمەن قاتار ۇسىنىستارىن دا ايتقان-دى.

اتاپ ايتقاندا، تۇركيانىڭ ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدۋاقاپ قارا مىرزا شەتەلدەگى قازاق دياس­پوراسىن قولداۋ ساياساتىنىڭ كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانىن ايتا كەلە، «وسى ورايدا دياسپورا ساياساتىن مىقتى بەلگىلەۋدە ەڭ ماڭىزدىسى قازاقستاندا قازاق دياس­پوراسىن زەرتتەۋ ورتالىعى بولۋ كەرەك. قاي ەلدە قانشا قازاق تۇرادى، ولاردىڭ جاس مولشەرى، ساۋاتتىلىق دەڭگەيى، كاسىبى، ماماندىقتارى سياقتى ءار ەلدەگى قازاقتاردىڭ ەرەك-شەلىكتەرىن زەرتتەپ بىلەتىن ماماندار بولۋى كەرەك» دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى.

سونىمەن قاتار دانيالىق قانداسىمىز اكبار ايۋبي: «وتانداستار قورى» مەن دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ات­قار­عان جۇمىستارىمەن ەندى تانىسىپ جا­تىر­مىز. دەيتۇرعانمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رۋحاني-مادەني قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار كوپ بول­عانىمەن، ناتيجەسى اناۋ ايتقانداي ەمەس. ەۋروپاداعى قازاقتار مادەني ورتالىق قۇرىپ، قازاقستانمەن بايلانىس جاسايمىز دەگەن ماقسات بار ەدى. ول جۇزەگە اسقان جوق. جوس­پارلار كوپ. بىراق ايتارلىقتاي ءىس ونگەن جوق»، – دەگەن سىني پىكىرىمەن قاتار «شەت­ەلدەگى قازاق­تىلدى اقپارات قۇرالدارى جايلى ايت­ساق، ەۋروپادا بۇل جاعى كەمشىن. ال اتا­جۇرتتاعى باق-پەن بايلانىس بار. قازىر ين­تەرنەت زامانى. بىراق سول اقپاراتتى تۇتى­ناتىن جاستار ازايىپ بارا جاتقانى الاڭ­داتادى. بۇل – «وتانداستار قورىنىڭ» قول­داۋىن قاجەت ەتەتىن ەڭ ماڭىزدى سالا»، – دەگەن ۇسىنىسىن دا اتاپ ءوتتى.

وسى ورايدا، «وتانداستار قورى» ۆيتسە-پرە­زيدەنتى ماعاۋيا سارباسوۆ مىرزا كون­فەرەنتسيادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەن ۇسى­نىستارعا قاتىستى قور تاراپىنان ار­نايى جاۋاپ بەرگەن ەدى.

ماعاۋيا سارباسوۆ:

– حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتىنىڭ اtajurt جوباسى بەتىندەگى قانداستار جايىندا  جاريالانىپ تۇراتىن  ءار ماتەريالدى ءجىتى قاداعالاپ، كوتەرىلگەن ماسەلە مەن ساۋالدارعا «وتانداستار قورى» ءتيىستى سالا بويىنشا دەر كە­زىندە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. وعان گازەت وقىرمانى جانە قانداستارىمىز دا كۋا.

بۇل جولى ەلورداسىنىڭ مەرەيلى مەرە­كەسىنە وراي، شەتەلدەگى قانداستارى­مىزبەن ۇيىمداستىرىلعان ونلاين كونفەرەنتسيادا ايتىلعان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستارعا جاۋاپ بەرە كەتۋدى ءجون سانادىق.

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان «وتانداستار قورى» جانە ەلباسىنىڭ ءوزى باس­­قاراتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋى­م­داستىعى سىندى ەكى ۇجىم قازىر ءبىر­لەسە جۇمىس اتقارىپ كەلەمىز.

قانداستار ماسەلەسى جايلى ايتىلعان سىن-پىكىرلەردى قاشاندا نازاردان تىس قال­دىرمايمىز. ونداي پىكىرلەردى ءبىز «سىن» ەمەس، شەتەلدەگى اعايىندى قولداۋعا باعىت­تال­عان جۇمىستاردى جەتىلدىرۋ بويىنشا اي­تىل­عان «ۇسىنىس» دەپ قابىلدادىق. سون­دىق­تان اتالعان ونلاين اڭگىمە بارىسىندا  قان­داستارىمىز سىني پىكىر ايتىپ، كەيبىر كەم­شىن تۇستاردى اتاپ وتكەنى ءبىزدى قۋان­تا­دى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ءجۇر­گىزىلگەن كوشى-قون ساياساتىن قولداپ، بيىكتەن باعالاعان پىكىرلەرمەن قاتار، اتا­جۇرتقا دەگەن ساعىنىش جانە اقجارما تىلەك­تەرىن دە وقىپ تەبىرەندىك. سونىمەن بىرگە، شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىن قولداۋ جانە زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋ، شەتەلدەن جاستاردى تارتۋ، شەتەلدەگى قازاقتىلدى اقپارات قۇرال­دارىمەن بايلانىس ورناتۋ، ولاردى قولداۋ جانە كەيبىر جوسپارلى جۇمىستاردىڭ كە­شەۋىلدەپ جاتقانى جايلى سىني پىكىر جانە ۇسى­نىستار ايتىلىپتى. بۇل جونىندە توق­تالىپ وتپەس بۇرىن، قازىرگى اتقارىلىپ جات­قان بىرقاتار ەلەۋلى ىستەر مەن تاريحي قا­دام­دارعا ءسال شەگىنىس جاسايىق.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى سىرت­تاعى باۋىرلاردى ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، وسىناۋ تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىنان بەرى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاماسىمەن «نۇرلى كوش» باعدار­لا­ماسىنىڭ كەشەندى قۇجاتتارى قابىلدانىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە 1 ملن 57 مىڭ قان­دا­سىمىز اتامەكەنگە كوشىپ كەلدى.

بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدەگى قازاق­تاردى قولداۋدى ەرەكشە نازاردا ۇستاپ وتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 2019 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى جانىنان شەتەلدەگى وتانداستارمەن مادەني-گۋمانيتارلىق باي­لانىستاردى دامىتۋ جونىندەگى ۆە­دومست­ۆوارا­لىق كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا ءتورا­عاسى – قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى­نىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ. كوميس­سيا­نىڭ قۇرامىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ، باس پرو­كۋرا­تۋرانىڭ وكىلدەرى، ورتالىق مەملە­كەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ ورىن­باسارلارى جانە ءوزىم دە اتالعان كوميس­سيانىڭ مۇشەسىمىن.

كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا شەتەلدەگى قانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ ساياساتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ ءجا­نە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ءتيىم­دى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى، شەتەلدەگى قا­زاق­تاردى جانە ەرىكتى قونىس اۋدارۋدى قولداۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوباسى جانە قان­داستارعا «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى نەگىزىندە مەم­لەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بارىسىنداعى بيز­نەس-پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋدىڭ جايى قارالدى.

مەنىڭ ويىمشا، بۇعان دەيىن شەتەلدەگى اعايىننىڭ ماسەلەلەرى وسىنداي ۇلكەن دەڭگەيدە قارالعان جوق. قازىر ەلىمىز سىرت­تاعى قانداستاردى قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. سەبەبى شەتەلدەگى قازاقتارعا تاريحي وتانى قانشالىقتى ماڭىزدى بول­سا، ەلىمىز ءۇشىن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ماڭى­زى ودان دا زور.

ال ەندى جوعارىدا ايتالعان ۇسىنىستار مەن پىكىرلەرگە جەكە-جەكە توقتالىپ وتكەسەك.

كەيبىر جوسپارلى جۇمىستاردىڭ كە­شەۋىلدەپ جاتقانى  الەمدىك پاندەمياعا بايلانىستى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. بىراق ءبىز پان­دەمياعا قاراماستان، شەتەلدەگى قان­داستارمەن ونلاين بايلانىستى نىعايتىپ وتىرمىز. ەلىمىزدە كارانتين جاريالان­عاننان بەرى كوپتەگەن ونلاين بايلانىستار جاسالدى.

زەرتتەۋ ورتالىقتارىنا توقتالساق. قا­زاق­ستان تاۋەلسىزدىك العالى الەمدىك جاھان­دانۋ ۇردىسىنە سايكەس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا، دەموگرافيالىق احۋالدى ساۋىق­تىرۋعا جانە ەلدىڭ ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالعان وزىندىك كوشى-قون ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلەدى. شەتەلدەگى قانداستاردى قولداۋ – قازاق قوعامى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

وسى رەتتە، «وتانداستار قورى» كەاق 2019 جىلدان باستاپ قانداس اعايىنعا كومەك كورسەتۋ، ەلگە قايتارۋ پراكتيكاسى، مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار مەن دياسپورالىق ساياساتتى ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ەتنوبىرە­گەيلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان تالدامالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.

جالپى، قازاقستاننىڭ دياسپورالىق سايا­ساتىندا كەلەسى باعىتتار كوزدەلگەن. ەتنيكالىق قازاقتاردى قازاقستانعا قاي­تارۋ­ – رەپاترياتسيا سالاسىنداعى ماسە­ل­ە­لەر­دى رەتتەۋ،  شەتەلدە تۇراتىن وتان­داس­تاردى قولداۋ جانە ت.ب.

ال تاريحشى عالىم ابدۋاقاپ قارا مىر­زانىڭ شەتەلدەگى قازاق دياسپورا ساياساتىن قولداۋ جانە زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىسى ەرەكشە. الايدا قازىرگى «وتانداستار قورى» مەن دۇينەجۇزى قازاق­تارىنىڭ قاۋىمداستىعى ءدال وسى جۇمىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ونىڭ دالەلى رەتىندە مادەنيەت باعىتىندا دا شەتەلدەگى قازاق دياسپورالارىمەن تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەدى. بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى بارلىق ۇلتتىق مادەني ورتالىقتارمەن بايلانىس ورنا­تىلدى. ولاردىڭ سانى 250-گە جۋىق جانە تەك 2019 جىلى ولار مادەني-گۋمانيتارلىق، ىسكەرلىك، ءبىلىم باعىتىنداعى 3 مىڭعا جۋىق، ال 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 100-دەن استام (بارلىق مەملەكەتتەردەگى كاران­تين رەجيمىنە وراي ءىس-شارالار سانى ازاي­دى) ءىس-شارا وتكىزدى. وسى مادەني ورتا­لىق­تاردىڭ 57-سىمەن ىڭتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاسالدى.

«اباي ءۇيى» جوباسى شەتەلدەگى قازاق ۇلت­تىق مادەني ورتالىقتارىن بىرىڭعاي جەلىگە بىرىكتىرۋ، مادەني مۇرانى تانىمال ەتۋ، تاياۋ جانە الىس شەتەلدە قازاق دياس­پوراسىمەن ىسكەرلىك جانە گۋمانيتارلىق باي­لانىس­تار­دى دامىتۋ، نىعايتۋ، شەتەلدە قازاقستاندىق بيزنەستى نەمەسە الىستاعى اعايىننىڭ كا­سىبىن قازاقستاندا ۇيىمداس­تىرۋعا جاردەم بەرۋ.

بۇل جوبا ارقىلى مادەني-گۋمانيتار­لىق، ءبىلىم بەرۋ بلوگى بويىنشا جۇمىس­تار­دى قامتۋ، ىسكەرلىك باعىت بويىنشا شەتەلدە قا­زاق بيزنەسىن ىلگەرىلەتۋ جانە شەتەلدىك قا­زاق­تار ارقىلى قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ.

بۇل ماسەلە بويىنشا ناقتى جۇمىس­تار­دى اتاپ وتسەك:

  1. شەتەلدە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاق­تار اراسىنداعى تىلدىك جاعداي جونىندە ساراپتامالىق شولۋ دايىنداۋ ءۇشىن ساۋال­ناما جۇرگىزىلۋدە;
  2. شەتەلدە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاق­تار ءۇشىن «كيەلى قازاقستان» بويىنشا ەلى­مىز­دىڭ كيەلى جەرلەرىنە ەكسكۋرسيالار ءوت­كىزۋ;
  3. شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى وكىل­دەرى­نىڭ ساپىنداعى وقۋشىلار اراسىندا شى­عار­ماشىلىق بايقاۋ وتكىزۋ جوسپار­لانۋدا;
  4. قانداستارىمىزعا ءبىلىم الۋ مۇمكىن­دىگىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا بعم كو­ميس­سياسىنا ەندى;
  5. بعم، مسم-مەن جىل سايىن شەتەلگە ءجى­بەرىلەتىن كىتاپتار لەگىنە وزگەرتۋلەر ەن­گىزۋدە;
  6. قازاقستانداعى جوو-لارمەن اكادە­ميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ قازاقستانعا كەلىپ تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدا جۇمىستار اتقارىلۋدا.

شەتەلدەگى قازاقتىلدى اقپارات قۇرال­دارى­مەن بايلانىس ورناتۋ جانە ولاردى قولداۋ بويىنشا كونكۋرستار وتكىزۋ جانە ەلىمىزدە جىل سايىن وتەتىن جۋرناليستىك ماراپاتتاۋلارعا ىلىكتىرۋ ماسەلەسىمەن اي­نالىسىپ جاتىرمىز. بۇل بويىنشا Atajurt دەگەن بىرلەستىك قۇرىپ، سونىڭ اياسىندا شەت­ەلدەگى قازاقتىلدى باق-تى ءبىر ورتالىققا توپ­تاستىرۋ جانە ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ، «جاس قازاق» جاستار كلۋبى نەگىزىندە شەتەلدەگى قازاق جاستارى ۇيىمدارىن ءبىر جەلىگە بىرىكتىرۋ سەكىلدى شارالار الدەقاشان قولعا الىندى.

شەتەلدەن جاستاردى تارتۋ بويىنشا ايتار بولساق، ءبىز شەتەلدەگى قانداستاردى ءال­بەتتە تەك ءبىلىم جولىمەن ەلگە شاقىرا الا­مىز. ول بويىنشا وتكەن جىلى العاش رەت ستيپەنديالىق باعدارلاما قۇرىلدى. 12 مەم­­لەكەتتىڭ 23 قالاسىنان ونلاين تۇردە وقىتاتىن  31 قازاق سىنىبى اشىلدى. قازاق ءتى­لىن 4 تىلدە وقىتاتىن وقۋلىق جاسالدى. جال­­پى، قازاقستانعا كەلىپ ءبىلىم الاتىن قان­­­­داستارىمىزدىڭ سانى 2019 جىلى 20 000-نان استى.

قازىر كانداستارعا ارنالعان ءبىلىم سالا­سى بويىنشا 15 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە ايرىقشا اتاپ وتەرلىگى – جوو-نا دايىندايتىن دايىندىق ءبولىمىنىڭ جۇمىستارى. بۇل جوبا بويىنشا ەلگە كەلگەن جاستار ءبىلىم الىپ، ماماندىق يەسى اتانعان سوڭ، ەلدە قالىپ جۇمىس ىستەۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە دەموگرافيالىق احۋال، جۇمىس كۇشى، مامان تاپشىلىعى سەكىلدى ماسەلە ءوز وزىنەن جويىلىپ وتىر. سوندىقتان جاس­تاردى تارتۋ ماسەلەسى بۇرىننان بار، بۇل ماسەلە جىل سايىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. بۇرىن دايىندىق بولىمدەرىنە 1 000 گرانت بولىنسە، قازىر 1 300-گە جەتتى.

كوشى-قون ماسەلەسى بويىنشا ارينە، كوشى-قون باسقارماسى جاۋاپتى. الايدا قان­داستارىمىزدى تاعى ءبىر قۋانتارلىق جاڭا­لىق – كوشىپ كەلگەن قانداستار قۇجا­تىن «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىنا سايكەس وڭتايلاندىرۋ جوباسى بويىنشا، تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار سانىن 46-دان 20-عا، قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمىن 6 ايدان 3 ايعا، وتىنىشتەر سانىن 10-نان 5-كە دەيىن (قىسقامەرزىمدى پەرس­پەكتيۆادا), ال ودان ءارى 2-گە دەيىن (ۇزاق­مەر­زىمدى پەرسپەكتيۆادا) قىسقارتىلدى.

ءسوز ءتۇيىنى

كەيبىر ساراپتامالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا، الىس جانە جاقىن شەتەل­دەردە 7-8 ملن قازاق تۇرادى. 2019 جىلى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالاردىڭ ناتيجەسىندە، قازاقستانعا 1,5 ملن ەتنيكالىق قازاق تۇراقتى تۇرۋعا قونىس اۋدارعىسى كەلەدى. بۇعان قوسا، ساراپشى مامانداردىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى كەزدە قىتاي ەلىندەگى ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا قاتىستى ساياسي احۋال تۇزەلگەن جاعدايدا، 800 مىڭ ەتنيكالىق قازاق قۇجاتتارىن تۇگەندەپ، قازاقستانعا كوشۋگە دايىن وتىر.

ال ەلگە كوشىپ كەلگەن اعايىنعا كومەك رەتىندە، قازاقستاندىق قوعامعا بەيىمدەلۋىنە جاردەمدەسۋ ءۇشىن «وتانداستار قورى» جانىنان قۇرىلعان «قانداستاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعى» جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – ەلگە ورالعان قانداستاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋ پروتسەسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى جەدەل ەڭسەرۋ، تۋىنداعان ماسەلەلەر بويىنشا قانداستارىمىزعا جان-جاقتى كومەك بەرۋ جانە ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىن سوڭىنا دەيىن باقىلاۋدا ۇستاۋ.

ايتا بەرسەك، اتقارىلىپ جاتقان جانە اتقارىلۋعا ءتيىستى جۇمىستار بارشىلىق. بىراق ءبىز جوعارىدا قانداستاردىڭ ۇسىنىسى مەن سۇراۋلارىنا عانا توق­تالىپ وتتىك. وسىلايشا، گازەت ءتىلشىسى جىبەرگەن ساۋالىنا قاناعاتتانارلىق جاۋاپ قايتارىلدى دەپ ەسەپتەيمىن. كوتەرىلگەن ماسەلەنى جاۋاپتى ورىنعا جول­داپ، دەر كەزىندە ءتيىستى جاۋابىن سۇراپ، ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسىپ وتىرعان حالىقارالىق Turkistan گازەتىنىڭ رەداكتسياسى جانە جۋرناليستەرى شەتەلدەگى قانداستارمەن بايلانىس ورناتىپ قانا قويماي، كوشى-قون سالاسىنداعى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن تۇراقتى نازارعا الۋى باسىلىمنىڭ رەداكتسيالىق جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار