9 شىلدە, 10:35 982 0 ىشكى ساياسات احمەت ومىرزاق

تىلىڭدە كۇش بولماسا، ەلىڭدە سۇس بولار ما؟!

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا «انا ءتىلى» اپ­تالىعىندا بەرگەن سۇحباتىندا ەلىمىزدەگى قازاق تىلىنە قاتىستى مەم­لەكەتتىك ۇستانىم جونىندە ايتا كەلىپ، بىلاي دەدى: «مەملەكەتتىك ءتىلدى دا­مىتۋ ىسىندە قىزبالىققا سالىنىپ، ونىڭ قولدانۋ اياسىن كۇشپەن كەڭەيتۋگە ۇمتىلۋدىڭ كەرى اسەرى بولارى انىق... بىراق بۇل مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى جۇمىستاردى توقتاتىپ قويۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. قايتا ونى ىڭ-شىڭ­سىز، ايعايلاماي، قىزبالىققا سالىنباي، بىراق تاباندى تۇردە جالعاستىرا بەرۋ قاجەت». شىنىندا، ءتىل ساياساتى وتە نازىك ماسەلە، اسىرەسە ۇزاق ۋاقىت وزگە­نىڭ ءتىلى ۇستەمدىك ەتكەن، سونىڭ سەبەبىنەن ءوز ءتىلى ەركىن قولدانىس اياسى­نان تارلىق كورگەن ءبىزدىڭ ەلدە.

جاسىراتىن نەسى بار، «اۋرۋ باتپانداپ كىرىپ، مىسقالداپ شىعادى دەمەكشى»، وركە­نيەت كوشىندە تۇتاس ءبىر عاسىردان اسا ۋاقىت تە­پەرىش كورگەن قازاق ءتىلىنىڭ بويىنا دەندەپ ەن­گەن دەرتتى سول عاسىردىڭ ۇشتەن بىرىنە جەت­پەيتىن ۋاقىتتا تۇعىرىنا جوندەپ قوندىرا الماساق، ونىڭ سان سەبەپتەرى بار. سوندىقتان ماسەلەگە جان-جاقتى قاراۋ كەرەك.

وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا، ءالى تاۋەلسىز ەلگە اينالا قويماعان قا­زاق­ستاننىڭ سول كەزدەگى ەڭ باتىل شەشىمىنىڭ بىرەگەيى − 1989 جىلعى 11 قىركۇيەكتە قابىل­داعان «ءتىل تۋرالى» زاڭى ەدى. بۇل عاسىرلار بويى ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ قوردالانىپ قالعان كۇردەلى ماسەلەلەرىن تولىق كولەمدە شەشۋگە ارنالعان ەڭ العاشقى تالپىنىس بولاتىن. وسى زاڭدا تۇڭعىش رەت «قازاق ءتىلى − مەم­لەكەتتىك ءتىل» دەپ بەلگىلەندى. ال قازاق­ستان­نىڭ «ءتىل تۋرالى زاڭى» قابىلدانعان سوڭ كوپ ۇزاماي، 1989 جىلعى 21-22 قازاندا وتكەن تۇڭ­عىش قۇرىلتايدا «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلدى. وتىز ءبىر جىلداي ۋاقىت بۇرىن، كسرو-نىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعاندا جاسالعان وسى ماڭىزدى ەكى قادام كەيىنگى ءداۋىر­دەگى قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا، مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىن الىپ، ءوز تۇعىرىنا نىق قونۋعا سەپتىگىن تيگىزگەنى ءسوزسىز.

حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باس­تاماسىمەن 1990 جىلعى 22 ناۋرىزدا رەس­پۋبليكالىق «انا ءتىلى» اپتالىعى اشى­لىپ، وندا تۇراقتى تۇردە قازاق ءتىلىنىڭ قور­دالانىپ قالعان ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. وعان كوپتەگەن عالىمدار ارالاسىپ قازاق ءتىلىن دامىتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى تۋرالى باتىل دا وتكىر ويلارىن ايتىپ وتىردى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە گازەت دۇنيەجۇزى قازاق­تارىنا كەڭ تانىلىپ، تارالىمى 120 مىڭنان استى. سونداي-اق جەر-جەرلەردە حالىقارالىق «قا­زاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بولىمشەلەرى اشى­لىپ، قوعامنىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرىنىڭ ءمۇ­شە­لەرى وزدەرى تۇرعان جەردەگى ەلدى مەكەن­دەردىڭ تاريحي اتاۋلارىنىڭ قايتارىلۋىنا، مەكتەپتەر مەن كوشەلەردىڭ اتتارىنىڭ قازاقشالانۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.

«قازاق ءتىلى» قوعامىن باسقارۋشىلار مەن ءىرى قالالارداعى جەتەكشىلەرى قازاقتىڭ ءتىل ءبى­لىمى سالاسىنداعى ءىرى عالىمدار بولعان­دىق­تان، ولار تاراپىنان قازاق ءتىلىن جان-جاق­تى دامىتۋ جولىندا ناقتى قادامدار جاسالدى.

شىنىن ايتۋ كەرەك، سول تۇستا ءتىل، ادە­بيەت، تاريح، جۋرناليستيكا سەكىلدى  گۋماني­تارلىق سالالاردان باسقالارىندا ورىس ءتىلى ۇستەم ەدى. بەرىلەتىن دارىستەر دە، پايدالا­نا­تىن كىتاپتار دا ورىس تىلىندە بولاتىن. مىنە، وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنگەن ءتۇرلى سالالارداعى قا­زاق عالىمدارى ءوز سالالارىندا قازاق ءتى­لىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر جاساپ، كىتاپ­تار شىعاردى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قازاق ءتىلى­نىڭ بارلىق سالاعا دەندەپ ەنۋىنە كوپ كو­مەگىن تيگىزدى.

ارينە، حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى قوعامدىق نەگىزدە قۇرىلعان ۇيىم بولاتىن. سوندىقتان ءتىل ماسەلەسىندە ولقىلىقتار جىبەرگەن مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورداعى مەكەمەلەردى قانداي دا ءبىر اكىمشىلىك جازاعا تارتاتىن قۇزىرەتى بول­مادى. دەگەنمەن ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ قولدانىلۋىن باقىلايتىن ورگان قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس-تىلەكتەرى اياقسىز قالعان جوق، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلعى 5 ساۋىردەگى №1166 جارلىعىمەن  قازاقستان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ جانىندا تiل كوميتەتi قۇرىلدى. سودان بەرى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇرگىزەتىن بۇل مەكەمە ءما­دەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى، ءتىل­دەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇ­مىس كوميتەتى، مادەنيەت جانە سپورت مي­نيستر­لىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتى ت.ب. بولىپ بىرنەشە رەت اتى وزگەرگەنمەن، زاتى وزگەرە قويعان جوق. ءوز قۇزىرەتى شەگىندە ىسكە اسىرۋ جانە باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتتەرىن، ءوز قۇزىرەتىنە جاتقىزىلعان قىزمەت سالاسىندا سالاارالىق ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن بۇل مەكەمەنىڭ قىزمەتى ۇنەمى كوپشىلىك تاراپىنان سىنالىپ كەلەدى. نەگە؟

ەڭ الدىمەن، وسى مەملەكەتتىك ءتىل كومي­تەتىنىڭ ۇسىنىسىمەن جىل سايىن ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن ازاماتتارعا ءتىل ۇيرەتۋ ءۇشىن كوپ مولشەردە قارجى بولىنەدى. بىراق باسقانى بىلاي قويعاندا، بيلىكتە ءجۇر­گەن كوپتەگەن لاۋازىمدى تۇلعالار (قارا­پايىم قىزمەتكەردەن مينيسترلەرگە دەيىن) قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەي-اق، قىز­مەت­تەرىن اتقارىپ جۇرە بەرەدى. باياندامالارىن «رەسمي تىلدە» وقيدى، «رەسمي تىلدە» سۇحبات بەرەدى. سىنعا پىسقىرمايدى. كەيبىرەۋلەرى ۇيالعانىنان «تەز ارادا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرىپ الاتىنىن» ايتىپ ۋادە بەرەدى، بىراق ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەردە قالا بەرەدى. كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالار وزدەرى شالا بىلەتىن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيمىن دەپ ىڭعايسىز جاعدايعا قالىپ جاتادى. بىراق ودان ساباق الىپ، ناتيجە شىعارعان­دارىن كورمەيمىز...

جاسىراتىن نەسى بار، بىزدە قىزمەت كور­سەتۋ  سالاسىنان باسقا سالادا قازاق تىلىندە قىز­مەت الۋ قيىن. ساۋدا ورىندارى، تاماق­تانۋ ورىندارىنان باسقا جەرلەردە (ونىڭ دا ءبىرازىندا ءالى دە الا-قۇلا) قازاق تىلىندە تاپسىرىس الۋ، تاپسىرىستى ورىنداۋ ءمۇم­كىن­دىگى جوق دەسە دە بولادى. حالىقپەن تىعىز بايلانىستا دەپ سانالاتىن بانكتەر دە قازاق تىلىنە بايلانىستى ءجيى داۋ تۋىنداپ جاتاتىنى بەلگىلى. كەيبىر بانكتەر كليەنت­تەرىنە قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋگە قۇلىق­تى ەمەس دەپ جاتادى. (بىراق كەيىنگى كەز­دە بانك سەكتورىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قول­داۋدا ازداپ ىلگەرىلەۋشىلىك بارى باي­قالادى).

شىنىنا كەلگەندە، مەملەكەتتىڭ ءتىل ۇيرەتۋ ماقساتىندا بولىنگەن قارجىسىن پايدالانباي-اق، ءوز بەتىنشە قازاقشا ءۇي­رەنىپ، ەركىن سويلەپ، جازا بىلەتىن ازا­مات­تارعا قاراپ، ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن سونشا قاراجات ءبولۋدىڭ دە قاجەتى جوق پا دەپ قالاسىڭ. قاراپ كورىڭىز: وكسانا لوسكۋتوۆا، يگور ساحار، مايا ۆەرونسكايا، يرينا تەن، وكسانا پەتەرس، ماكسيم روجين سەكىلدى تەلەۆيدەنيە سالاسىندا تانىلعان وزگە ۇلت وكىلدەرى ەش­قان­داي مەملەكەتتىك ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىق­تارىنا بارماي-اق قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەندەر. ءتىزىمدى سوزۋ كەرەك بولسا، مارينا ۆولنوۆا، يسلام بايرامۋكوۆ، الەكساندر زايچيكوۆ، گەننادي شيپوۆسكيح، ت.ب. دەپ كەتە بەرۋگە بولادى. بۇنداي ازاماتتاردىڭ سانى ونداپ ەمەس، جۇزدەپ سانالادى.

مارقۇم، ساياساتتانۋشى نۇرلان ەرىمبە­توۆ ءوزىنىڭ قازاق ءتىلىن قالاي ۇيرەنگەنى تۋرا­لى بىلاي دەپ ەدى: «ينستيتۋتتى تامامداپ، ەلگە ورالعان سوڭ، پارتيانىڭ جاس مامانى رەتىندە ايماقتاردى ارالاپ، باياندامالار جاساپ ءجۇردىم. كەزەكتى ءبىر لەكتسيامدى اياق­تاعان سوڭ، ماعان ءبىر اقساقال كەلىپ: «سەنىڭ اقىلدى، ءبىلىمدى ەكەنىڭدى كورىپ تۇرمىز، ماسكەۋدە وقىپ كەلىپسىڭ، بىراق سەن ءوز ءتىلىڭدى ۇيرەنىپ، وسىنى قازاقشا ايتساڭشى»، – دەدى. مەن سول كەزدە ۇيالىپ كەتتىم. ۇيگە ورالعان سوڭ، بىردەن سوزدىكتەردى اقتارىپ، ماقال جاتتاپ، ءتىل ۇيرەندىم. ول ءۇشىن ماعان قىرۋار قارجىنىڭ كەرەگى بولعان جوق قوي. دەمەك، مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا ماسىل بولماي-اق ءتىل ۇيرەنۋگە بولادى». ياعني، ءتىلدى ۇيرەنۋگە قاراجات اۋدارۋ سونشالىقتى قاجەت بولماسا، ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن دە مەمل­ە­كەتتىڭ موينىنا تۇسە بەرۋ ىڭعايسىز. تاعى ءبىر ايتپاسا بولمايتىن جايت، جىل سايىن جۋرناليستەر اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىل جانە باق دەگەن بايقاۋ ۇيىمداستىرىلادى. بيىل دا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ۇيىمداس­تىرىلعان سول بايقاۋدىڭ جۇلدەگەرگە بەرىلەتىن جۇلدەنىڭ وزىنە 5 ميلليون تەڭگە اجىراتىلعان. سونشالىق كوپ اقشا دا ەمەس شىعار، بىراق مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتادى دەپ، قازاقتىلدى جۋرناليستەر ءۇشىن بايقاۋ ۇيىمداستىرۋدا قانداي لوگيكا بار؟ ول بايقاۋدىڭ قازاق ءتىلىن كەڭ قولدانىسقا ەنگىزۋگە قانداي پايداسى ءتيىپ جاتىر؟ الدە قاراجاتتى يگەرۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى مە بۇل؟ جالپى، قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن قازاقشا بىلمەيتىن اۋديتوريادا قوزعاعان ابزال-اۋ. ءارى قوزعاپ قانا قويماي، قازاق ءتىلىن بىلۋگە قاجەتتىلىك تۋدىراتىن، ونسىز كۇنىڭ قاراڭ بولاتىنىن ۇعىندىراتىن كەز الدەقاشان جەتتى عوي. نەدەن، كىمنەن جاسقانامىز؟!

بىزدە ۇلكەن جيىندار ورىس تىلىندە ءوتىپ، ماجىلىستە بولسىن، سەناتتا بولسىن سپيكەر­لەر ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا سويلەيدى دە، سوڭىن ورىس تىلىندە جالعاستىرىپ كەتە باراتىن ءبىر ءداستۇر قالىپتاسقان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ قازاقستاننىڭ قوس پالاتالى پارلامەنتىنە دەپۋتات بولعاندار قازاق ءتىلىن بىلمەي مە، الدە بىلسە دە سويلەگىسى كەلمەي مە؟

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى م.باقتيارۇلى، ل.سۇلەيمەن، ن.ءجۇسىپ، ن.تورەعاليەۆ، د.نۇرجىگىتوۆا، د.نوكەتاەۆانىڭ 2019 جىلعى 23 جەلتوقسانداعى مەملەكەتتىك ءتىل­دى دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى دەپۋتات­تىق ساۋالىنا وسى جىلدىڭ باسىندا پرە­مەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ بەرگەن جاۋابىندا مىناداي سوزدەر بار: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011 – 2019 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 2011 – 2018 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 25% ءوسىپ، بۇگىن 86%-دى قۇراپ وتىر. اتالعان كەزەڭدە مەملەكەتتىك باق-تاعى قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسى 56%-دان 73%-عا دەيىن، ال مەملەكەتتىك ورگان­داردا قازاق تىلىندە قۇجات اينالىمى­نىڭ ۇلەسى 88%-دان 93%-عا دەيىن ءوستى». ەگەر راسىمەن ەل ازاماتتارىنىڭ 86 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرگەن بولسا، قۇجات اينالىمى 100 پايىزعا جۋىق قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەتىن بولسا، وندا نەگە ءتۇرلى سالادا قازاق تىلىندە قىزمەت الا الماي جۇرگەندەر كوپ، نەگە ءتىل داۋى ءورشي بەرەدى؟ نەگە قۇجات ماسەلەسىندە قازاقتىلدى ازاماتتارعا ورىس تىلىندە قىزمەت ۇسىنىلىپ جاتادى؟

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ جاتىر دەگەنگە سەنبەيىن دەسەڭ، ۇكىمەت باسشىسى ناقتى سانداردى كەلتىرىپ دالەلدەپ وتىر، سەنەيىن دەسەڭ شۋلاپ جۇرگەن حالىق...

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ 3-وتىرىسىندا: «مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋى­مىز كەرەك. بۇل ماسەلەدە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءتاجىري­بەسىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. ولار ءتىل ۇيرەتۋ بارىسىندا نەگىزىنەن وقۋ ورىن­دارىنداعى جاستارعا كوبىرەك ءمان بەرەدى. سوندىقتان ءتىل كوميتەتىن 2021 جىلدان باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋ كەرەك. بۇل قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋ جانە ونى ۇيرەتۋ ىسىنە قاتىستى الەۋەتىمىزدى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق مۇنداي قادام قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگىن تالداۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى»، − دەپ ءتىل كوميتەتىن 2021 جىلدان باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا وتكىزگەن دۇرىس ەكەنىن ايتقان بولاتىن. الايدا ونسىز دا ءبىلىم سالاسىنداعى ءتۇرلى پروبلەمالاردى شەشۋمەن باسى قاتىپ جۇرگەن سالا باسشى­سىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جولىندا دا تەر توگىپ، جاقسى ناتيجەگە جەتۋى مۇمكىن بولا قويار ما ەكەن؟ ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ-تاربيەلەۋ مەكەمەلەرى مەن ورتا مەكتەپتەر، ورتا ار­ناۋلى وقۋ ورىندارى مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن جاساۋ، قولدانىسقا ەنگىزۋ، ءتۇرلى وقۋلىقتار جا­ساۋ سەكىلدى قىرۋار شارۋا سالا باسشىسىن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ىسىنە ۋاقىتىن قالدىرا قويار ما ەكەن؟..

ەگەر شىندىققا تىكە قاراساق، مەملە­كەتتىك ءتىلدىڭ بەسىگى سانالاتىن مەكتەپتەردەن باستاپ ءتىل ماسەلەسى اقساپ تۇر دەسەك بولادى. مەك­تەپتەگى باستاۋىش سىنىپتارعا ارنالعان ءتىل، ادەبيەت ۇيرەتەتىن وقۋلىقتاردى جاساۋعا مەتوديست مۇعالىمدەر قاتىسپاعاسىن بالا­لاردىڭ ءتىلدى يگەرۋى قيىنعا سوعىپ جاتىر. ونى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنەن سۇراساڭ اھى­لاپ-ۋھىلەپ وتىرىپ ايتىپ بەرەدى. بىراق ايت­قاندارىنىڭ باسپاسوزگە جاريالانۋىنان قورقادى. سەبەبى نانىنان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن.

گازەتتەر مەن جۋرنالدار ءبىرشاما ءتاۋىر، ال تەلەۆيدەنيە مەن راديودا تىكەلەي ەفير كە­زىندە سويلەيتىن جۇرگىزۋشىلەر جىبەرەتىن ستي­ليستيكالىق قاتەلەردى ساناپ تاۋىسا ال­مايسىڭ. ەڭ جامانى، كەيبىر قازاق دىبىس­تا­رىنا ءتىلى كەلمەيتىن جۇرگىزۋشىلەردى سويلەتىپ قوياتىن تەلە-راديو باسشىلارى كوپ...

بۇگىنگى ءتىل ماسەلەسىنىڭ قايناعان ورتا-سى − الەۋمەتتىك جەلىلەر. ويتكەنى وندا ميل­ليونداعان حالىق وتىرادى. ال ولاردىڭ ءجيى قاۋزايتىن تاقىرىپتارى بولادى. سونىڭ ءبىرى − مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى. ءبىرى مەملەكەتتىڭ ءتىل ساياساتىن سىناپ وتىرسا، ەكىنشى بىرەۋلەرى ءوزى ەستىمەگەن قازاق ءسوز­دەرىن جوققا شىعارىپ، ءبىر-بىرىمەن قى­زىل­شەكە بولىپ، ايتىسىپ جاتادى. وكىنىشتىسى سول، وسىنىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن ءوز انا ءتىلىم دەپ سانايتىنداردىڭ اراسىندا ءجيى بو­لاتىن جاعداي. كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى مەملە­كەتتىك ءتىل ساياساتىن راديكالداندىرۋدى قولدايدى. جالپى، ءتىلىمىز ءوسىپ-وركەندەسىن دەسەك، ەڭ الدىمەن وعان ءوزىمىز جاناشىر بولۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتىل ءۇشىن جۇرتپەن جاعالاسىپ، ءوزىمىزدىڭ ۇلتشىل ەكەنىمىزدى بەت قاراتپاي دالەلدەپ باعىپ، ودان شىعا سالا تەلەديدارىمىزدى ورىس­تىلدى ارناعا بۇرىپ، رەسمي تىلدەگى كينو­لاردى نە باعدارلامالاردى تاماشالاپ وتى­راتىن بولساق، ەشكىم كەلىپ ءبىزدىڭ ءتىلى­مىزدى دامىتىپ بەرمەيدى. سول سياقتى «قازاق باسىلىمدارىندا ەشتەڭە جوق» دەپ اۋزى­مىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ، وزگە تىلدە گازەت-جۋرنال پاراقتاپ وتىرساق، ول دا ءبىزدىڭ پاتريوتتىعىمىزدىڭ، بىلىمدىلىگى­مىزدىڭ نە مادەنيەتتىلىگىمىزدىڭ كورسەتكىشى ەمەس.

جوعارىدا ايتىپ كەتكەن «انا ءتىلى» اپ­تالىعىنا بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلىن دامىتۋدىڭ مىناداي ءتورت جولىن ايتقان: «بىرىنشىدەن، قازاق تىلىندە سويلەۋ ماقتانىش بولۋى ءۇشىن قوعامدا وعان دەگەن قاجەتتىلىكتى ارتتىرعان ءجون. مەملەكەتتىك قىزمەتكە، ونىڭ ىشىندە، حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن لاۋازىمعا تاعايىنداۋ كەزىندە كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قوسا، قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ازاماتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. پارلامەنتتە نەمەسە ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ، پىكىر الماسا المايتىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەر ۇعىمى، ەڭ الدىمەن، قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا  اناح­رونيز­مگە اينالۋعا ءتيىس.

ەكىنشىدەن، ءبىز قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن قولداۋىمىز كەرەك. ولار­دى پارلامەنتكە، وكىلەتتى ورگاندارعا ساي­لاپ، مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندەگى جو­عارى لاۋازىمدارعا تاعايىنداپ، مەم­لە­كەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاپ وتىرعا­نىمىز دۇرىس. مۇنداي ازاماتتار قازاق ءتىلىنىڭ دەڭگەيىن ۇلتارالىق قولدانىس دارە­جەسىنە كوتەرۋگە كومەكتەسەدى.

ۇشىنشىدەن، قازاق ءتىلىن قولدانۋ بارى­سىندا فونەتيكالىق جانە ورفوگرافيالىق قاتەلەر جىبەرىپ الاتىن وتانداستارىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، تولەرانتتىلىق تا­نىتۋىمىز كەرەك. مۇنداي ازاماتتار جاس­تارى­­مىزدىڭ اراسىندا دا از ەمەس. ولاردىڭ تالپىنىسىن مازاق ەتپەي، قايتا قولداي تۇسكەنىمىز ءجون.

تورتىنشىدەن، تەلەۆيزيالىق جانە راديو حابارلارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل اقپارات ونىمدەرى رەسەي باعدارلامالارىنىڭ كو­شىرمەسىنە ەمەس، قايتا قوعامدىق ويدىڭ قاينار كوزىنە اينالۋعا ءتيىس. ارزان ويىن-كۇل­كىدەن گورى، ۇلتتىق يدەياعا قىزمەت ەتەتىن تو­پىراعىمىزدان تامىر العان ءتول باعدار­لامالاردى مولايتۋ قاجەت».

قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل سوزدەردى تەك­تەن-تەككە ايتىپ وتىرعان جوق. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ءتيىس­تى ورىنداردىڭ قاپەرىنە سالىپ وتىر. سونداي-اق ول ۇدەرىستىڭ دۇرىس ءجۇرۋى ءۇشىن حالىقتىڭ قانداي اسەرى بولاتىنىن دا يشارالاپ جەتكىزگەن.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قوعامنىڭ بىرلىگى كەرەك. بيلىك تاراپى ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت قاراجاتىن بوسقا شاشپايتىن جول تاۋىپ، ءتىل ساياساتىن پارمەندى ىسكە اسىرۋعا بەيىلدى بولسا، حالىق تا ونى قولداپ، مەملەكەتتىك ءتىل  قازاقستان قوعامىن بىرىكتىرەتىن مىزعىماس كۇشكە اينالار ەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار