2 شىلدە, 19:40 1171 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

نۇرسۇلتان نازارباەۆ: سىرتتاعى اعايىن ءاردايىم كوڭىلىمىزدىڭ تورىندە

1. ءسىزدى اتامەكەن قازاقستانمەن نە بايلانىستىرادى؟
2. شەتەلدەگى قانداستار مەن اتاجۇرتتاعى اعايىننىڭ اراسىنداعى رۋحاني-مادەني
قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن قانداي ىستەر اتقارىلۋى قاجەت دەپ ويلايسىز؟
3. سوڭعى كەزدەگى قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان كوشى-قون ساياساتى جونىندە ويىڭىز
قانداي؟ «وتانداستار قورى» جانە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم داس تىعىنىڭ جۇمىسىن
جەتىلدىرۋ بويىنشا قانداي ۇسىنىس ايتار ەدىڭىز؟
4. شەتەلدەگى قازاقتىلدى اقپارات قۇرالدارى جايلى ايتا كەتسەڭىز. ولاردىڭ شەتەلدەگى
ورنى، پارمەنى قانداي جانە اتاجۇرتتاعى باق-پەن بايلانىس قاي دەڭ گەيدە؟
5. اتامەكەنگە ورالۋ ويىڭىزدا بار ما؟

ابدۋاقاپ قارا، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ميمار سينان
كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:

– بيىل قازاقستان استاناسى نۇر-سۇلتانعا 22 جىل، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. ەكەۋى قا­زاق­ستان تاۋەلسىزدىك تاريحىندا جانە دۇنيەجۇزى قا­زاقتارىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىنعا يە. نۇر-سۇلتان قالاسى بۇگىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى جانە ۇلى تابىسى. ءويت­كەنى قىسقا ۋاقىتتا قازاق حالقى ارق­انىڭ توسىندە زاماناۋي جانە الەمگە ۇلگى بولارلىق ادەمى قالا سالدى. الەمدە بۇل نەكەن-ساياق كەزدەسەتىن قۇبىلىس. سونىمەن قاتار بۇل ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ بۇگىنگى وكىلى بولىپ سانالاتىن قازاقتاردىڭ قالا مادەنيەتىن دە مىقتى مەڭگەرگەنىن ايگىلەپ وتىر. بۇعان دەيىن قازاقتار جانە ونىڭ ارعى اتالارى تەك مال سوڭىندا جۇرگەن كوشپەندى حالىق رەتىندە كورسەتىلدى. بۇل قاتە پىكىر ەدى. ويتكەنى تۇركىلەر ەجەلگى تاريحتان ءارى كوشپەلى، ءارى وتىرىقشى حالىق ەدى. ونىڭ ءبىر­سىپىراسى كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ مال باقسا، ەكىنشى ءبىر بولىگى قالا سالىپ، جەر جىرتىپ، ەگىنشىلىكپەن جانە ساۋدامەن اينالىسقان ەدى. مىنە، بۇگىن قازاقتار مۇنىڭ ەكەۋىن دە بىردەي تابىسپەن ىسكە اسىرعان دارا تۇركى حالقى بولىپ وتىر.

ەلباسىنىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارى، ونىڭ ىشىندە تۇركيا قازاقتارى ءۇشىن ايرىقشا ورنى بار دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپادىق. ەلباسى ن.نازارباەۆ 1991 جىلى ستامبۇلدا تۇركيا قازاقتارىمەن ارنايى كەزدەسىپ ولاردىڭ ارمان-ماقساتتارىن تىڭداعان. سول كەزدە ونداعان جىلدار وتانىنان، ەلىنەن الىستا جۇرگەن تۇركيالىق قازاقتار وشكەنى جانىپ، ولگەنى ءتىرىلىپ، ەلباسىمىز كەلدى دەپ قۋانىشتان جارىلا جازداعان ەدى.

سودان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىشۇلى ءبىر جىل وتپەي جاتىپ، الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاق­تارى قۇرىلتايىن وتكىزدى. سول كەزدە كوپتەگەن شەتەل قازاقتارىنىڭ تابانى ءبىرىنشى رەت اتامەكەنگە ءتيدى. ول – تۇركيا قا­زاقتارىنىڭ ەسىنەن ەشقاشان كەتپەيتىن تاريحي ءسات.

تۇركيادا ەلباسىنىڭ بەدەلى، داڭقى قازىرگى تاڭدا وتە جوعارى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، ەلباسى قازاقستاندى ەۋرازيانىڭ جارقىراعان جۇلدىزدى شاعىنا جەتەلەگەن كورەگەن باسشى، تابىستى جەتەكشى رەتىندە تانىلۋدا. ەكىنشىدەن، تۇركى دۇنيەسى ىنتىماقتاستىعىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە قۇرمەتتەلەدى. سوندىقتان تۇركيا پرەزي­دەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ۇسىنىسى­مەن ەلباسىن تۇركى مەملەكەتتەر ىنتىماق­تاس­تىعى كەڭەسىنىڭ (تۇركى كەڭەسى) قۇرمەتتى توراعاسى رەتىندە سايلادى. ۇشىنشىدەن، رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى ۇشاق اپاتىنا باي­لانىستى سالقىندىق كەزىندە دانەكەرلىك جا­سادى جانە تورتىنشىدەن، استانا كەزدەسۋ­لەرىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى سيريا ماسە­لەسىندە تاراپتاردىڭ باسىن قوسىپ ءبىر ىمى­­راعا كەلتىرگەنى ءۇشىن جوعارى باعالانۋ­دا. بۇل دا تۇپتەن كەلگەندە تۇركيا قازاق­تارى­نىڭ دا  بەدەلىن كوتەرۋدە. سونىمەن قاتار تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنە بارعان ساپارلارىندا سونداعى دياسپورا وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىراتىن. سون­دىقتان وسى 80 جىلدىقتا ەلباسىعا «ءدۇ­نيە­جۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى قۇرمەتتى توراعاسى» اتاعى بەرىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

مىنە، مەنى اتاجۇرتپەن وسىنداي ءىرى تا­ري­حي وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالار باي­لا­نىستىرىپ تۇرادى.

 

اكبار ايۋبي، قوعام بەلسەندىسى، ەكو­نوميست:    

– مەنى اتاجۇرتپەن ەكى نارسە بايلا­نىس­تىرىپ تۇرادى. ءبىرىنشى، تاريحي جاعداي. ءار­بىر ادام بالاسى «مەن كىممىن؟» دەگەن سۇ­راق­قا جاۋاپ ىزدەيدى. «مەن كىممىن، ءبىز كىم­بىز؟» دەپ ويلانا باستاعاندا ءوزىڭنىڭ ۇلتىڭ تۋ­رالى بىلەسىڭ. ءبىز قازاقپىز. سوندىقتان قا­زاق دەگەن ەل تۋرالى ۇنەمى ويلانىپ ءجۇر­دىم. ءبىزدىڭ اتاجۇرتتان جىراق كەتكە­نىمىزگە ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بولدى. اتالارى­مىز كوشىپ ءجۇردى، مەن شەتەلدە تۋعان ۇرپاق­پىن. مىنە، وسىلاي ۇزىلمەگەن تاريحي باي­لا­نىس ءبىزدى جالعاپ تۇرادى. ادام بالاسىنىڭ ءوزى­نە «كىممىن؟» دەۋ ارقىلى ءوز ۇلتىن ىزدەۋى – ناعىز بايلانىس.

ەكىنشى بايلانىستىرىپ تۇرعانى ءبىر اپايىم قازاق ەلىندە تۇرادى. ءارى ومىرلىك سە­رىگىمدى قازاقستاننان تاپتىم. ياعني بۇل – تۋىستىق قارىم-قاتىناس. وسى اعايىن-تۋىس­قا بارىس-كەلىس، سوسىن ءوزىم بەلسەندى ين­تەرنەت قولدانۋشى رەتىندە دە كوپ قان­داس­تارمەن حابارلاسىپ تۇرامىن جانە قا­زاق­ستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم باسىم. ەكى جىل قازاقستاندا تۇردىم، سول كەزدە تاپقان تانىستار بار، وسىنىڭ ءبارى مەنى اتاجۇرتپەن بايلانىستىرىپ تۇرادى.

 

شامەلحان بۇقاتحانۇلى،  مال شارۋا­­شىلىق مامانى، كاسىپكەر:

– مەنى اتامەكەنمەن بايلانىستىراتىن ءبىر نارسە – ول بابالارىمىزدىڭ جاتقان جەرى. شىعىس قازاقستان وبلىسى شار وزە­نى­نىڭ بويىندا سەگىزىنشى اتام شاقاباي باتىر ەسەنتايۇلىنىڭ سۇيەگى جاتىر. سونىمەن قا­تار مەن قازاق بوپ تۋعاندىقتان قازاق ەلىن­دە ءومىر ءسۇرىپ، ءوسىپ-ءونۋىم جانە سول ەلدىڭ ءور­كەندەۋىنە ءوز ۇلەسىمدى قوسۋىم كەرەك دەگەن سەزىم بايلانىستىرىپ تۇردى.

 

قارلىعاش  جاقسىباەۆا،  مۇعا­لىم:

– تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ جەر ءجۇ­زىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداس قازاق باۋىرلارىمىز كوپ. ولار تۋعان جەرى مەن اتامەكەنىن تەڭدەي سۇيەتىن جاندار. ولار­دىڭ اراسىندا مەن دە بارمىن. مەن جەكە تۇلعا رەتىندە اتاجۇرتىم قازاقستاندى سۇيەمىن. مەنى قازاقستانمەن بايلانىس­تى­رىپ تۇراتىن ۇلى سەزىم بۇل – ساعىنىش. تۋ­عان جەر ساعىنىشى. اتامەكەندى اڭساپ، وسى ەلدىڭ تىلەۋىن تىلەپ جۇرەمىن.

 

ابدۋاقاپ قارا:

– اۋەلى قازاقستاندا دياسپورا ساياساتى جوق. سوندىقتان قازاقستان ەڭ ءبىرىنشى دياسپورا ساياساتىن بەلگىلەۋگە كۇش جۇمساۋى كەرەك. ونىڭ كونتسەپتسياسى – دياسپورانى قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىنە بەيىمدەۋ. اشىعىن ايتقاندا دياسپورانى قازاق ەلى ماڭگى ەل ەتۋگە ۇلەس قوساتىن كۇشكە اينالدىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇگىنگە دەيىن قازاقستان دياسپورا ساياساتى دەگەندى، ولاردى ەلگە كوشىرىپ  اكەلۋ، ياعني كوشى-قون ساياساتى دەپ قانا قولدانىپ كەلدى. بۇل دا كەرەك، ارينە جانە ول كەڭ اۋقىمدى دياسپورا ساياساتىنىڭ ءوزى ەمەس، ءبىر بولىگى عانا بولۋى ءتيىس. سوسىن ەلگە كوشىرۋ ساياساتى ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرگەن قازاقي سالت-ءداستۇرىن، اتامەكەنمەن باي­لا­نىسىن كەدەرگىسىز جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ەلدەردەگى قازاقتى ەمەس، ءتىلى، ءدىنى قۇرىپ بارا جاتقان قازاقتى، ياعني ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتىپ الۋعا تاياعان ەلدەردەگى قازاقتاردى كو­شىرىپ اكەلۋگە باعىتتالعانى ءجون دەپ ەسەپ­تەيمىن.

 

اكبار ايۋبي:

– مۇنىڭ ەكى جولى بار دەپ ويلايمىن. ءبىرىن­شى ازاماتتىق، ەكىنشى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە. ياعني، قازاقتار الىس-جۋىق دەمەي تۋىستىقتى ساقتاۋ ءۇشىن قىز الىسىپ، قىز بەرى­سىپ قۇدالاسۋ ارقىلى بايلانىستى ۇزبەۋ قاجەت. ال مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار كوپ. ماسەلەن، «وتانداستار قورى» مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى اتقارعان جۇمىستارىمەن ەندى تانىسىپ-ءبىلىسىپ جاتىرمىز. دەيتۇرعانمەن دە مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە رۋحاني-مادەني قارىم-قا­تىناستى نىعايتۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جات­قان ءىس-شارالار كوپ بولعانىمەن، ناتيجەسى اناۋ ايتقانداي ەمەس. سوندىقتان اۋەلى قا­زاق­تار ءوزارا ادامي تۋىستىق قارىم-قا­تىناستى نىعايتۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ءبىر تىلدە سويلەيتىن ادامدار اراسىندا قا­رىم-قاتىناس، مادەني بايلانىس بولۋى ءۇشىن تۋىس بولعانى مەيلىنشە ءتيىمدى.

مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كوپ جۇمىس قا­عاز بەتىندە باستالادى دا، سول قاعاز بەتىندە قالىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ەۋروپاداعى قا­زاقتار مادەني ورتالىق قۇرىپ، قازاق­ستانمەن بايلانىس جاسايمىز دەگەن ماقسات بار ەدى. ول جۇزەگە اسقان جوق. جوسپارلار كوپ. بىراق اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ءىس ونگەن جوق. مىسالى، شەتەلدەگى قازاقتاردى مەملەكەتتىك جۇمىسقا المايدى. ەۋروپاداعى قازاقستان ەلشىلىكتەرىنە تالاي كىردىم. سول جەردەگى قازاقتاردان جۇمىسقا ادامدار الىڭ­دار دەپ. ءبىر-بىرىنەن ءتىل ۇيرەنسىن دەگەن ماق­ساتتا. ولار دا المادى.

شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن «قازاق كارتاسى» تۋرالى ايتىلعان بو­لا­تىن. سول جۇزەگە اسسا، قانداستار ءۇشىن ءۇل­كەن قولداۋ بولار ەدى.

 

شامەلحان بۇقاتحانۇلى: 

– اتاجۇرتتاعى اعايىندار مەن شەتەلدەگى قانداستار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جانە رۋحانيات پەن مادەنيەت سالاسى بويىنشا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن ەل سايا­ساتى قولداۋ بىلدىرسە جانە ءتيىستى زاڭ شى­عارىلسا عانا ناتيجەلى ءىس جۇرەدى دەپ ويلايمىن. ەكى جاق ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ، مادەني قارىم-قاتىناس جانە ءوزارا رۋحاني ىق­پالداستىق ارقىلى ەكى ەلدىڭ زاڭ شەڭ­بەرىندە ىنتىماق پەن دوستىقتى دارىپتەي وتىرىپ، ءبىلىم سالاسى بويىنشا جاستاردى كوبىرەك تارتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار شەتەلدەگى اقپارات قۇرالدارىنا قولداۋ جاساۋ، كىتاپ شىعارۋ سەكىلدى ناقتى قادامدار جاسالسا. ال شەتەلدەگى قازاقتار قازاقستاندى دارىپتەيتىن كينو جانە اقپارات قۇرال­دارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋى كەرەك سياقتى. ەلارالىق بارىس-كەلىستىڭ جولدارى جەڭىل­دەۋى قاجەت. مۇنىڭ قازاقستان ءۇشىن دە ءتيىمدى جاقتارى مول.

 

قارلىعاش جاقسىباەۆا:

– شەتەلدەگى قانداستارىمىز بەن اتا­جۇرت­تاعى قانداستار اراسىنداعى رۋحاني  قا­رىم-قاتىناس كۇشەيە ءتۇستى دەپ ايتا الا­مىن. قاراقالپاق ەلىنە اقتوبە وبلىسىنان ءانشى­لەردىڭ كەلىپ كونتسەرت بەرۋى دوستىق قا­تىناستىڭ نىشانى بولدى. اقتوبە قالا­سىنىڭ كوشپەلى مۇراجايى نوكىس قالاسىنا كەلىپ كورمە ۇيىمداستىردى. ەكى ەل اراسىندا رۋحاني-مادەني شارالار كەڭ ءورىس الدى. قاراقالپاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە ارقيلى عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ جاتىر. ەكى ەل ءبىر-بىرىمەن وزدەرىنىڭ وزىق ءتاجىري­بەلەرىمەن ءبولىستى. وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ باستاماسىمەن «اباي شى­عارمالارىن كەڭ تۇردە ناسيحاتتاۋ بويىنشا ءىس-شارالار» ورىندالدى. وسى شا­رالار ەلىمىزدىڭ قازاق حالقىنا دوستىق قا­تىناسىنىڭ ءبىرى دەسەم دە بولادى

ابدۋاقاپ قارا:

– تۇپتەپ كەلگەندە، شەتەلدەگى قازاق دياس­پوراسى ۇلتتىق رۋحتى كۇشەيتەدى. كەلە­شەكتە قازاقستاننىڭ ەلدىك مۇددەسىنە قىز­مەت ەتەتىن بولادى. ويتكەنى انا ءتىلىن ءبىل­مەگەن قازاقتان قازاقستانعا پايدا كەلمەيدى. سو­نىمەن قاتار قازاق دياسپوراسى اتا­مەكە­نىن دە جاقسى تانىپ-بىلگەنى ءجون. ويتكەنى ەلىن بىلمەگەن دياسپورا قازاقستانعا قىزمەت ەتە المايدى. ەڭ باستىسى ولار تۇرعان ەل­دەرىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرى مەن تاجىريبەسىن اتاجۇرتقا اپاردى. ين­ۆەستيتسيا تارتۋعا سەپتىگى تيەدى. ولار شەتەلدە ءجۇ­رىپ تە قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق ءيميدجىن كو­تەرە الادى. بىراق اتاجۇرتتاعى ەلدىڭ جاع­دايىن بىلمەسە، وعان نە كەرەك ەكەنىن ءتۇسىن­بەسە، پايدا جوق. سوندىقتان دا شەتەلدەگى قازاقتار قازاقستانعا كوشپەي تۇرىپ تا مىقتى قارىم-قاتىناستا بولعانى ءجون.

 

اكبار ايۋبي:

– مەن 1994 جىلى قازاقستانعا بارىپ، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا 6 اي جۇمىس ىستەگەنمىن. سوندا IT سالاسى بويىن­­شا ءوزىمنىڭ ءبىرشاما تاجىريبەممەن ءبو­لىستىم. سول كەزدە شەتەلدەگى قازاقتارعا قازاقستانعا كەلۋ ءۇشىن ۆيزا جاعىنان كو­مەك­تەسەتىن ەدىك. قازىر قالاي ەكەنىن ءبىل­مەي­مىن، بىراق بۇرىن بۇل ۇيىم سونداي رەسمي تۇرعىدا پارمەندى بولعان جوق.

كوشى-قون ماسەلەسىندە كوڭىلگە قاياۋ ءتۇ­سىرەتىن ءبىر جايت – قانداستاردىڭ اتاجۇرتى ءوز ەلىندە قۇجاتتارىن الا الماي قاڭعىپ ءجۇرۋى. جاقىندا عانا اۋعانستاننان بارعان ءبىر تانىستارىم 4 جىل بويى ازاماتتىق الا الماي قينالىپ جۇرگەنىن ايتتى.

ال «وتانداستار قورى» – ەندى اشىلعان جاڭا ۇيىم. قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى بار. ولار­مەن بىرگە ەۋروپادا ءىس-شارالار اتقارا­مىز دەپ جاتىرمىز. ناتيجەسىن الدا كورەمىز.

ءوزىم ەۋروپا قازاقتار قاۋىمداستىعىندا باس­شىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن جۇمىستار اتقاردىم. سوندا قازاقستانداعى جو­عارىدا اتى اتالعان قوعامدىق ۇيىمدار­مەن جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن ەكەنىن كوردىم. كوبى ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ جاعدايى ءۇشىن ەمەس، ەۋروپانى كورىپ قىدىرىپ قايت­قىسى كەلەدى. قازاققا جانى اشىپ جۇمىس ءىس­تەيىن ازاماتتار از ەكەنى قىنجىلتادى. سو­سىن قازاقستانداعى ۇيىمدار 15 كۇن قال­عاندا ءبىر ءىس- شارالارىنا شاقىرادى. مى­سالى، قازاق بالالارىن لاگەرگە شاقىردى. ال ەۋروپادا ادامدار ءبىر جىلعا جوسپار جا­ساپ قويادى. قازاقستانداعى ۇيىمدار اسى­عىس، اياقاستى شەشىم شىعارادى دا، ءبىر شا­رانى تەز-تەز وتكىزىپ تاستاعىسى كەلەدى. بۇل ءبىز­بەن سايكەسپەيدى. كوپ يگى ءىس-شارالاردان قا­لىپ قويامىز.

 

شامەلحان بۇقاتحانۇلى:

– مەن كەلگەلى ءبىر جارىم جىلدان اسىپ بارادى. «وتانداستار قورى» مەن دۇنيەجۇزى قا­زاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىنان حابارسىزبىن. سوعان قا­راعاندا ءالى دە ناقتى ءارى ماڭىزدى ىستەر ات­قارىلماي جاتقان شىعار. ال كوشى-قون سا­لاسى بويىنشا ازاماتتىق الۋدىڭ جو­ل­دارى جەڭىلدەدى دەپ ەستىدىم. قازىر 3 ايدا ازا­ماتتىق الۋعا بولاتىن كورىنەدى. بۇل دا ءىل­گەرىلەۋدىڭ باسى دەپ ويلايمىن.

پرەزيدەنتتىڭ قىتايدا شىققان ديپلو­ما­تيا جايلى كىتابىن وقىپ شىقتىم. مەنىڭ پايىمداۋىمشا، پرەزيدەنتىمىز ديپلوما­تيا­لىق جولدارمەن شەتەلدەگى قازاق دياس­پورا ساياساتىن ءالى دە جەتىلدىرە تۇسەدى دەپ وي­لايمىن.

شەتەلدەن قانداستار كوشىپ كەلگەن سوڭ ءدۇ­نيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى نە­مەسە «وتانداستار قورىنا» ماماندىعى بويى­نشا تىركەلسە، ولار جۇمىسپەن قامتۋ ور­تالىعى ارقىلى ماماندىعى بويىنشا جۇ­مىسقا ورنالاسۋىنا ىقپالىن تيگىزسە، بۇرىن­عى ماماندىعىنا قاراي قىزمەت بە­رىلسە، جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى شەشىلەر ەدى.

باسقا ەلدەردەن كەلگەن اعايىندى ءبىل­مەيمىن، قىتايدان كەلگەندەردىڭ كوبى ەگىنشى-مالشى. ولارعا جەر بەرسە، قالعان ماسەلە ولار ءۇشىن قيىندىق تۋدىرمايدى.

مىسالى، مەن 20 جىل اۋىل شارۋا­شىلى­عىن باسقارۋ سالاسىندا ىستەدىم. جولداسىم – مۇعالىم. بىراق كەلگەلى بەرى ءالى جۇمىس تابا المادىق. ديپلومدى ءبىلىم مينيسترلىگىنە اپارساق، ولار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ءسىل­تەيدى. ولار بۇل ماسەلەنى ءبىز بىلمەيمىز دەي­دى. قازىر شىنى كەرەك، تىرشىلىك ەتۋ ءۇشىن الاڭ­داي باستادىق.

 

قارلىعاش جاقسىباەۆا: 

– ورالمان اتاۋىن وزگەرتىپ «قانداس» دەپ اتاۋ­دىڭ ءوزى ۇلكەن ءبىر بۇرىلىس بولدى. تاۋەل­­سىزدىك جىلدارىندا كوپتەگەن قانداس باۋىر­لار ەلگە، اتاجۇرتقا ورالدى. قان­داس­تارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋى قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ كوشى-قون بويىنشا جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. «وتانداس­تار قورى» دا بۇل ماسەلەدە  ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. الىستاعى قازاقتى قولداۋ، ولاردىڭ باس­تى ماسەلەسى بولىپ وتىر. كازىر «وتان­داستار قورى» كوپتەگەن شارالار، بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ جاتىر. مىسالى، اباي اتا­مىزدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي «اباي  الەمى» اتتى حالىقارالىق بايقاۋ ۇيىمداستىردى. مۇندا شەتەلدەگى باۋىرلارىمىز قاتىستى. وسىلاي جالعاسا بەرسە، نۇر ۇستىنە نۇر بو­لارى انىق. بۇل قورعا ءوز ريزاشىلىعىمدى ءبىل­دىرگىم كەلەدى.

 

ابدۋاقاپ قارا:

– دياسپورا ساياساتىندا شەتەلدەردەگى قا­زاق مادەني ورتالىقتارىنىڭ ءىس-شا­را­لا­رىن، كىتاپ شىعارۋ، جۋرنال-گازەت شىعارۋ، اقپارات قۇرالدارىن قولداۋ سىندى ناقتى قول­داۋ كورسەتىلۋى قاجەت. بۇگىنگە دەيىن مۇن­داي ناقتى قولداۋ بولماي كەلە جاتىر. الاي­دا بۇل وتە ماڭىزدى جايت. ماسەلەن، قازىر ستامبۇلدا قازاق ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قوعامى دەگەن ۇيىم ءبىر پاتەردى جالعا الىپ وتىر. ايىنا 500 دوللار تولەيدى. قوعامنىڭ ەش­قان­داي كىرىسى جوق. ءبىر-ەكى ادام قالتاسىنان بەرىپ وتىر. بىراق قاشانعى بەرەدى؟ سون­دىق­تان قوعامدىق ۇيىم سونى اي سايىن تولەۋگە قينالىپ وتىر. بالكىم، ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن ول جابىلىپ تا قالاتىن شىعار. قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىندە جارىق كورەتىن توقساندىق «قازاق ەلى» جۋرنالىن دا قيىنشىلىقپەن شى­عارىپ كەلەدى. ول دا كەيىن توقتاپ قالسا تاڭ­عالمايمىن.

 

اكبار ايۋبي:

– شەتەلدەگى قازاقتىلدى اقپارات قۇرال­دارى جايلى ايتساق، ەۋروپادا بۇل جاعى كەم­شىن. ال اتاجۇرتتاعى باق-پەن بايلانىس بار. قازىر ينتەرنەت زامانى. بىراق سول اق­پارات­تى تۇتىناتىن جاستار ازايىپ بارا جات­­قانى الاڭداتادى. بۇل – زەرتتەۋدى جانە «وتانداستار قورىنىڭ» قولداۋىن قاجەت ەتەتىن ەڭ ماڭىزدى سالا.

 

شامەلحان بۇقاتحانۇلى:

– قىتايداعى «جىبەك جولى» دەگەن ين­تەر­نەت پورتالدا، قىتاي تىلىندە قازاقستان تۋرا­لى اقپارات بەرىپ تۇراتىنىن كوردىم. ال قىتايداعى قازاقتارمەن اقپاراتتىق باي­لانىس قاي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلمەدىم. مۇنى ارنايى زەرتتەيتىن ماماندار نەمەسە جالپى شەتەلدەگى قازاقتىلدى اقپارات قۇرال­دارىن زەرتتەيتىن ءبىر ورتالىق قاجەت. سول ارقىلى زەرتتەپ، ءبىلىپ وتىرۋعا بولار ەدى.

 

قارلىعاش جاقسىباەۆا:

– ءبىزدىڭ وزبەكستاندا قازاق تىلىندە شى­عىپ تۇرعان «نۇرلى جول» گازەتى بار. ال ءوز­بەك­­ستان  تەلەارناسىندا «ديدار» دەگەن باع­دار­لا­ما، قاراقالپاقستان تەلەارناسىندا «ال­­تىن ايماق» باعدارلاماسى، قاراقالپاق راديوسىندا «اتامەكەن» دەگەن راديوحابار بار. باق وكىلدەرى مەملەكەتتەگى قازاق باۋىر­لارىمىز تۋرالى ماعلۇماتتاردى بەرىپ تۇرادى.

 

ابدۋاقاپ قارا:

– وسى ورايدا دياسپورا ساياساتىن مىقتى بەلگىلەۋدە ەڭ ماڭىزدىسى قازاقستاندا قازاق دياسپوراسىن زەرتتەۋ ورتالىعى بولۋ كەرەك. قاي ەلدە قانشا قازاق تۇرادى، ولاردىڭ جاس مولشەرى، ساۋاتتىلىق دەڭگەيى، كاسىبى، مامان­دىق­تارى سياقتى ءار ەلدەگى قازاقتاردىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن زەرتتەپ بىلەتىن ماماندار بولۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىر ەل دياسپوراسىن ءجىتى تانىپ-بىلمەسە، قالاي دياسپورا ساياسا­تىن بەلگىلەيدى؟ قالاي ولاردىڭ كۇشىن ەل ءمۇد­دەسىنە جاراتا الادى؟ مىنە، سوندىقتان دا حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى شەتەلدە ءومىر سۇرەتىن  قازاقستانعا دياسپورا زەرتتەۋ ورتا­لىعى اۋاداي قاجەت. سوندا عانا شەتەل قا­زاعى ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ، قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىنە كادەگە جاراتۋ جونىندە ۇتىمدى ساياسات جۇرگىزۋگە بولادى. شەتەلدەگى جالپى 5 ميلليوننان استام قازاقتى قازاقستان مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن جاعدايعا كوتەرۋ دەگەن ءسوز – قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءجۇر­گىزىلگەن ەلدىك نىسانا-ماقساتتارىن ناقتى ىسكە اسىرا الادى دەگەن ءسوز. سوندىق­تان بۇل قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق قا­دام.

 

اكبار ايۋبي:

– ءوزىم تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتەيىن. مەن 1972 جىلى اۋعانستاندا دۇنيەگە كەل­دىم. مەكتەپتى ەندى باستاپ جاتقان كەزدە سو­عىس باستالىپ كەتتى دە، 8 جاسىمدا يرانعا ءوت­تىم. ول جەردە دە جاعدايىمىز قيىن بول­دى. بالا بولساق تا جۇمىسقا جەگىلدىك. سودان كەيىن 15 جاسىمدا بوسقىن بولىپ دانياعا كەل­دىك. يراننان دانياعا كۆوتا ارقىلى بار­دىق. بارلىق شىعىندى دانيا مەملەكەتى كوتەردى. دات ءتىلىن ۇيرەنىپ، مەكتەپكە دايىن­دالدىم. 18 جاسىمدا دانيالىق بالالار 9 جىل وقىعان ءبىلىمدى مەن ءبىر جىلدا يگەردىم. ەمتيحاندارىنان دا ءوتتىم. ودان كەيىن دانيانىڭ ءبىر جوباسىمەن اتاجۇرتقا ارال­عا كەلدىم. سول جەردەگى بالىق شارۋا­شى­لى­عى­نا قىزمەتكە كەلگەن بولاتىنمىن. سوندا ءجۇرىپ قازاقستاندىق قىزبەن تانىستىم. ول ستۋدەنت بولاتىن. سونىمەن، مەن ەكى جىل قا­زاق­ستاندا قالدىم. ماعان قازاقستان ۇن­ادى.

ودان قايتا دانياعا كەلىپ ۋنيۆەرسيتەتتە ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا وقىدىم. قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بول­مادى. دانيادا ءىرى كومپانيالاردا قىزمەت اتقار­دىم. قازىر دە جاقسى قىزمەتتەمىن. ال ەلگە كوشۋگە كەلسەك، بىزدە قورقىنىش بار. قازاقستاندا كاسىپپەن اينالىسۋعا ءالى ءمۇم­كىندىكتەر از سياقتى. مىسالى، مەنىڭ ەۋ­روپا­لىق تاجىريبەمدى ول جاقتا قاجەت ەتە مە؟ جۇمىسقا ورنالاسۋ، ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جانە وندا بارعاندا وتباسىلىق جاعداي قالاي بولادى، وسىنىڭ ءبارى مەنى الاڭتادى. بۇل رەتتە ادام ءبىراز شىنايى بولۋى كەرەك.

 

شامەلحان بۇقاتحانۇلى:

– 2018 جىلى جولداسىم ەكەۋمىز 20 جىل­دىق قىزمەتىمىزدەن زاڭدى ءوتىنىش بەرىپ، شىق­تىق. سودان كەيىن التاي قالاسىنان ءبىر­جولاتا استاناعا كوشىپ كەلدىم. كەلگەن سوڭ 6 ايدا ازاماتتىق الدىم. قينالعامىز جوق. قازىر قالادا تاكسيست بولىپ جۇمىس ىستەپ، تىرشىلىك ەتىپ جاتىرمىن.  جولداسىم ءۇيد­ە، ەكەۋمىز دە ءالى قىزمەتكە ورنالاسا ال­ما­دىق.  اتاجۇرتتىڭ توپىراعىن باسىپ ءجۇر­گەنىمە ءتاۋبا دەيمىن.

 

قارلىعاش  جاقسىباەۆا:

– ءاربىر ادام ءوز اتاجۇرتىنا ورالعىسى كە­لەدى. قازاقستاندا ءومىر سۇرسەم دەپ ار­مان­دايدى. اللا بۇيىرسا، اتاجۇرتقا دا جەتەر­مىز. تۋىستارىمىز سول جەردە. قونىس اۋدارۋ نيەتىم بار. ال قازىرگى وزبەكستان ەلىندە قا­زاق باۋىرلارىما  قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ءدارىس بەرىپ، انا تىلىنە دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىگىن ارتتىرىپ جاتىرمىن. ولاردا اتاجۇرتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ۇيالا­تا السام، ماقساتىما جەتتىم دەپ ويلايمىن.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار