4 ماۋسىم, 18:42 398 0 قوعام "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

مادەنيەت كوكتەمەگەن جەردە ەكونوميكا دا وركەندەمەيدى

ادامزاتتىڭ كوپ عاسىرلى تاريحى سىن ساعاتتاردا رۋ­حا­ني بايلىقتىڭ شەشۋشى ءرول اتقا­راتىنىن تالاي مارتە دالەل­دەگەن. مادەنيەتى، يمان­دى­لى­عى، ينتەللەكتۋال­دىق پوتەن­تسيا­لى باي ادام مەن قو­عام عانا قانداي قيىنشى­لىق­تى دا جەڭۋگە قابى­لەتتى. ەكو­نوميكالىق داعدا­رىس­قا مادەني كۇيرەۋ مەن يمانسىز­دىق قوسىل­سا – اقىرزامانعا اپارا­­تىن تۋرا جول سول.

ستاتيستيكالىق مالىمەت دەيتىن ءبىر عاجايىپ بار. ول سامساعان سانسىز تسيفرلاردىڭ كومەگىمەن ءبىر ايماق، ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر تۇل­عا­لى مەملەكەتتەردىڭ دە كىرىسى مەن شىعىسىن تارازىعا ءدال تارتىپ، ۇلت­تىڭ دا، قوعامنىڭ دا، ەلدىڭ دە، ءتىپتى قاجەت بولسا، بۇكىل الەمنىڭ دە بەت-­بەينەسىن ايناداعىداي انىق كور­سە­تىپ تۇرادى. ايتسە دە، سول ستاتيستيكالىق مالىمەت دەيتىن عاجايىپتىڭ عالامات ايناسى دا مادەنيەتكە كوڭىل ءبولۋ نە بولمەۋ ارقىلى جەكە ادامداردان باس­تاپ بۇكىل قوعامنىڭ دا جوعالت­قا­نى مەن تاپقانىن انىق ايتا المايدى. ايتا المايتىنى، مادەنيەت – ەشقاشان ەشتەڭەمەن ولشەۋگە بولمايتىن باعا جەتپەس بايلىق. مادە­نيەت­تىڭ جەكە ادامنان باستاپ بۇكىل ادامزاتقا جاسار ىقپالى مەن تيگىزەر شاپاعاتى ەشقانداي ولشەۋمەن سال­ماق­تاۋعا سىيمايدى.

يماندىلىق پەن مادەنيەت ەگىز­دەن ەگىز. مادەنيەتتى ادام يمانسىز، يماندى ادام مادەنيەتسىز بولا المايدى. وكىنىشكە قاراي سوڭعى جىلدارى ءبىز مادەنيەتكە دەگەن مەشەۋ كوزقاراستىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعا الماي قالدىق. وعان قوسا مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق ءتۇپ-تامىرىنا بالتا شابۋعا دەيىن باردىق. ۇلتتىق سانامىزدى السىرەتۋ ارقىلى مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق ءنارى مەن ءارىن دە جوعالتىپ الا جازدادىق. مادەنيەتتى يدەولوگيالىق قۇرساۋلارمەن قىسىپ، ونىڭ ەركىن ۇشار قۋاتتى قاناتىن ەركىندىگىنەن ايىرۋعا دەيىن باردىق. قاشان، قاي مادەنيەت بولماسىن جۇيەلى تۇردە توقتاۋسىز دامىسا عانا ولشەۋسىز وسپەك. وكىنىشكە قاراي، قازان ءتوڭ­كەرىسىنەن كەيىن قازاق دالاسىنا، ءومىرشىل، اكىمشىل ورتالىق ارقىلى جەتكەن باتىس مادەنيەتىنىڭ كولەڭ­كەلى جاقتارىنا كوزسىز ەلىكتەۋ ۇلتتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن كورسەتە­تىن، جان دۇنيە بايلىعىن جايىپ سالاتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردەن ايىرا باستادى. ءحىح عاسىردا گۇلدەنۋ ءداۋىرىن باسىنان كەشكەن، ادامزات تاريحىنا اباي، شوقان، ىبىراي، اقان سەرى، ءبىرجان سال سىندى الىپتاردى بەرگەن قازاق مادەنيەتى يدەو­لو­گيانىڭ تار قاپاسىنا قامالىپ، بىرىزدىلىكتىڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي قالدى. اتى بەلگىسىز ارعى زاماندار­داعى تاسقا جازىلعان جازۋلار مەن ويىپ سالىنعان ويلى سۋرەتتەر، الماتى ىرگەسىندە تابىلعان التىن كيىمدى ادام، قازاق قولونەرىنىڭ شىڭى – كيىز ءۇي مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى قوجا احمەت ياساۋي، ايشا ءبيبى كەسە­نەلەرى – قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيە­تىنىڭ مەنمەنسىنگەن ەۋروپا مەن اسقاقتاعان ازيانىڭ، تاكاپپار  تاياۋ شىعىستىڭ قاي ەلىمەن بولسا دا تەرەزەسىنىڭ تەڭ تۇرعانىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك.

وزەكتى ورتەر ءبىر وكىنىش – بۇگىنگى ۇرپاق ءارىسى شەتەل، بەرىسى تۋىسقان رەسپۋبليكالار مادەنيەتى تاريحىنان حاباردار دا، ءوزىنىڭ ۇلتتىق مادەنيە­تىنىڭ قاينار كوزدەرى مەن تاريحىن جەتە بىلە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ عالىمدا­رى­مىز ورىستىڭ «يگور پولكى تۋرالى جىرى» مەن قىرعىزدىڭ «ماناسى» جايلى ويلى، مازمۇندى زەرتتەۋلەر جازدى. بەلگىلى زەرتتەۋشىلەردىڭ قۇنارلى قالامىنان تۋعان قۇندى ەڭبەكتەر ۇلتتىق رۋحاني قازىنامىز­دى بايىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوستى. دەي تۇرساق تا، حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن سارىلا زەرتتەپ، ساپالى ەڭبەك بەرىپ جۇرگەندەر قاتارىنىڭ ءالى دە سەلدىر ەكەندىگىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. سونىڭ سالدارىنان قازاق­تىڭ باي تاريحى مەن مادەنيەتىن وزگە جۇرتقا تانىتپاق تۇرماق، ءوزىمىز دە ءالى تولىق تاني الماي وتىرمىز. ءبى­لىم­­سىزدىكتىڭ ۇلكەنى تاريحىڭ مەن تەگىڭدى، ۇلتتىق مادەنيەتىڭ مەن قاي­نار باستاۋلارىڭدى بىلمەۋ.

مادەنيەت كوكتەمەگەن جەردە، ەكو­نوميكا دا كوگەرمەيدى. ونداي ورتا­دا قۋاتتى قوعام بولۋى دا ءمۇم­كىن ەمەس. تاريح تاعىلىمى كوپتەگەن قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ كۇيرەۋىنىڭ باستى سەبەبى اسكەري قۋاتىنىڭ نەمەسە ەكونوميكاسىنىڭ السىزدىگىنەن ەمەس، قوعامنىڭ يمانسىزدىعى مەن مادە­نيەت­سىزدىگىنەن دەپ تالاي رەت دالەل­دەگەن. وسى ويلارعا ورتاقتاسار بول­ساق، ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ الدىندا ۇلت­تىق سانا مەن ۇلتتىق مادە­نيەتتى كوتەرۋ باعىتىندا ىستەلەر ءىستىڭ ۇشان-تەڭىز كوپتىگىنە كوز جەتەدى.

كەڭ بايتاق قازاق دالاسىندا تاريحي، مادەني ەسكەرتكىشتەر  از ەمەس. بىراق وكىنىشكە قاراي سونداي مادەني بايلىقتارىمىز جايلى كوپ تومدىق ەنتسيكلوپەديانى بىلاي قويعاندا، كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەت جۇرتقا كور­سەتىپ، سىيعا تارتار ءساندى انىقتاما – البومدارىمىزدىڭ ءوزى جوقتىڭ قاسى. قازاقستانداعى جالپى سانى 25 مىڭ بولاتىن تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر كەڭ دالامىزدىڭ ءار قيىرىندا تارىداي شاشىلىپ جاتىر. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى وڭتۇستىك ولكەسىندە بولسا، جوشى حان كەسەنەسى ورتالىق قازاقستاندا. مىنە، وسى قىمبات قازىنالار جايلى كينولەنتالار جاساپ شىعارساق، قانشاما ۇلتتىق قازىنامىز بارىن الەمگە پاش ەتەر ەدىك. باسقاسىن بىلاي قويىپ، قازاقتىڭ ءبىر عانا كيىز ءۇيى جايلى عاجايىپ عىلىمي-كوپشىلىك تاسپا جاساۋعا بولماس پا ەدى؟! پات­شالىق رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسىپ، حالقىمىزدى قىناداي قىرعان قانىشەر ەرماككا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قالانىڭ اتىن دا بەرىپ، وعان ءزاۋلىم ەسكەرتكىش قويدىق. ۇلتىمىز­دىڭ ماقتانىشى ماحامبەت، جۇماي تاشەنوۆ، اقان سەرى، قۇرمان­عازى سىندى الىپتارعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن استانا تورىنەن ورىن تابا المايمىز. وسى دا ادىلەتتىلىك پە؟ جيدەبايداعى ابايدىڭ، سىرىمبەتتەگى اقان سەرىنىڭ ادەبي مۋزەي-قورىعىن جاساۋ دا كوپ كەشىكتىرمەي جۇزەگە اسىرار كەلەلى مىندەتتىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.

قازاق مادەنيەتىنىڭ كوپ تومدىق تاريحىن جاساۋدى بۇدان ءارى كەشەۋىلدەتە بەرۋدىڭ ءجونى جوق. ءبىزدىڭ تاريحى­مىزعا بايلانىستى ماتەريالدار قىتاي، سيريا، تۇركيا، يران، ءۇندىستان ءتارىزدى شەت مەملەكەتتەر مەن ماسكەۋ، لەنينگراد، تاشكەنت، ورىنبور، ۋفا، باكۋ، قازان، ۋلان-ۋدە ارحيۆتەرىندە سارعايىپ جاتىر. سونى ىزدەۋ، تابۋ، جاريالاۋ قاجەت. ول ءۇشىن اراب ءالفاۆيتىن، شەت ءتىلى بىلەتىن بىلىك­تى جاستاردى كوپتەپ وقىتۋ كەرەك. ءبىز ءوز مادەني تاريحىمىزدان گورى شەتەل مادەنيەتىنىڭ تاريحىن جاقسى­راق بىلەمىز، سوعان كوبىرەك كوڭىل بولەمىز. ۇلتتىق شەڭبەرمەن شەتتەلىپ قالعانىمىز جاقسى، ارينە، الايدا، ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانىماۋىمىز جاقسى­لىق ەمەس. ادام الدىمەن ءوزىن بىلمەي تۇرىپ، وزگەنى بىلە الار ما، ءوزىن قۇر­مەت­تەمەگەن ادام وزگەنى قۇرمەتتەي الار ما؟

جەكە ادامنىڭ دا، قوعامنىڭ دا دامۋ دەڭگەيى ەڭ الدىمەن مادەنيەت­پەن ولشەنەدى. مادەنيەت، يماندىلىق، ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيال قوعام­نىڭ قازىرگى حال-احۋالى عانا ەمەس، ونىڭ بولاشاعىن دا انىقتايدى. بولا­شاق – جاستاردىكى، كوكورىم بالالاردىكى! ولاي بولسا بۇگىنگى جاس ۇرپاق بۇل قاعيدانى اركەز جادىندا ۇستاۋى ءلازىم. ال مەملەكەتتىڭ مىندەتى – مادەنيەتى، ونىڭ قاينار بۇلاعى  – ادەبيەتتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ! الەمدى قۇتقاراتىن – مادەنيەت.

ءسابيت دوسانوۆ،

مەلەكەتتىك سىيلىقتىڭ  لاۋرەاتى

الماتى قالاسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار