4 ماۋسىم, 14:17 642 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

شەتەلدەگى قازاقتىڭ سانى قانشا؟

ءبىزدىڭ حالىق كەيبىر نارسەنى اسىرمالاپ ايتقاندى ۇناتادى. ونى تەك ماقتان سۇيگىشتىك دەپ بىرجاقتى قاراي المايمىز. ويتكەنى تۇپكى نەگىزىندە «ءوسسىن، ءونسىن» دەگەن تىلەۋلەس­تىك نيەت تە بار. بۇل اسىرەسە، حالىق سانىنا كەلگەندە ءجيى قايتالاناتىن جايت. «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» حالىق ءۇشىن جان سانى قاشاندا ماڭىزدى. «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى» دەگەن ماتەلدى دە ءجيى قولدانامىز. «كوپپىز» دەپ ماقتان­عىمىز كەلەدى. وسى تۇرعىدا «دۇنيە­جۇزىندە قانشا قازاق بار؟» دەگەن ساۋال ءار جىل سايىن الدىمىزدان شىعىپ وتىرادى. وعان تۇشىمدى جاۋاپ الا الماي كەلە جاتقانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. 

ءبىر بىلسە دەموگراف-عالىم ماقاش ءتاتىموۆ بىلەدى دەۋشى ەدىك، قازىر ول كىسى دە ورتامىزدا جوق. ال ءتاتىموۆتىڭ ورنىن باساتىن  دەموگرافتى ءالى كەزدەستىرە الماي وتىرمىز. سوندىقتان دا ءبىرىنشى جۋرناليستەردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە شولۋ جاساۋدان باستاپ كوردىك.

2010 جىلعى 2 ناۋرىزدا جا­ريا­لانعان جۋرناليست ەسەنگۇل كاپ­قى­زىنىڭ «جالپى الەم بويىنشا قازاقتىڭ سانى قانشا؟» دەگەن ماقالاسىندا شەتەلدەگى قازاقتارمەن مادەني بايلانىس جاسايتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستى­عىنىڭ شەتتەگى قازاقتىڭ سانىن تەك بولجام بويىنشا ايتىپ كەلگەنىن ايتادى. ول ماقالادا سول كەزدەگى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، جازۋشى ءسۇلتانالى بالعا­باي: «شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ سانىن ناقتى ايتۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى سۇيە­نەتىنىمىز – شەت مەملەكەتتەردە ءجۇر­گىزىلگەن ساناقتار. ماسەلەن، قىتاي­داعى ءارتۇرلى ساناق دەرەكتەرىنە جۇگىنىپ كەلدىك. ال تۇركيا، يران، ەۋروپا، اۋعان­ستاندا حالىق ساناعى جۇرگىزىلگەنى­مەن، وندا ۇلتتاردىڭ سانىن جەكە-جەكە كورسەتپەيدى. سوندىقتان سول ەلدەگى قازاقتاردىڭ ءوز دەرەكتەرىنە سەنەمىز. وزبەكستاندا وسىدان 20 جىل بۇرىنعى جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ مالىمەت­تەرى بويىنشا، ول ەلدە 1,5 ميلليون قازاق بولعان. ءسويتىپ، جوبامەن شەتتە 5 ميلليون قازاق بار دەيمىز» – دەيدى.

2014 جىلعى 11 ماۋسىمدا QAZAQSTAN TARIHY (e-history.kz) پور­تا­ل­ىن­دا جاريالانعان «ورالمان­دار­دىڭ تاريحي ورتاعا بەيىمدەلۋى» دەگەن ماقالادا: «قازاقستاننان تىس 6 ميلليون ەتنيكالىق قازاقتار 40-تان استام ەلدە تۇرىپ جاتىر. شامامەن 1,5 ميلليون – وزبەكستاندا، 1,5 ميلليون – قىتايدا، 1 ميلليون – رەسەيدە، 100 000 – تۇركى­مەن­ستاندا، 80 000 – مونعوليادا جانە  45 000 –  قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا. قازاق دياسپوراسىنىڭ باسىم بولىگى تۇركيادا، اۋعانستاندا، يراندا تۇرادى. قازاقتار سونداي-اق باتىس ەۆروپادا، ازيادا، سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك افريكادا ءومىر سۇرەدى» دەپ 2005 جىلعى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سىلتەمە كەلتىرگەن. (ماقالا اۆتورى: «دجامباۋلوۆا گ.ا.، ماگيسترانت ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى» دەپ كورسەتىلگەن).

2018 جىلعى 23 قاڭتار كۇنى abai.kz پورتالىندا «قازاقستاننان تىس جەردە
6 321 564 قازاق بار» دەگەن ماقالا جاريالاندى. مۇندا تىپتەن ناقتى ساندار كور­سەتىلگەن. ماقالا اۆتورى ماڭعىس­تاۋ­لىق مۇحامبەتكارىم قوجىربايۇلى بۇل دەرەك­تەردى تۇركيا ەلىنىڭ شىعارعان ءمالى­مە­تىنە سۇيەنگەنىن جازادى.

2020 جىلعى 17 ناۋرىز كۇنى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاندا» جۋرناليست ورالحان ءداۋىتتىڭ «حالىق سانىن قانداستار كوشىنىڭ ەسەبىنەن كوبەيتە الامىز با؟» دەگەن ماقالاسىندا: «شەتەلدەردە 7-8 ميلليون قازاق ۇلتى تۇرادى. كەيبىر ساراپشىلار ەلىمىزدە حالىق سانىن كوبەي­تۋدە وسى رەسۋرستى دۇرىس پايدالانۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى. «وتانداستار قورى» دا شەتەلدە تۇراتىن 7 ميلليون قانداسىمىزدى اتامەكەنىنە قايتارۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. بۇل قازاقستانداعى قازىرگى حالىق سانىنىڭ 38 پايىزى دەگەن ءسوز»، – دەپ جازادى.

ال 30 ساۋىردە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ وتىرىسى وتكەن بولاتىن. القالى جيىندا سەنات دەپۋتاتى، الەۋ­مەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كومي­تەتىنىڭ توراعاسى مۇرات باقتيار­ۇلى سويلەگەن سوزىندە: «ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا شەتەلدەردە 7 ميلليون ەتنيكالىق قازاق تۇرادى ەكەن. بۇل قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان 18,5 ميلليون حالىقتىڭ 38 پايىزى.  دەموگرا­فيا­لىق اسپەكتىدە ۇلكەن الەۋەت بولىپ تۇر­عان بۇل رەسۋرستاردى دۇرىس پايدالانا الدىق پا؟!» – دەيدى.

ال دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداس­تى­عىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى سىرىمبەك تولەۋۇلىنىڭ «قازاقپارات» اگەنتتىگىنە جاريالاعان حابارلاماسىندا: «عالىمدار، ءار عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى ءتۇرلى ءمالى­مەتتەردى كەلتىرىپ جاتىر. كەيبىر ورتا­لىقتار شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتار سانى 7 ميلليون دەسە، باسقالارى وزگە مالىمەتتەردى جاريالاۋدا. بىزدەگى مالىمەتكە قاراعاندا، ياعني رەسمي دەرەك بويىنشا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن 5 ميلليون بولعان. قازىرگى كەزدە شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتار 5 ميلليوننان استى»، – دەيدى.

سونىمەن بۇل ماسەلەگە بايلانىستى كوپ جىل بويى كوشى-قون سالاسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان مامان مەن الەۋمەتتانۋشى نە دەيدى؟ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

 

نۇرلان بايعابىل، الەۋمەتتانۋشى:

شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ناقتى سانىن ءبىلۋ قيىن

– بۇل مالىمەت­تەر­دى ەلشىلىكتەر ار­قىلى الۋ قيىن. ونىڭ وزىندىك ما­شا­قاتتارى بار. سە­بەبى زاڭ ءار ەلدە ءار­تۇرلى. ال قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن دەرەكتەردىڭ بار­لىعى بۇرىن ءبىر ايتىلىپ قالعان 5 ميلليوننىڭ سول  ار جاق-بەر جاعى. ونىڭ ءوسىمى بولماي ما؟ ولار ءارى-بەرى كوشپەي مە؟ مىنە، مۇنى ناقتى زەرتتەپ جاتقان ەشكىم جوق. مەن كەزىندە سالىستىرمالى تۇردە 4 جارىم ميلليون قازاق بار دەپ ەسەپتەگەن ەدىم. 2010 جانە 2013 جىلدارى 4 جارىم ميلليوننىڭ ار جاق بەر جاعىندا دەگەن دەرەكتى كەلتىرىپ جۇردىك.

بۇل دەرەكتەردى ءبىلۋدىڭ بىرنەشە مەحانيزمى بار. مىسالى، شەتەلدەگى مادەني ورتالىقتار ارقىلى نەمەسە رۋلىق شەجىرە كىتاپتار ارقىلى بىلۋگە بولادى. ال ەلشىلىكتەر ارقىلى العان مالىمەتتىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ءۇشىن تاعى دا زەرت­تەۋ­­دى قاجەت ەتەدى.

تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل «وتانداستار قورى» ىستەيتىن جۇمىس. مەن بۇل ماسەلە بويىنشا ولارعا بىرنەشە رەت باردىم. ەگەر مۇنداي مالىمەتتى رەسمي ۇيىمدار الا الماسا، عالىمدارعا قارجى ءبولسىن. زەرتتەپ شىعارىپ بەرەدى. ايتپەسە، مۇنى جەكەلەگەن ادام زەرتتەۋ ءۇشىن قارجى قاجەت. ايماقتاردى ارالاۋ كەرەك، جينال­عان مالىمەتتەرگە اناليز جاسالادى. بۇل انشەيىن اۋەسقويلىقپەن نەمەسە ۆولونتەرلىكپەن جۇزەگە اسا سالاتىن جۇمىس ەمەس. مالىمەت ناقتى ءارى سەنىمدى بولۋ ءۇشىن ناقتى زەرتتەۋ جانە وعان جۇمسا­لا­تىن قاراجات قاجەت. سوندا عانا بۇل ءمالى­مەت جايىندا ناقتى بىردەڭە دەۋگە بولادى.

 

مارات توقسانباەۆ، كوشى-قون سالاسىنىڭ مامانى، زەينەتكەر:

ارتپاسا كەمىگەن جوق...

– مەن 26 جىل بويى (العاش قۇ­رىل­عاننان باس­تاپ) كوشى-قون سالا­­سىندا جۇمىس ىستەپ، زەينەتكە شىق­تىم. كوشى-قون پوليتسياسىندا، كوشى-قون اگەنت­­تى­گىندە قىزمەت اتقاردىم.

ال سىزدەر سۇراۋ سالىپ وتىرعان ماسەلەگە كەلسەك، قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن مالىمەتتەردىڭ كوبى تۇراقتى ەمەس. مەنىڭ بىلەتىنىم قازاقتاردىڭ باسىم كوبى وزبەكستاندا تۇرادى. ودان كەيىن قىتاي­دا جانە رەسەيدە. سونىمەن قاتار تۇركى­مەنستان، يران جانە قىرعاز رەسپۋبليكاسىندا بار. اۋعانستان قازاقتارى تۇركياعا كوشىپ كەتتى.

العاش 1991 جىلى موڭعوليادان قازاقتار كوشىپ كەلگەندە 160 مىڭ قازاق بار دەگەن دەرەك كەلتىرىپ جۇردىك. قازىر دە سول مەجەدەن كەمىگەن جوق. ويتكەنى موڭ­عوليا قازاقتارىنىڭ دەموگرافيا­لىق ءوسىمى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى. سوسىن وزبەكستان قازاقتارىنىڭ ءوسىمى جاقسى.

ال ەلگە كەلگەن قانداستاردىڭ دەرەك­قور بازاسى بار. ونداعى مالىمەت بويىنشا قازىر 1 جارىم ميلليون قانداس ەلگە ورالدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتىندە بۇل مالىمەتتەر جيناقتالعان بولاتىن.

سونىمەن، قىسقاشا ايتقاندا قازىر شەتەلدە 5 ميلليوننان استام قازاق بار دەپ ەسەپتەيمىن.

 

سوڭعى جاڭالىقتار