4 ماۋسىم, 11:11 489 0 ءبىلىم انار لەپەسوۆا

ساپالى ءبىلىم قايدا بار؟

الداعى بەس جىلدا قازاقستاندا ءبىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قاراجات 6 ەسە، عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 7 ەسە وسەدى.   قارجىلاندىرۋ عانا ەمەس، ءبىلىم وشاقتارىنا، اسىرەسە، جوعارى وقۋ ورىندارىنا قويىلاتىن تالاپ تا كۇشەيمەك. وتكەن اپتادا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە جالعان ديپلوم بەرەتىن مەكەمەلەردى جابۋ ءىسىن سوزباققا سالماي جەدەل اياقتاۋدى تاپسىردى. سونداي-اق 2025 جىلعا دەيىن ەلىمىزدەگى 5 جوو الەمنىڭ ۇزدىك 500 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋى ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى. وتاندىق وقۋ ورىندارى بۇل مەجەنى باعىندىرۋعا دايىن با؟ قازاقستاندىق جوو-لاردىڭ بۇگىنگى رەيتينگى قانداي؟

«تازارتۋ جۇمىسى» قاي وقۋ  ورىندارىنان باستالادى؟

2025 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى رەفورمالانادى. ۇزدىكسىز ىزدەنىسكە، ءوسۋ مەن دامۋعا ۇندەيتىن جاڭا زاماننىڭ تالابى بۇل. پرەزيدەنت ايتقانداي، بۇل سالانىڭ ماڭىزى ارتىپ، ءتىپتى ەكو­نوميكانىڭ ءوزى ءىلىم-بىلىمگە تاۋەل­دى بولماق. سوندىقتان وتان­دىق ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، ۋني­ۆەرسيتەتتەردىڭ ماتەريال­دىق بازا­سىن نىعايتۋ، قازاقستان­دىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بەدەلىنە نۇق­سان كەلتىرەتىن وقۋ ورىندارىن جابۋ ءما­سەلەسىنە باسا كوڭىل ءبولىن­بەك.

قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسە­لەگە ءۇشىنشى مارتە ورالىپ وتىر. 2019 جىلعى جەلتوقساندا جاستار جىلىنىڭ جابىلۋ جانە ەرىكتىلەر جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا «تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت ءبىلىم ساپاسىن جانە قولجەتىم­دىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر. «اتامەكەن» ۇكپ دەرەكتەرىنە سايكەس، بۇگىندە جوو تۇلەكتەرىنىڭ شامامەن 60 پايىزى ماماندىعى بو­يىنشا جۇمىسقا ورنالاسا الماي­دى. بۇل ءبىزدىڭ ءبىلىمنىڭ ساپاسىن بىلدىرەدى. جاستار وقىپ ءجۇرىپ، اسىرەسە ءوزىنىڭ بەيىنىنە ءتان ەمەس سالادا جۇمىس ىستەيتىنىن بىلەمىز. اقشا تابۋ – بۇل جاقسى. بىراق ءمۇم­كىندىگىنشە ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا اقشا تاپقان ءجون. سوعان ساي ولاردىڭ وقۋى مەن ەڭبەك قىز­مەتى پاراللەل الەمدە داميدى»، – دەگەن بولاتىن.

بيىل قاڭتار ايىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى جوعارى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن قايتا كوتەرىپ: «قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بىلىكتى ۇستازداردىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلىپ وتىر. مامانداردىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن ولاردىڭ ورنىن باساتىن لايىقتى مۇعالىم­دەر جەتىسپەي جاتىر. 330 مىڭ مۇعالىمنىڭ 27 پايىزى – زەينەت جاسى جاقىنداعان نەمەسە جەتكەن ازاماتتار. سوندىقتان قالىپتاسقان جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋىمىز كەرەك. بىزگە جاڭا تالاپتارعا ساي مۇعالىمدەردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى قاجەت. ديپلوم ساتىپ، جوعارى ءبىلىمنىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنان ءبىرجولاتا قۇتىلۋ كەرەك، – دەدى.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، قازاقستاندا بارلىعى 132 جوعارى وقۋ ورنى بار. ونىڭ 65-ءى جەكەنىڭ يەلىگىندە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وقۋ ورىن­دارى­نىڭ سانىن قىسقارتىپ، ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىسى الدىمەن جەكەمەنشىك جوو-لاردان باستالۋى مۇمكىن. مۇنداي ءۇردىس الەمدىك تاجىريبەدە بار.  ماسەلەن، 2018 جىلى «كوممەرسانت» گازەتى رەسەيدەگى جوو-لاردىڭ جارتىسى جۇمىسىن توقتاتقانىن، ياعني جويىل­عانىن جازدى. باسىلىمدا جاريالان­عان ماقالاعا سۇيەنسەك، ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولاردىڭ فيليالدار سانى ءۇش جىل ىشىندە شامامەن 1 097 ۇيىمعا قىسقار­عان. رەسەيدىڭ جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «تازارتۋ جۇمىسى» سونىمەن اياقتالعانىن مالىمدەدى.

ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنىڭ قايسىنىڭ ءباسى باسىم دەگەن سۇراق تۋىنداعاندا، ەڭ اۋەلى، تالاپ­كەرلەردىڭ تاڭداۋىنا سۇيەنەمىز. جىل سايىن ۇبت تاپسىرعان سوڭ مەكتەپ تۇلەكتەرى قۇجات­تارىن ارقالاپ، مەملەكەتتىك، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جۇگىرەتىنى قۇپيا ەمەس. مەملەكەتتىك گرانت يەگەرلەرىنىڭ اراسىندا جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىن تاڭداي­تىندار ىلۋدە بىرەۋ. دەسە دە، 10 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ءبىلىم ساپاسىن قامتا­ماسىز ەتۋ بويىنشا تاۋەلسىز اگەنتتىگi (IQAA-Ranking) جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجە­لە­رىنە سۇيەنسەك، كەيبىر جەكەمەنشىك جوو-لاردىڭ رەيتينگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن الدەقايدا جوعارى. 2019 جىلعى قورىتىندىدا «قازاقستاننىڭ ۇزدىك كوپ­سا­لالى جوو-سى» بويىنشا پاۆلودارداعى يننو­ۆاتسيالىق ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى، الماتىداعى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ كورپوراتسياسى كەيبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن الدا تۇر. ال «قازاقستاننىڭ ۇزدىك گۋما­نيتارلىق-ەكونوميكالىق جوو ۇلتتىق رەيتينگى – 2019» اتالىمىندا جوعارى كور­سەت­كىشتەردى يەلەنگەن الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى، «بولاشاق» قاراعاندى اكادەمياسى، «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتى – ۇشەۋى دە جەكەمەنشىك جوو-لار. دەمەك، مەنشىك تۇرىنە قاراي  قىسقارتۋ وڭ ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن.

ۇلتتىق رەيتينگ ۇزدىكتەرى

تاريحقا كوز جىبەرسەك، وقۋ ورىندارىنىڭ سالىستىرمالى كورسەتكىشىن ازىرلەۋ تاريحى اقش-تا باستالىپتى. 1983 جىلى قۇراما شتات­تارداعى  U.S. News & World Report اپتا­لىق جۋرنالى «امەريكانىڭ ۇزدىك كوللەدج­دەرى» رەيتينگىن جاريالادى. ال تومسك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەدۋارد گالا­جين­سكي­دىڭ زەرتتەۋىندە كەلتىرىلگەن دەرەككە سۇيەنسەك، ەڭ ءبىرىنشى حالىقارالىق رەيتينگ (The Academic Ranking of World Universities – ARWU) 2003 جىلى پايدا بولدى. سودان بەرى الەم ەلدەرى حالىقارالىق رەيتينگكە قاتى­سۋدى، سونداي-اق ءوز ىشىندە ۇلتتىق ەسەپ ءجۇر­گىزۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ءبىلىم وشاقتارىنىڭ سالىستىرمالى كورسەت­كىشىن دايىنداۋ جىل سايىنعى ۇردىسكە اينال­عان. بۇل ىسپەن ءبىر ەمەس، بىرنەشە ۇيىم اينالى­سا­دى.

ماسەلەن، وتكەن اپتادا ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاۋەلسىز اگەنتتىگi (IQAA-Ranking) قازاقستاننىڭ ۇزدىك ۋنيۆەر­سيتەت­­تەرى ۇلتتىق رەيتينگىنىڭ 2020 جىلعى قورى­تىندىسىن جاريالادى. رەيتينگكە كوپ­سالالى، تەحنيكالىق، گۋمانيتارلىق-ەكو­نوميكالىق، مەديتسينالىق جانە پەداگو­گي­كالىق باعىتتاعى 44 وقۋ ورنى ەنگەن. ۇلتتىق رەيتينگ قورىتىندىسى بويىنشا  كوپسالالى جوو-لار اراسىنان  ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، تەحني­كالىق ۋني­ۆەرسيتەتتەر اراسىنان  Satbayev University, پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنان  اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى، مەديتسينالىق وقۋ ورىندارى اراسىنان  سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى ۇزدىك دەپ تانىلدى. ال ونەر سالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورنى – قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى.

IQAA-Ranking اگەنتتىگى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، رەيتينگ جاساۋ بارىسىندا وقۋ ورنىنىڭ اكادەميالىق قىزمەتى، ستۋدەنت­تەر­دىڭ وقۋ ۇلگەرىمى كورسەتكىشتەرى، پروفەس­سور­لىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ جۇمىسى، عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جۇمىستار، حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق، تۇلەكتەردىڭ جۇمىس­قا ورنالاسۋى، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جانە تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى سەكىلدى بىرنەشە ولشەمشارت ەسەپكە الىنادى. سونداي-اق بيىل ستۋدەنتتەر مەن جوو تۇلەكتەرىنىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلىپتى. ەلەكتروندى پوشتا ارقى­لى ساۋالناما جۇرگىزىلىپ، 500-دەن استام جۇ­مىس بەرۋشى، 150 ساراپشى، 3 000 ستۋدەنت جانە 2 000 تۇلەكتىڭ جاۋابى تالدانعان.

تاۋەلسىز اككرەديتتەۋ جانە رەيتينگ اگەنت­تىگى (IAAR) دە جۋىردا قازاقستان سۇرا­نىسقا يە جوعارى وقۋ ورىندارى ۇلتتىق رەيتين­گىنىڭ بيىلعى ناتيجەلەرىن جاريالادى. رەيتينگكە قاتىسۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا 89 جوو ءوتىنىش بەرىپ، 1 939 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى تىركەلگەن. 2020 جىلعى رەيتينگتىڭ ەرەكشەلىگى – بعم جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادر­لاردى دايارلاۋدا توپتار بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى سارالانعان. ۇلتتىق ەسەپ قورىتىندىسى بويىنشا، ەلىمىزدەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر كوشىن   ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى (152 943  ۇپاي) باستادى. ەكىنشى ورىندا – س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (70 085 ۇپاي), ال ءۇشىنشى ورىندا – قارا­عان­دى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (50 051 ۇپاي). پەداگوگيكالىق مامان­دىق­تار بويىنشا اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى الدا تۇرسا، ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جونىنەن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى وزگەلەردەن وق بويى وزىق. مەديتسينالىق ماماندىقتار بويىنشا م.وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى ەڭ جوعارى سۇرانىسقا يە وقۋ ورنى دەپ تانىلدى.

حالىقارالىق رەيتينگ: قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاي ورىندا؟

وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى بىرنەشە جىلدان بەرى حالىقارالىق رەيتينگتەرگە دە قاتى­سىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى – 2004 جىلدان بەرى ۇلىبريتانيالىق Quacquarelli Symonds (QS) كومپانياسى جاساپ كەلە جاتقان رەيتينگ. كومپانيا ساراپشىلارى جاھان ۋنيۆەرسيتەتتەرىن 6 نەگىزگى ولشەمشارت بويىنشا باعالايدى: زەرتتەۋ قىزمەتى، وقىتۋشىلىق قىزمەت، جۇمىس بەرۋشىلەر پىكىرى، مانساپتىق مۇمكىن­دىك، شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋ­شىلار سانى. رەيتينگكە قاتىسۋ ءۇشىن وقۋ  ورىن­دارى باكالاۆريات جانە كەم دەگەندە ەكى سالا بويىنشا ديپلومنان كەيىنگى باعدارلاما ۇسىنۋى شارت.

كوپ جىلدان بەرى QS World University Rankings رەيتينگىندە اقش پەن ۇلىبريتانيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى كوش باستاپ كەلەدى. ال وتكەن جىلى اتالعان تىزىمدە  قازاقستاننىڭ 8 جوعا­رى وقۋ ورنىنىڭ اتى اتالدى.  ولاردىڭ ءىشىن­دە ۇشەۋى العاشقى 500 ۋنيۆەرسيتەت ءتىزى­مىنە ەندى. اتاپ ايتار بولساق، ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى (207-ورىن), لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى (418-ورىن) جانە مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (491-ورىن).

سونداي-اق بۇل رەيتينگكە الماتىداعى ءتورت جوعارى وقۋ ورنى ەندى. ولار – قانىش ساتپاەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى، اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (561-570), قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (751-800) جانە ابىلاي حان اتىنداعى حالىقا­رالىق قاتىناستار جانە الەم  تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى (801-1 000). ءبىر ايتا كەتەرلىگى، QS World University Rankings رەيتينگىنە  قازاق­ستاننان وزگە ورتالىق ازياداعى ەشبىر ۋنيۆەرسيتەت ەنبەگەن.

دەسە دە، Quacquarelli Symonds كومپانياسى وتكەن جىلى «دامۋشى ەۋروپا جانە ورتا­لىق ازيا» اتتى جاڭا رەيتينگ ۇسىنىپ، اتال­عان  ايماقتاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەكە باعالاۋ جۇرگىزدى. تىزىمگە 350 ۋنيۆەرسيتەت ەنگەن، ونىڭ ىشىندە قازاقستان­نىڭ 24 وقۋ ورنى دا بار. رەيتينگ قورىتىن­دى­سى بويىنشا، وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ توپ جارىپ، 18-ورىننان كورىندى. سونداي-اق ۇزدىك جۇزدىككە ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى (51-ورىن), قانىش ساتپاەۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەرسيتەتى (73-ورىن), قازاق-بري­تان تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتى (94-ورىن), قا­زاق ۇلت­تىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى (97-ورىن) ەندى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەدا­­گو­گي­كا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى 105-قاتاردان كو­رىن­دى.

سەسسيانى جابۋ – 22 مىڭ تەڭگە،

ديپلوم قورعاۋ – 105 مىڭ تەڭگە

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، پرەزيدەنت ديپلوم باسىپ شىعاراتىن جوو-لاردى جابۋ ماسەلەسىن  تاباندى تۇردە ءارى بارىنشا قىسقا ۋاقىتتا شەشۋدى تاپسىردى. «جالعان ديپ­لومدار بەرەتىن كەڭسەلەرگە ءبىزدىڭ جۇيە­مىز­دە مۇلدەم ورىن بولماۋى ءتيىس»، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى  ءبىلىم بەرۋ تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن جوعارى وقۋ ورىن­دارىن انىقتاپ، ولاردىڭ جۇمىسىن توق­تاتۋ ءىسىن وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باس­تا­عان. ماسەلەن، 34 ۋنيۆەرسيتەتكە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، دەنى زاڭدى ورەسكەل بۇزعانى بەلگىلى بولدى. مينيسترلىك ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، سىنعا ىلىككەن وقۋ ورىندارىنىڭ باستى ولقى­لىقتارى – شتاتتىق بىرلىك پەن وقىتۋ­شى­لىق-پروفەسسورلىق قۇرامنىڭ دارەجەسى تومەن، ۇبت تاپسىرۋ سەرتيفيكاتتارى بولما­عان تۇلەكتەردى دە وقۋعا قابىلداۋ، وقۋ الاڭ­دا­رى مەن جاتاقحانالاردىڭ جەتىسپەۋى، جەم­قور­لىق. تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ۆەدومستۆو 5 ۋنيۆەرسيتەتتى ليتسەنزياسىنان ۋاقىتشا ايىرسا، 12 جوعارى وقۋ ورنىنا ايىپپۇل سالدى. ال 1 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءىسى سوتقا جىبەرىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، شىمكەنتتەگى ايماقتىق الەۋ­مەتتىك-يننوۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ ۇيعارىمىن ورىن­داماعان. وسىعان بايلانىستى كوميتەت ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋ قۇقىعىنا ليتسەنزيادان ايىرۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنگەن. 9 قاڭتاردا شىمكەنت قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتى كومي­تەت­تىڭ نۇسقاماسىن قاناعاتتاندىرىپ، جوعا­رى وقۋ ورنىن ليتسەنزيادان ايىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى وزگە وقۋ ورىندارىنا اۋىستىرىلدى.

ەلىمىزدە جەمقورلىق جايلاعان ۋنيۆەرسيتەتتەردى انىقتاۋ باعىتىندا «تازا سەسسيا» اكتسياسى دا تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جۋىردا Nur Otan پارتياسىنىڭ Jas Otan جاستار قاناتى اكتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسىن  جاريالادى. ءانونيمدى ساۋال­­ناماعا ەلىمىزدەگى 64 جەكەمەنشىك جوعا­رى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان 20 مىڭنان استام ستۋدەنت قاتىسقان. ساۋالنامالار نەگىزىندە ستۋدەنتتەردىڭ جەمقورلىق فاكتىلەرىن كورسەتكەن 7 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەيتينگى جاسالدى. ولار: نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى مەدي­تسينالىق ۋنيۆەرسيتەت، جەتىساي قالا­سىن­داعى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى، الما­تى­داعى قازاق تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسى، شىمكەنت قالاسىنداعى ايماقتىق الەۋ­مەت­تىك-يننوۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەت، الماتىداعى ورتا­لىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى، «الماتى» ۋنيۆەرسيتەتى، س.بايشەۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتى.

رەسپوندەنتتەردىڭ پىكىرىنشە، جەمقورلىق دەرەگى ەمتيحان جانە ەسەپ تاپسىرۋ كەزىندە (23,8 پايىز), ديپلوم جۇمىسىن قورعاۋ كەزىندە (8,7 پايىز) كوپ ورىن الاتىنى انىق­تالعان. «جوو ستۋدەنتتەر پارانى كىمگە كوپ بەرەدى؟» دەگەن سۇراق بويىنشا ستۋدەنت­تەردىڭ 30 پايىزى كونۆەرتتى وقىتۋشىلارعا بەرەتىنى، ال 4,4 پايىزى رەكتورلاردى تىكەلەي ساتىپ الاتىنى انىقتالدى.

ۇسىنىلاتىن پارانىڭ مولشەرى دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. جاسوتان­دىق­تار­دىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، قازاقستان بويىنشا سەسسيانى جابۋ باعاسى – 22 مىڭ تەڭگە، ءبىر ءپان­دى تاپسىرۋ – 14 مىڭ بولسا، كۋرس جۇمىسىن ءسات­تى تاپسىرۋ قۇنى – 32 مىڭ تەڭگە. ال ديپ­لوم جۇمىسىن وتە جاقسى دەڭگەيدە قورعاپ شىعۋ ءۇشىن 105 مىڭ تەڭگە تولەۋ قاجەت بولسا، اقى­لى بولىمنەن مەملەكەتتىك گرانتقا اۋىسۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر 400 مىڭ تەڭگە دايىنداۋى ءتيىس.

 

تولعاناي  بايىسبەكوۆا، «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى، وڭتۇستىك كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ونەر ماگيسترى:

اقش-تا ديپلوم ساتىپ الۋ دەگەن تۇسىنىك جوق

– ديپلومدى ساتىپ الۋ، وقىتۋشى­لار­­عا پارا بەرۋ، ەمتيحاندى اقشامەن جابۋ سەكىلدى ءبىلىم­نىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتو­­مەن­دەتەتىن قۇبى­لىس­تار قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى­نە عانا ءتان بە، الدە مۇن­داي كەسەل دامىعان مەملەكەتتەردە دە بار ما؟

– بiلۋiمشە، پوستكەڭەستىك نەمەسە جەمقورلىققا بەلشەسىنەن باتقان كەيبىر مەملەكەتتەردە بولماسا، ەۋروپا نەمەسە سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىندە ديپلوم ساتىپ الۋ دەگەن تۇسىنىك جوق. ماسەلەن، اقش-تا وقۋدى تامامداۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولماسا، بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا توقتاتىپ قويىپ، كەيىن قايتا جالعاستىرا الاسىز. سىزگە بار جاعداي جاسالادى. بىراق جوعارى ءبىلىم اقىلى. مەملەكەتتىك گرانت كوپ جاعدايدا قاراستىرىلما­عان، اقشا تولەپ وقيسىز، شاماڭىز جەتپەسە، وقۋدى نەسيەگە راسىمدەيسىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قۇنى وتە قىمبات. سول ءۇشىن دە قوعامدا باعالانادى. ديپلومدى ساتىپ الۋ دەگەن تىركەستi امەري­كا­لىقتاردىڭ سوزدىك قولدانىسىندا ەستiگەن ەمەسپiن. ديپلومعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تالماي ەڭبەكتەنەسىز، جاتپاي-تۇرماي وقيسىز، ساعات­تاپ كىتاپحانادا وتىراسىز.

 – اقش-تاعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سى­نىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ وتسەڭ...

– مەن اقش-تا ماگيستراتۋرادا وقىدىم. دەسە دە، سول جاقتا ءومىر سۇرگەن ءبىراز ۋاقىت ءىشىن­دە باكالاۆرياتتىڭ دا كوپ ەرەكشەلىكتە­رىن اڭعارىپ ۇلگەردىم. اقش-تا جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى Major جانە Minor ماماندىق­تار­دان تۇرادى. ماسەلەن، ءسىزدىڭ نەگىزگى مامان­دى­عى­ڭىز بيولوگيا بولسا، قوسىمشا ماماندىق رەتىندە ەكونوميكانى يگەرىپ شىعا الاسىز. تىلدەردىڭ ءبىرىن وقىپ ءجۇرىپ، قوسىمشا پسيحولوگيانى نەمەسە قوعاممەن بايلانىستى وقۋعا بولادى دەگەندەي. ياعني، ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن ماماندىقتار­دى قاتار يگەرۋگە مۇمكىندىك بار. ديپلومدا  major-ى مىنا­د­اي، minor-ى مىناداي دەپ ەكەۋى دە كور­سە­تىلەدى.

ال ماگيستراتۋرا جۇيەسى قازاقستانعا ۇقساس. ونەر، مەنەدجمەنت، بيزنەس-مەنەدج­مەنت، عىلىم ماگيستراتۋراسى بار. قازاق­ستان­دا عىلىم ماگيستراتۋراسىن تامامداعان­دىق­تان، اقش-تا ونەر ماگيستراتۋراسىندا وقۋدى قۇپ كوردىم. ونداعى ەرەكشەلىك – تاريح­تى بىزدەگىدەي ءبىر سەمەستر بويى وقىت­پاي­­دى. ماسەلەن، ەكونوميكا ماماندىعىندا وقىساڭىز، ەل نەمەسە جاھان تاريحىنىڭ ءوز سالاڭىزعا قاتىستى تۇسىمەن ءبىر-اق كۇندە وقىپ تانىساسىز. سىزگە بىرنەشە كەيس نەمەسە دە­رەكتى فيلمدەر بەرىلۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر ارتىق­شىلىعى، ەسكى وقۋلىقتارمەن ەمەس، كو­بى­نە سوڭعى جىلدارى شىققان كىتاپتارمەن وقىتادى. كىتاپ بولماعان جاعدايدا تاقىرىپ سوڭعى بولىپ جاتقان كەيستەر نەگىزىندە ءتۇسىن­دى­رىلەدى. ەڭ ەسكى كەيستىڭ ءوزى التى، ارى كەتسە سەگىز اي بۇرىن بولعان وقيعالار. ياعني، ءسىز وقۋ بىتىرە سالىپ، جۇمىسقا كىرىسكەندە، ءوز سالا­ڭىز­دىڭ بارلىق جاڭالىقتارىن جەتىك ءبىلىپ، قىز­مەتىڭىزگە بىردەن توسەلىپ كەتە الاسىز.

– قاي سالادا بولماسىن، ەلىمىزدى وزىق ەل­دەر­مەن سالىستىرىپ، «بىزدە نەگە ونداي ەمەس، ءبىز قاشان سونداي بولامىز؟» دەپ بايبالام سالۋ ادەتكە اينالعان. قازاق­ستان مەن اقش-تىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىن سالىستىرۋ قان­شالىقتى قيسىندى؟ 

– قيسىنعا كەلمەيتىن نارسە. جالپى، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن عانا ەمەس، كەز كەلگەن سالا­نىڭ دامۋىن باسقا ەلدەرمەن سالىستىرۋعا  تۇبەگەيلى قارسىمىن. ويتكەنى ءار ەلدىڭ گەو­گرا­فيالىق ورنالاسۋى، ءتىلى، ءدىنى، ءدىلى، قۇن­دى­لىقتارى باسقا. اقش-تاعى نەمەسە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرىندەگى وزىق ۇلگىنى سول كۇيى اكەلىپ قازاقستانعا ەنگىزەمىن دەۋ بوس اۋرە­شىلىك.  ءبىر عانا مىسال. ءبىز 1920 جىلدارى كيىز ۇيمەن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە اقش-تا ەكونوميكالىق داعدارىس بولدى. 1932-1933 جىلدارى ءبىز اشارشىلىقتى باستان وتكەرىپ جاتقاندا، امەريكالىقتار 70 قاباتتىق روكفەللەر ورتالىعىن سالىپ جاتتى. دامۋ جولىن بىزدەن 100 جىل بۇرىن باستاعان مەملەكەت پەن قازاقستاندى سالىستىرۋ، ساناۋلى جىلدا سونداي دەڭگەيگە جەتۋ كەرەك دەگەن مەجە قويۋ دۇرىس ەمەس. وزىققا ۇمتىلۋ ورىندى، الايدا ماقسات-مىندەتتى بەلگىلەمەس بۇرىن مۇمكىندىگىمىزدى، قارىم-قابىلەتىمىزدى ەسكەرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

 

راحمان الشانوۆ، «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  رەكتورى،  قازاقستان جوو قاۋىمداستىعىنىڭ  پرەزيدەنتى:

جوو-لار رەيتينگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس

– مينيسترلىك جوعارى وقۋ ورىندارىن جىل سايىن تەكسەرەدى. بىراق ودان ازىرگە ناتيجە شىعار ەمەس.  ماسەلە تالاپتىڭ، ەرە­جە­نىڭ جۇيەسىزدىگىندە ەمەس، تەكسەرۋ ساپاسىن­دا. وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىك-تەرەزەسىن، ورىن­دىق­تارىن تۇگەندەي بەرگەنشە، وقۋدىڭ مازمۇنىن، وقىتۋشىلارىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن، ستۋدەنتتەردىڭ ساۋاتىن تەكسەرۋ قاجەت. كەيبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر 40-50 مامان­دىق بويىنشا مامان دايارلايدى. اسىرەسە، وڭىرلەردە شاماسى كەلە مە، كەلمەي مە، قارا­مايدى. الايدا ونىڭ جارتىسىنان استامىندا 2-3 ستۋدەنتتەن عانا وقيدى. تەكسەرۋ بارىسىندا مينيسترلىك سونى نەگە كورمەيدى، نەگە قىسقارتپايدى؟ ساندا بار، ساناتتا جوق 50 ماماندىقتى وقىتقانشا، ساپالى، قوعامعا پايداسى بار 10 ماماندىقتى وقىتسىن.

جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگىن جاساۋدا دا شيكىلىك كوپ. ەلىمىزدىڭ كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەرى حالىقارالىق رەيتينگتەردە جىلدان-جىلعا جوعارىلاپ كەلەدى. وتكەن جىلى 400-ورىندا بولسا، بيىل 200-ورىنعا كوتەرىلىپ جاتقاندارى بار. ءبارى اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى. رەيتينگ جاسايتىن اگەنتتىككە اقشا بەرسەڭ، تىزىمگە قوسادى. بەرمەسەڭ، ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنە المايسىڭ. جوو-لار رەيتينگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس. بالكىم وقۋ ورىندارىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن، جەتىستىكتەرىن كورسەتۋ ءۇشىن ونىڭ بولعانى دۇرىس شىعار. الايدا رەيتينگ وقۋ ورىن­دارى­نىڭ قايسىسى وزىق، قايسىسى قالىس ەكەنىن انىقتاۋدىڭ باستى تەتىگى بولا المايدى. ماسەلەن، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيۋدجەتى 29 ملرد تەڭگە بولسا، ايماقتارداعى كەيبىر ۋنيۆەرسي­تەت­تەردىڭ بيۋدجەتى 1,5-2 ملرد تەڭگەنىڭ اينالاسىندا. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي، ولاردى قالاي سالىستىراسىڭ؟

تاعى ءبىر قىنجىلتاتىنى، قازىر اتا-انالار ۋنيۆەرسيتەتكە باس سۇقپايدى. بالاسىن وقۋعا تۇسىرەردە ءبىر كەلەدى، سودان كەيىن تەك ديپلوم العان ساتىندە ءبىر-اق توبە كورسەتەدى. وقۋ ورنىنا كەلىپ، جاعدايدى كوزبەن كور­مەگەن سوڭ، الەۋمەتتىك جەلىدەن وقىعانى، جۇرتتان ەستىگەنى بويىنشا «تون پىشەدى». «ويباي، اقشامىزدى جەپ قويدى»، «بالامىز­دى دۇرىس وقىتپادى» دەپ قارا كۇيە جاعۋعا دايىن تۇرادى. جاعدايىن ايتىپ، جەڭىلدىك سۇرايتىن، اقىلى بولىمنەن گرانتقا اۋىستىرۋدى سۇرايتىن اتا-انالار دا كوپ. ۋنيۆەرسيتەت – زەينەتاقى نەمەسە جاردەماقى تاراتاتىن مەكەمە ەمەس، ءبىلىم بەرەتىن، مامان دايارلايتىن ورىن. ۇكىمەت وقىتسىن، جاتاق­حا­ناعا ورنالاستىرسىن، شاكىرتاقى بەرسىن دەگەن ماسىلدىقتان ارىلۋ كەرەك. ەڭبەك­تەنسەڭ، وقىساڭ گرانتقا دا، شاكىرتاقىعا دا، جا­تاقحاناعا دا قول جەتكىزەسىڭ. اقىلى ءبو­لىم­دە وقىعان كۇننىڭ وزىندە ساباققا دا، جۇمىس ىستەۋگە دە ۇلگەرۋگە بولادى. بولاشاق – ەڭبەكتەنگەندىكى، ىزدەنگەندىكى.

سوڭعى جاڭالىقتار