29 مامىر, 19:45 571 0 جاڭالىقتار Túrkistan Gazeti

ورتالىق ازيادان شىققان ايەل عالىمدار

حح عاسىردان بۇرىن الەم­دىك عىلىمدا ايەل­دەر­دىڭ ۇلەسى تىم از بولاتىن. ونىڭ سە­بەبى  قوعامدا ءبىلىم الۋ ماسەلە­سىن­دە نازىك جاندى­لاردىڭ ساۋاتتى­لىعىنا كوپ ءمان بەرىل­مە­گەنىندە بولسا كەرەك. بىراق ۋاقىت اعىمىن­دا، زامان وزگەرىسىندە ەر مەن ايەل­دىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تەڭەسۋى ناتيجەسىندە ايەلدەردىڭ دە ءبىلىم الۋىنا، عىلىممەن اينالىسۋىنا جول اشىلدى.

 وزبەكستان. وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە كسرو مەملەكەتى قۇرى­لىپ، ونىڭ قۇرامىندا 15 ۇلتتىق رەسپۋبليكا پايدا بولعاننان كەيىن ول ەلدەردە جال­پى­­عا بىردەي ءبىلىم الۋ قۇقىعى بەرىلىپ، سو­نىڭ ارقاسىندا وزگەلەرمەن بىرگە ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىندا ايەل-قىزدار قاۋىمى ءۇشىن دە عىلىم-بىلىمگە جول اشىلدى.

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ورتالىق ازيادا تاشكەنت قالاسى عىلىم-ءبىلىمنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. قازاق، وزبەك ەلىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان بۇل قالاعا تۇركى ەلدەرىنىڭ زيالى قاۋىمى شوعىرلان­عان-دى. مۇندا 1918 جىلى ورتالىق ازيا­داعى العاشقى جوعارعى وقۋ ورنى – ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اشىلىپ، ونىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن رەسەيدەن 86 وقىتۋشى (اراسىندا يۋ.گولۋبكوۆا، ي.رايكوۆا سەكىلدى ايەل وقىتۋشىلار دا بار) كەلىپ، زەرتحانا قۇرالدارى مەن عىلىمي ادەبيەت­تەر جەتكىزىلدى. 1923 جىلى بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە 2 353 ستۋدەنت وقيتىن 6 فاكۋلتەت بولدى. سونىمەن بىرگە شىعىس ينستيتۋتى، قازاق، تۇرىك-تاتار، وزبەك ولكەلىك، ەۆرەي-تۇزەمدىك جانە وزبەك ولكەلىك اعارتۋ ينستيتۋتى دا جۇمىس ىستەپ تۇردى. سول كەزدە تاشكەنتتەگى ءارتۇرلى وقۋ ورنىندا 280 وزبەك، 69 تاتار، 32 قىرعىز، 20 ەۆرەي، 8 ۇيعىر، 1 تۇركىمەن قىزى ءبىلىم الدى.

1930 جىلى تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن وزبەك قىزى ز.سايد-ناسىروۆا وسى ەلدەگى ايەلدەر اراسىنان شىققان العاشقى حيميك-عالىم بولدى. 1933 جىلى وزبەكستاندىق ايەلدەر اراسىنان تاشكەنتتىك گينەكولوگ-دارىگەر ا.شوروحوۆا پروفەسسور اتاندى. سول سياقتى 40-جىلداردا بيولوگيا عىلى­مىنىڭ كانديداتى م.اريفحانوۆا، ينجەنەر-گەولوگ ز.حودجااحمەدوۆا، ارحيتەكتور ح.حاديەۆا سەكىلدى وزبەك قىزدارىنىڭ اتى ەلگە بەلگىلى ەدى. ودان كەيىنگى داۋىرلەردە دە عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا كوپتەگەن وقى­مىستى ايەلدەر تابىسقا جەتتى. ماسەلەن، وزبەكستاندىق قازاق قىزى ح.س.سۇلەيمەنوۆا 1945 جىلى كانديداتتىق، 1950 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن الدى. 1954 جىلى تاشكەنت زاڭ ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، 1956 جىلى وزبەكستاننىڭ ادىلەت ءمينيسترى بولدى. 80-نەن اسا عى­لىمي ەڭبەك جازىپ، وزبەكستانداعى زاڭ عىلىمدا­رىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. 1958 جىلى تاشكەنتتە سوت-ساراپتاما عىلىمي ينستيتۋتى اشىلعان-دى. 1965 جىلى وسى وقۋ ورنىنا وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ح.سۇلەيمە­نوۆا­نىڭ اتى بەرىلدى.

1942 جىلى مەملەكەتىك پەداگو­گي­كالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسكەن س.ازيمجانوۆا 1968 جىلى ءماس­كەۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قور­عادى. وزبەكستانداعى شىعىستانۋ عىلى­مى­نىڭ دامۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم كەيىن كوپتەگەن مەملەكەتتىك مارا­پات­تارعا يە بولدى. سونداي-اق وزبەك تاريح عىلىمى­نىڭ دامۋى جولىندا تەر توككەن ايەل عالىمنىڭ ءبىرى – ر.امينوۆا. ۇزاق جىلدار بويى تاريح ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتكەن ول وزبەك قىزدارىنىڭ اراسىندا العاش رەت (1963 ج.) دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان ەدى. ال 1963 جىلى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان م.اسقاروۆا دا ءوز سالاسىندا العاشقى ايەل عالىم.

بۇگىندە وزبەك ەلىندەگى فيلولوگ-عالىمداردىڭ 71 پايىزعا جۋىعى، پسي­حولوگتاردىڭ 81 پايىزى، پەداگوگتار­دىڭ 61 پايىزدايى، سول سەكىلدى، مەديك، بيولوگ، فيلوسوف، ارحيتەكتور جانە ساياسات­تانۋ­شى­لاردىڭ جارتىسى ايەل عالىم­دار­دان تۇرادى.

تاجىكستان. ورتالىق ازياداعى ادە­بيەتى مەن مادەنيەتى ەرتە قالىپ­تاس­قان تاجىك ەلىندە دە ايەلدەردىڭ عىلىم­عا كەلۋى حح عاسىرعا تيەسىلى سەكىلدى. كەڭەس­تىك كەزەڭ­نەن بەرى قاراي ءتۇرلى عىلىم سالاسىندا تاجىك ايەلدەرى اراسىنان شىققان عالىم­دار بارشىلىق.

تاجىكستاندىق عالىم ايەلدەر دەگەندە، ەڭ الدىمەن سورو يۋسۋپوۆانىڭ (ساراد­جان ميحايلوۆنا يۋسۋپوۆا. 05.05.1910 − 15.05.1966) اتى اتالادى. بۇقار ەۆرەيى وتبا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن ول 1935 جىلى ورتا­لىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ، ۆاسحنيل-ءدىڭ توپىراقتانۋ ينستيتۋتى­نىڭ اسپي­رانتۋراسىندا وقىدى. 1946 جىلى تاجىكستانعا كەلدى.

تاجىك ەلى عىلىمىنىڭ ءوسىپ-ءور­كەن­دەۋىنە زور ۇلەس قوسقان ول كسرو عا تاجىك فيليالىندا ءتۇرلى قىزمەت­تەر اتقاردى. 1948 جىلى مينەرالوگيا مەن گەوحيميا سالاسىنا بايلانىستى دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، 1950 جىلى پروفەسسور اتاعىن الدى. 1951 جىلى تاجىك­ستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى نەگىزىنەن، كوللويدتى مينەرالدارمەن بايلانىستى بولىپ، جەر بەتى­نىڭ گەوحيمياسى جانە مينەرالدى بۇلاق­تاردى زەرتتەۋ ماسەلە­لەرىنە ارنالدى. تاجىك عىلىمىن دامىتۋعا سەپتىگى تيگەن جانە سول ءۇشىن كوپتەگەن مەملەكەتتىك مارا­پاتقا يە بولعان سورو يۋسۋپوۆانىڭ ەڭبەگىن تاجىك ەلى لايىقتى باعالايدى. دۋشانبە تاۋ-گەولوگيا تەحنيكۋمىنا س.يۋسۋپوۆانىڭ اتى بەرىلگەن.

ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش فيلوسوفيا عى­لىم­دارى­نىڭ دوكتورى اتانعان تاجىك قىزى مۋنزيفا گافاروۆا (4.10.1924 − 28.06.2013) – ءوز ەلىنىڭ عىلىمىن دامىتۋ جولىندا تالاي بەلەستى باعىندىرعان عالىم ايەل. ءومىرىن عىلىم-ءبىلىم سالاسىنا ارناعان مۋنزيرا گافاروۆا 1955 جىلى اسپيرانتۋرانى ءبىتىرىپ، كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. 1968 جىلى فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى بولىپ، ەكى جىلدان سوڭ پروفەسسور اتاعىن الدى. بىرنەشە وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولدى. ال سوفيا حاكيموۆا (20.12.1924 – 12.10.2015) – 33 جاسىندا مەديتسينا عىلى­مىنىڭ دوكتورى بولعان العاشقى تاجىك قىزى. كەڭەس-تاجىك عالىم-مەديگى س.حاكيموۆا كسرو عا، رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەميا­سىنىڭ كوررەسپون­دەنت-مۇشەسى بولدى. ول كسرو-دا العاش رەت دۋشانبەدەگى №1 پەرزەنتحانا جانىنان گەنەتيكالىق زەرتحانا اشىپ، اكۋشەرلىك پەن گينەكولوگيا سالاسىن­داعى ءىرى مامان رەتىندە الەمگە تانىلعان عالىم ايەلدىڭ ءبىرى بولدى.

تاجىك ەلى بيولوگيا عىلىمى سالاسىندا تاجىك عا اكادەميگى مۋحيبا ياكۋبوۆانىڭ ەڭبەگى زور. 1937 جىلى بۇقارا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن م.ياكۋبوۆا 1959 جىلى تاجىكستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ بيولوگيا ءبولىمىن بىتىرگەن. 1984 جىلى بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن السا، 1986 جىلى پروفەسسور بولدى. 2007 جىلدان تاجىك عا اكادەميگى. وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە رەتتەيتىن فيزيو­لو­گيالىق، بيوحيميالىق جانە گەنەتيكالىق مەحانيزمدەردى زەرتتەۋگە ءومىرىن ارناعان مۋحيبا ياكۋبوۆانىڭ زەرتتەۋلەرى جانە ول باسقارعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسى رەسەي، گەرمانيا، بولگاريا، ۆەنگريا، يتاليا، شۆەتسيا، اۆستريا، چەحيا، سلوۆەنيا، ۆەتنام، اقش ەلدەرىندە وتكەن حالىقارالىق فورۋمداردا جوعارى باعاسىن العان.

رەسەيدە تانىمال مەديك عالىم­دار­دىڭ بىرىنە اينالعان نيسو جۋماەۆا − دۋشانبەدە دۇنيەگە كەلگەن، بەلگىلى تاجىك قالام­گەرى جۋما ودينانىڭ قىزى. تاجىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن سوڭ، 1989 ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا تۇسكەن. دۋشانبەدە جۇرگەن كەزىنەن باستاپ-اق جەتىلمەي تۋىلعان بالالار مەن جۇكتىلىك كەزىندە نارەستەلەردىڭ دەنساۋلىعىنا الكوگول مەن تەمەكىنىڭ تيگىزەتىن اسەرىن زەرتتەي باستاعان ول، وسى باعىتىن رەسەيدە دە جالعاستىردى. ونىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى رەسەيدە جوعارى باعالانىپ ءجۇر. پەدياتريا سالاسىندا تانىمال عالىم.

قازىرگى تاجىكستان عىلىمىندا اتى بەل­گىلى ايەل عالىمداردىڭ الدىڭ­عى قاتارىندا گۋلچەحرا كوحيروۆانىڭ اتى ءجيى اتالادى. تاجىكستان عىلىم اكادەمياسى استروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى گۋلچەحرا كوحيروۆانىڭ عىلىم­داعى جەتكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن 2014 جىلى حالىقارالىق استرونومدار وداعى كىشى پلانەتالاردىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن.

بۇگىندە تاجىك ەلىندە ءار ءۇش عالىمنىڭ ءبىرى ايەل عالىمدار بولىپ كەلەدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، عىلىمداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى سوڭعى ونجىلدىقتا بەس پايىزعا كوتەرىلگەن.

قىرعىز رەسپۋبليكاسى. ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرى سياقتى كىرعىز رەسپۋبليكاسىندا دا ايەلدەردىڭ عىلىمعا كەلۋى – وتكەن جۇزجىلدىققا تيەسىلى. دەگەنمەن ودان بەرگى داۋىردە ەلدە عىلىمنىڭ كوپتەگەن سالالارىندا ەرلەرمەن بىرگە ايەل­دەر دە ەڭبەك ەتىپ، تابىسقا جەتىپ جاتىر. كىرعىز رەسپۋبليكاسى عىلىمىنداعى ايەلدەر دەگەندە، ەڭ الدىمەن كەڭەستىك داۋىردەگى قىرعىز ەلىنەن شىققان وقىمىستى ايەل ەۆدوكيا روزو­ۆا­نىڭ (12.03.1899 – 16.04.1971) اتى ەسكە تۇسەدى. سەيسمولوگ-عا­لىم، قىرعىز عا اكادەميگى ءارى 1953 جىلى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولعان روزوۆا قىرعىز ەلىنىڭ سەيسمولوگيا سالاسىنىڭ دامۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن.

كاكىش رىسقۇلوۆا − ورتالىق ازيادان شىققان تۇڭعىش ايەل حيرۋرگ. كاكىش رىسقۇلقىزى (15.08.1918 – 26.10.2018) – قىرعىز رەسپۋبليكاسى عا اكا­دەميگى. حالىققا ءبىلىم بەرۋ ۇزدىگى، قىر­عىز رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن دارىگەر، قايراتكەر، مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.

كاكىش رىسقۇلوۆا – ورتالىق ازياعا بەلگىلى قىرعىز اعارتۋشىسى، العاشقى قىرعىز الىپبەسىنىڭ اۆتورى يشەنالى اراباەۆتىڭ تۋىسى. 1938 جىلى فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق مەديتسينا ۋچيليششەسىن، 1944 جىلى قىرعىز مەملەكەتتىك مەدين­س­تيتۋتىنىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. ونىڭ ەڭبەكتەرى مەديتسينانىڭ ونكولوگيا، نەيروحيرۋرگيا، ورتوپەديا، تراۆماتولوگيا، ۋرولوگيا، گاستروەنتەرولوگيا، تامىر حيرۋرگياسى سالاسىنا ارنالعان. ول اسكەري گوسپيتالدا ءجۇرىپ، ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرىپ، عىلىمي ەڭبەك جازدى. كسرو-دا العاش رەت ۆ.گۋدوۆتىڭ تامىرعا ارنالعان قۇرىلعىسىن پايدالانا وتىرىپ، قان تامىرلارىن قولمەن تىگۋدىڭ تاماشا ءادىسىن جاساپ شىقتى.

جيىرماسىنشى عاسىرداعى قىرعىز فيلولوگياسىنىڭ دامۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن ايەل عالىمدار دا بار. سونىڭ ءبىرى − چولپون جولدوشەۆا. چولپون توكچوروقىزى (20.10.1929 – 19.11.2016) كەڭەس-قىرعىز عالىم-فيلولوگى، قىرعىز عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، قىرعىز رەسپۋبليكاسى عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايرات­كەر. ول وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا قىرعىز اسسر حالىق كوميسسارى توكچورو جولدوشەۆ پەن قىرعىز ەلىنە ەڭبەك ءسىڭىر­گەن وقىتۋشى اكيما وتاربايقىزى­نىڭ پەرزەنتى. وتباسى ستاليندىك رەپرەس­سياعا ۇشىراعان. دەگەنمەن سوعان قاراماي، بىلىمگە تالپىنعان چ.جولدوشەۆا 1952 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ شىعادى. ورىس، قىرعىز ادەبيەتى، اۋدارما تەورياسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان.

قىرعىزدىڭ تاعى ءبىر تانىمال عا­لىم قىزى − جەەنچوروەۆا روزاليا. روزاليا جامانقۇلقىزى (1935 جىلى ورىنبوردا دۇنيەگە كەلگەن) – گەولوگ، گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (1990), قىرعىز عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (1992). 1957 جىلى ماسكەۋ ءتۇستى مەتالدار جانە التىن ينستيتۋتىن بىتىرگەن. قىرعىز رەسپۋبليكاسى عا گەولوگيا ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر، 1976 جىلدان زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى باعىتى – پەترولوگيا، رۋدانىڭ پايدا بولۋى، كەندەردى ىزدەۋ. سول سياقتى، مينيرا باتكيبەكوۆا دا (1940 جىلى تۋعان) جاراتىلىستانۋ سالاسىندا تابىسقا جەتكەن عالىمداردىڭ ءبىرى. ول − حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (1990), پروفەسسور (1991). حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ (1986) جانە قىرعىزستان ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ اكادەميگى (1994). بولگارياداگى تاماق ونەركاسىبى ينستيتۋتىن بىتىرگەن (1962). سونداي-اق بۇل سالادا تاعى ءبىر قىرعىز قىزى اكادەميك، حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور شاريپا جوروبەكوۆانىڭ دا (1945 جىلى تۋعان) اتى بەلگىلى. ونىڭ دا عىلىمي ەڭبەكتەرى قىرعىز ەلىندە حيميا عىلىمى­نىڭ جانە ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا زور اسەر ەتتى.

جالپى، ايەلدەر قاۋىمى جولاي بەرمەيتىن ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا تابىسقا جەتىپ جۇرگەن قىرعىز قىزدارى بار. سونىڭ ءبىرى − دارياحان مۇقاشەۆا. ول – «ەلەكتر ستانتسيالارى» ااق جانىنداعى جوبالاۋ-قۇرۋ بيۋروسىندا باقىلاۋ ولشەۋ اسپاپتارىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى. ال بۇگىندە اتى الەمگە بەلگىلى اسەل سارتباەۆا – قىرعىز ەلىنىڭ ماقتان تۇتار قىزدارىنىڭ ءبىرى. 36 جاسىندا-اق ورتالىق ازيادان شىعىپ، الەمگە مويىندالعان عالىم-ايەل. ونىڭ عىلىمداعى ىزدەنىستەرى الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. ءا.سارتباەۆانىڭ يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەرى ۆاكتسينالاردىڭ تۇراقتى تەمپەراتۋرادا ساقتالۋى ماسەلە­سىن­دە قىمبات تا كۇردەلى تاسىمالدى قاجەت ەتپەيتىن جولدارىن ۇسىنباقشى. ول ءوز كەزەگىندە ۆاكتسينالاردى تاسىمالداۋعا كەتەتىن ارتىق شىعىنداردى جويىپ، ءدارى باعاسىنىڭ كوتەرىلمەۋىنە اسەر ەتەدى.

بۇگىندە اسەل سارتباەۆانىڭ اتى حيميا عىلىمىمەن اينالىساتىن الەم­نىڭ ەڭ مىقتى 175 عالىمىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلىبريتانيانىڭ كورولدىك حيميا قوعامىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.

تۇركىمەنستان. شىنىن ايتۋ كەرەك، جابىق ساياسات ۇستاناتىن بەيتاراپ تۇركىمەن ەلىندەگى عىلىم مەن ونداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسىن ءبىلۋ قيىنداۋ. دەگەنمەن تۇركىمەنستان تاريحى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، ارحەولوگ-عالىم نۋرگوزەل بياشيموۆا، كۇن ەنەرگياسى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، نانوماتەريالدار زەرتتەۋشىسى ۆالەنتينا ساركيسوۆا، تۇركىمەنستان عا اقپاراتتىق تەحنولوگيا بولىمىندە قىزمەت ىستەيتىن دجەرەن اشيرمۋحاممەدوۆا، تۇركىمەنستان عا تەحنولوگيا ورتالىعىنداعى زەرتحانا جەتەكشىسى دجەرەن سيلاپوۆا، سول ورتا­لىقتا فارماتسەۆتيكا وندىرىسىنە ارنالعان بيوتەحنولوگيانى دامىتۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن اينا اتاەۆا سەكىلدى عالىم­داردىڭ اتى تۇركىمەنستاننان تىس جەرلەرگە دە بەلگىلى.

قاراقالپاقستان. ورتالىق ازيانىڭ عالىم ايەلدەرى تۋراسىندا ايت­قاندا، قاراقالپاقستاندىق ايەل عالىم­دارعا سوقپاي كەتۋگە بولمايدى. 1924-1930 جىلداردا قازاقستاننىڭ، 1936 جىلدان بەرى وزبەكستاننىڭ قۇرامىندا ۇلتتىق رەسپۋبليكا رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قاراقالپاقستاندا دا بۇگىندە عىلىم مەن ونەر جاقسى دامىعان. ءتۇرلى عىلىم سالاسىندا جۇرگەن ايەلدەر كوپ.

بۇل ەلدە عالىم ايەلدەردىڭ فيلولوگيا­دا ۇلەسى كوپ. سوندىقتان قارا­قالپاق ءتىل-ادەبيەتى عىلىمى جايلى ايتقاندا، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، عالىم-سىنشى زايتۋنا ناسرۋللاەۆا (1929-1988) مەن وزبەكستان عى­لىمدار اكادەمياسىنىڭ قاراقال­پاق­ستان ءبولىمى عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سارىگۇل باحادىروۆانىڭ اتى الدىمەن ەسكە تۇسەدى.

سونىمەن بىرگە، فيلولوگ عالىم، وسى جەردە تۋىپ-ءوسىپ، ماسكەۋدە كسرو عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ جانە قاراقالپاقستاندىق ايەلدەر اراسىندا العاش رەت كانديداتتىق (1963) قورعاعان، قاراقالپاقستاندا وقۋ ءمينيسترى بولعان، وزبەكستان عا ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان قازاق قىزى – ءازيزا نۇرماحانوۆا ەرەكشە اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. 1968 جىلى تاريحي وتانىنا ورالعان ول، قازمۋ-دا (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ) ۇزاق جىل قىزمەت ىستەپ، پروفەسسور اتاندى.

بۇگىنگى قاراقالپاق مەديتسيناسىندا دا ايەل-عالىمدار تانىمال. سونىڭ بىرەگەيى − ورال اتانيازوۆا. ول بۇگىندە ارال ەكولگيالىق ايماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قاراقالپاق ەلىندەگى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى تۋىندا­عان قيىندىقتاردى زەرتتەپ، ناتيجەسىن حالىقارالىق سيمپوزيۋمداردا كورسەتىپ، ەلىنە الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن بۇرىپ ءجۇر. 2000 جىلى مەديتسيناداعى جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن وعان ەكولوگتاردىڭ حالىقا­رالىق گولدمان سىيلىعى بەرىلگەن.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ايەلدەردىڭ عىلىمعا قوسىپ جاتقان ۇلەسى از ەمەس. ءبىز تەك ولاردىڭ اراسىنان ءىرى تابىسقا جەتكەندەرىن شولىپ قانا شىقتىق. الايدا بۇل شاعىن شولۋدا قازاقستانداعى ايەل عالىمدارعا توقتالمادىق. سەبەبى ەلىمىز عىلىمدا عالىم ايەلدەردىڭ ۇلەسى مول ەكەنىن جانە ولاردى ورتالىق ازيانىڭ وزگە مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا ناتيجەنىڭ جوعارى ەكەنىن بىلەمىز ءارى ولار تۋرالى از جازىلىپ جاتقان جوق.

الەمدىك گەندەرلىك ساياسات بويىنشا، ەر مەن ايەل تەڭدىگى جونىنەن 171 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قازاقستان – 43, وزبەكستان – 59, قىرعىز رەسپۋبليكاسى 91-ورىندا ەكەن. دەمەك، عىلىمداعى ەركىندىك پەن قولداۋ قازاقستاندىق عالىم ارۋلاردىڭ قاتارىن جىلدان-جىلعا كوبەيتپەسە، ازايتپاسى انىق.

 

احمەت ومىرزاق

 

سوڭعى جاڭالىقتار