28 مامىر, 14:47 390 0 جاڭالىقتار انار لەپەسوۆا

ورنىڭدى بوسات، ادامزات!

ءبىر كەزدەرى عىلىم مەن تەحنولوگياعا قاتىسى بارلاردىڭ عانا قۇلاعى شالاتىن «جاساندى ينتەللەكت» دەگەن تىركەس بۇگىندە ەڭبەكتەگەن بالاعا دا، ەڭكەيگەن قارياعا دا تاڭسىق بولۋدان قالىپ بارادى. جاساندى زەردەنى ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەندەردى ءبىرى ونى دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلى دەپ دارىپتەسە، ەكىنشىسى XXI عاسىردىڭ باستى قاتەرى دەپ قاۋىپتەنىپ ءجۇر. فانتاست-جازۋشىلار مەن فۋتۋرولوگتار سيپاتتاعانداي جاساندى ينتەللەكت راسىندا دا قۇدىرەتتى كۇش پە؟ ول ادامزاتتىڭ كەلەشەگىن قالاي وزگەرتپەك؟ «تەمىر ميدىڭ» تاريحىنا تەرەڭدەپ، بۇگىنگى بيىگىن ولشەپ، بولاشاعىنا قاتىستى بولجامداردى باعامداپ كوردىك.

 تيۋرينگ باستاعان توڭكەرىس

عىلىمي انىقتاماسىن سويلەت­سەك، جاساندى ينتەللەكت – ادامنىڭ اقىل-ويىن كومپيۋتەردە بەينە­لەي­تىن باعدارلامالىق جۇيە. ال جالپاق تىلمەن تاپسىرلەسەك، بۇل – ءارتۇرلى ماشينالاردىڭ ادام سياقتى ويلاۋ، شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىنە يە بولۋى. «جاساندى ينتەللەكت» تەرمينىن العاش رەت 1956 جىلى دارتمۋت ۋنيۆەر­سي­تەتىندە وتكەن كونفەرەنتسيا­سىنىڭ پرەامبۋلاسىندا دجون ماككارتي قولدانىپتى. ماككارتي كومپيۋ­تەر­لىك باعدار­لا­مالاۋداعى ەڭ العاش­قى تىلدەردىڭ ءبىرى – ءليسپتىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە بەلگىلى. جاساندى زەردەنى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ول زەينەت جاسىندا تيۋرينگ پرەمياسىن يەلەنگەن.

XX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە «اقىلدى» ما­شي­نالارعا العاش رەت عىلىمي اتاۋ بەرىل­گە­نى­مەن، جاسان­دى ينتەللەكتىنى جاساۋ جولىن­داعى تالپىنىس ودان الدەقاشان ەرتەرەك باستالعان.

«اقىلدى» ماشينا دەپ وتىر­عانىمىز – روبوت. بۇل چەحيالىق فانتاست جازۋشى كارەل چاپەك ەڭ العاش 1920 جىلى «روسسۋم امبەباپ روبوتتارى» پەساسىنداعى كەيىپ­كەرىنە بەرگەن اتاۋسوزدەن كەيىن پايدا بولعان ۇعىم ەدى. ال 1929 جىلى جاپون پروفەسسورى ماكوتو نيسيمۋرا العاشقى روبوتتى قۇراستى­رىپ شىعار­دى. 1940 جىل­دارى تۇڭعىش تسيفرلى كومپيۋتەر قۇرىلىپ، ونىڭ ءداۋىرى باستالدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە الان تيۋرينگ ەسىمدى اعىل­شىن ماتەماتيگى نەمىستىڭ قۇپيا اقپاراتىن بۇزىپ، ونى شيفردان شىعاراتىن ماشينا قۇراستىرادى. تيۋرينگ سوعىس كەزىندە گەرمانيا­نىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ حابارلامالارىنا كريپتواناليز جاسايتىن اعىلشىن ۇكىمەتىنىڭ Hut 8 اتاۋلى توبىنا جەتەكشىلىك ەتكەن. ول نەمىستەردىڭ «ەنيگما» اپپا­را­تىنىڭ كودىن بۇزىپ، مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالادى. سوعىستان كەيىن اعىلشىن عالىمى الگوريتمدىك اناليز جاساۋمەن اينالىسىپ، 1950 جىلى كومپيۋتەر ينتەللەكتىنىڭ دەڭگەيىن انىق­تاي­تىن تەست ءادىسىن جاساپ شىعارادى. سول جىلى جازىلعان «ەسەپتەۋىش تەحنيكا جانە ينتەللەكت» دەگەن ماقالاسىندا الان تيۋرينگ ماشي­نالاردىڭ ادام سياقتى ارەكەتتەر جاساپ، شاحمات ويناي الاتىندىعى تۋرالى ايتقان. اراعا 40 جىل سالىپ، 1997 جىلى ارنايى قۇراس­تىرىلعان كومپيۋتەر شاحمات­تان الەم چەمپيونى گارري كاسپاروۆتى ۇتىپ، الەمدى قايران قالدىردى.

ايتپاقشى، تيۋرينگتىڭ تاعى ءبىر بولجامى ءدال كەلدى. عالىم «ەندى ەلۋ جىلدا ماشينانىڭ جەتىل­دى­رى­لەتىنى سونداي، ادام ماشينامەن سويلەسىپ تۇرعانىن اڭعارا الماي­تىن بولادى» دەگەن ەدى. 2018 جىلى Google كومپانياسىنىڭ جيىنىن­دا روبوت كەڭسەگە تەلەفون­مەن حابار­لاسىپ، كەزدەسۋ ۋاقىتىن بەلگىلەگەندە بايلانىس جەلىسىنىڭ ارعى جاعىندا تۇرعان قىزمەت­كەر روبوتپەن سويلەسىپ تۇرعانىن اڭعارماي قالعان.

كۋرتسۆەيل كورىپكەل ەمەس،  بىراق...

ايتقانى ايداي كەلەتىن رەيموند كۋرتس­ۆەيل دەيتىن امەريكالىق ونەرتاپقىش ءارى فۋتۋرو­لوگ بار. سونىڭ ايتۋىنشا، 2045 جىلى تەحنولوگيالىق سينگۋليارلىق باستالۋى ءمۇم­كىن. جەر شارى الىپ كومپيۋتەرگە اينالىپ، بىرتە-بىرتە بۇكىل عالامعا ۇلاسادى دەيدى ول. كۋرتسۆەيل بۇعان دەيىن كومپيۋ­تەرلەردىڭ دەرەكتەرگە سىمسىز قول جەتكىزە الۋ ىقتيمالدىعى تۋرالى بولجاعان ەدى. بولجامى اقيقاتقا اينالدى: بۇگىندە Wi-Fi كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىز­دىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. فۋتۋرولوگتىڭ ايتۋىنشا، 2032 جىلعا قاراي نانوروبوتتار ادام جاسۋشالارىنا تىكەلەي قورەكتىك زاتتار جەتكىزە الادى، ال قايتارىندا ۋىتتاردى الا قايتادى. ال تاعى ءبىر ون جىلدا نانوروبوتتار ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسىن جاقسارتىپ، ماڭگىلىك ءومىر يدەياسىنا جول اشۋى مۇمكىن ەكەن. 2030 جىلدان كەيىن جۇرگىزۋشىسىز قوزعا­لاتىن اۆتوكولىكتەر قوزعالىسى جاپپاي دامىپ، الەمدە جىلىنا 2 ميلليونعا دەيىن ادام شىعىنى بولاتىن جول اپاتتارى ساپ تىيىل­ماق. قىسقاسى، رەي كۋرتسۆەيلدىڭ پىكىرىنشە، جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ دامۋى ادامزاتتىڭ كەلەشەگىن كەمەلدەندىرە تۇسەدى.

جاساندى زەردەنىڭ ىلگەرىلەۋى دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىن كوپ قيىندىقتان قۇتقاردى. ماسەلەن، يزرايلدىك عالىمدار 3D باسپاسى­نىڭ كومەگىمەن ادام تىندەرىنەن الەم-دە تۇڭعىش رەت جۇرەكتى باسىپ شىعاردى. ياعني، بولاشاقتا ادام ءومىرىن قۇتقارۋ ءۇشىن دونور كۇتىپ قاجۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. مامان­دار­دىڭ ايتۋىنشا، مەديتسينادا جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ ولىمگە سوقتىراتىن دارىگەرلىك قاتەلىكتى بولدىرمايدى. ال دارىگەرلىك قاتەلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءولىمنىڭ جۇرەك اۋرۋى جانە قاتەرلى ىسىكتەن كەيىنگى ەڭ ءجيى تىركەلەتىن ءۇشىنشى سەبەبى ەكەن.

جاساندى ينتەللەكت الداعى ۋاقىتتا ءدارى-دارمەك وندىرىسىنە دە كەڭىنەن پايدالانىلماق. وسى جىلدىڭ باسىندا جاپون جانە اعىلشىن فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى ناتيجەسىندە «تەمىر مي» العاش رەت وبسەسسيۆتى-كومپۋلسيۆتى بۇزىلىسى بار ناۋقاس­تاردى ەمدەيتىن ءدارى ءوندىردى. ءبىر ءدارى­نىڭ وندىرىسىنە ورتاشا 5 جىل كەتسە، جاساندى ينتەللەكت مۇنى ءبىر جىلدان قىسقا ۋاقىتتا جاساپ شىقتى. ءدارى سىنالۋ ۇستىندە، ەگەر ناۋ­قاس­تارعا شيپاسى ءتيىپ، كەرى اسەرى بايقال­­ماسا، فارماتسەۆتيكادا جاساندى زەردەنى ورىستەتۋگە جول اشىلادى.

كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنا دا جاسان­دى ينتەللەكت دەندەپ ەنە باستادى. ءجۇر­گىزۋشىسىز اۆتوبۋستار، تاكسيلەر جولعا شىعىپ، وزدىگىنەن جۇرەتىن جۇك كولىكتەرى مەن دروندار تاۋار تاسىمالداۋدا. وتكەن جىلى قىتايدىڭ Yunhang Intelligent كومپانياسى جاساعان ەكيپاجسىز Jindoyuyn O Hao جۇك كەمەسى سۋعا ءتۇسىرىلدى. ەلەكترلەنگەن كۇشتىك قوندىرعىسى بار كەمەنى ادامنىڭ ورنىنا ناۆيگاتسيالىق اقپاراتقا سۇيەنگەن اۆتومات باسقاردى. ال وسى ايدىڭ باسىندا Boeing اۋەقۇرىلىس كومپانياسى جاساندى ينتەللەكتپەن باسقارىلاتىن ۇشقىشسىز العاشقى اسكەري ۇشاقتى تانىستىردى. كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، الەمدە بالاماسى جوق بۇل اۋە كەمەسى 50 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە اۆستراليادا العاش رەت قۇراستىرىلىپ وتىر. ۇشاققا Loyal Wingman دەگەن اتاۋ بەرىلىپتى. Boeing وسىنداي ۇشاقتىڭ ءۇش ءپروتوتيپىن جاساپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

 ادامدى روبوت  الماستىردى

عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ توڭىرەگىن­دە­گى­ل­ەردىڭ جاساندى زەردەنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوزقاراسى ەكىگە جارىلعان. ءبىر توپ جاساندى ينتەللەكت ادام بالاسىنا ەش قاۋىپ توندىرمەيدى، كەرىسىنشە ءومىرىن جاقسارتا تۇسەدى دەپ سەنسە، ەكىنشى توپ «تەمىر مي» ادامزاتتىڭ تۇبىنە جەتەدى دەپ الاڭ­داۋلى.

SpaceX, SolarCity جانە Tesla Motors كومپا­نيالارىنىڭ جەتەكشىسى يلون ماسك 2018 جىلى «بۇل كومپيۋتەرگە سەنەسىڭ بە؟» (Do you trust this computer?) اتتى دەرەكتى فيلمدە جا­­ساند­ى ينتەللەكت دامۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ­دىڭ ماڭىزى جايلى ايتتى. ماسكتىڭ ۇندەۋى­مەن بىرقاتار بەلسەندى عالىمدار مەن فۋتۋرولوگتار جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قاۋپى جايلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارنايى حات تا جاز­عان. حات اۆتورلارى جاساندى ينتەللەكتكە يە اسكەري قارۋلاردى قاداعالاۋ ماسەلەسىن كو­تەردى.

اسكەري قۋاتىن ارتتىرۋ باعىتىندا جا­رىس­قا تۇسكەن مەملەكەتتەر الەمدە بالاماسى جوق جويقىن قارۋ جاساۋ جولىندا اق تەر، كوك تەر. سول ماقساتپەن دە ولار قىرۋار قارجى ءبو­لىپ، قۇپيا زەرتحانالارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ كەلەدى. ماسەلەن، 2018 جىلى قىتاي جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىنا 12 ملرد دوللار جۇمساپ، بۇل سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيا جونىنەن اقش-تى باسىپ وزدى. قىتاي ەلى 2030 جىلعا دەيىن جاساندى زەر­دەنى ورىستەتۋگە 150 ميلليارد دوللار قۇي­ماق.

كيبورگ-اسكەرلەر مەن اقىلدى اسكەري درونداردىڭ قىزمەتكە كىرىسكەنى ءوز الدىنا، جاساندى ينتەللەكت قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا ادامداردى الماستىرا باستادى. ساراپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا، بولاشاقتى «اقىل­دى» ماشينالار الەمدەگى جۇمىسسىزدىق­تىڭ نەگىزگى سەبەپشىسىنە اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي بولجامنىڭ تۋى نەگىزسىز ەمەس. مىسال جەتەرلىك. 2014 جىلى امەريكالىق ميللياردەر دجەفف بەزوس Amazon.com كومپانياسىنىڭ جۇك تاسىمالدايتىن مىڭداعان قىزمەتكەرىن جۇمىستان بوساتىپ، ولاردى روبوتتارمەن ال­ماس­تىردى. قازىرگى تاڭدا كومپانيانىڭ قويما­لارىندا ءجۇز مىڭ روبوت جۇمىس ىستەيدى. قىتايداعى Foxconn كومپانياسى فابريكا­داعى جۇمىس-شىلاردىڭ سانىن 110 000-نان 50 000-عا قىسقارتپاق. كومپانيا روبوتتاندىرۋ ءۇشىن 610 ملن اقش دوللارىن جۇمساعان. ەلەكترونيكا قۇرالدارىنىڭ ديزاينىمەن اينا-لىساتىن Shenzhen Everwin Precision Technology كوم-پانياسى دا جۇمىس كۇشىن تۇگەلدەي روبوتتارعا اۋىستىرۋعا قامدانۋدا.

وتكەن جىلى دۇنيەجۇزىلىك ۆاليۋتا قورى 28 ەلدە، سونىڭ ىشىندە ەەىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردە زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك، روبوتتار ايەل ادامداردىڭ جۇمى­سىن 40 پايىزعا، ەر ادامداردىڭ قىزمە­تىن 38 پايىزعا قىسقارتقان. McKinsey&Company جاساعان بولجامعا سەنسەك، 2030 جىلعا قاراي 800 ميلليون ادام جاساندى ينتەللەكتتىڭ كە­سىرىنەن جۇمىسىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. ارينە، جۇمىستان قالمايتىن، جالاقى سۇرا­مايتىن، دەنساۋلىعى سىر بەرمەيتىن ماشينانى جۇمىسقا تارتۋ كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى. الاي­دا جۇمىسىنان ايىرىلعاندار نە ىستەمەك؟ ادامزاتتىڭ الدىنان شىعاتىن جاپپاي جۇ­مىس­سىزدىق ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تابادى؟

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، جاساندى ينتەللەكت ەڭبەك نارىعىنا عانا ەمەس، ماماندار دايار­لاۋ ىسىنە دە ۇلكەن وزگەرىس اكەلەدى. «اقىل­دى» ماشينالارمەن «تىلدەسە» الاتىن، تەحنولوگيادان حابارى بار ماماندارعا سۇرانىس ارتپاق. سايكەسىنشە، باعدارلامالاۋ ءتىلىن بىلە­تىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى دا ارتا تۇسەدى.

 جاساندى ينتەللەكت ادام قۇقىعىنا قول سۇعا باستادى

جاساندى ينتەللەكت ادامدى جۇمىسىنان ايىرىپ قانا قويماي، زاڭمەن بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا دا قاۋىپ توندىرە باستادى. جاقىندا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسى «دەربەس دەرەكتەر» تۋرالى فەدەرالدى زاڭنىڭ 6 جانە 10-باپتارىنا وزگەرىس ەنگىزىپ، ماسكەۋ اۋماعىندا ادامداردى باقى­لاۋدا ۇستايتىن جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋ بويىنشا ارنايى تاجىريبە جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ءۇشىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. جوبا اۆتورلارى – مەملەكەتتىك دۋما ءتورا­عا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى الەكساندر جۋكوۆ پەن مەملەكەتتىك قۇرىلىس جانە زاڭنا­ما جونىندەگى كوميتەتتىڭ مۇشەسى يرينا بەلىح.

اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي قۇجات­تىڭ پايدا بولۋىنا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ 2020 جىلعى 15 قاڭتاردا فەدە­رال­دى جينالىسقا ارناعان جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرماسى نەگىز بولعان. ناقتىراق ايتساق، پۋتين بولاشاقتى انىقتايتىن تەح­نو­لو­گيالاردى، ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدىڭ ءتول ستاندارتتارىن قا­لىپ­­تاستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن كورى­نەدى. 1 شىلدەدەن باستاپ ماسكەۋدە ارنايى قۇ­قىقتىق رەجيم ورناتىلماق: جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن جاساۋ، ەنگىزۋ ءتار­تىبى، تالاپتارى مەن شارتتارى، سونداي-اق جي­نالعان دەربەس دەرەكتەردى وڭدەۋ مەحانيزم­دەرى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ باقىلاۋىندا بولادى.

زاڭ جوباسىن دايىنداۋشىلاردىڭ ءسوزىن­شە، بۇل تاجىريبە بەس جىلعا سوزىلادى. ازىرگە تاجىريبەگە قاتىسۋعا بىرقاتار زاڭدى تۇلعا مەن جەكە كاسىپكەرلەر ءوز وتىنىشتەرى بويىنشا ىقىلاس بىلدىرگەنى تۋرالى حابارلاندى. ءبىر قىزىعى، سىناققا قاتىسۋعا كەلىسىم بەرمەگەن، بىراق قاتىسۋشىلارمەن بايلانىسقا ءتۇسىپ، قۇقىقتىق ماڭىزى بار ءىس-ارەكەتتەر جاساسقان وزگە تۇلعالار دا ەرىكسىز «تاجىريبە قويانىنا» اينالادى.

دەمەك، جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ، قول­دانۋ ماسەلەسىن زاڭمەن رەتتەۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويۋ كەرەك دەپ دابىل قاعىپ ءجۇر­گەن­دەردىڭ ۋايىمى بەكەر ەمەس. ويتكەنى «سانالى» ماشينالار دامۋىن جۇگەنسىز جىبەرۋ­دىڭ سوڭى جەكە دەرەكتەردىڭ جاريا بولۋى، ءناسىل بويىنشا كەمسىتۋ نەمەسە جەكە ومىرگە قول سۇعۋشىلىق سەكىلدى قۇقىقبۇزۋ­شى­لىققا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا ساناۋلى ەل عانا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدى رەتتەيتىن زاڭ قابىلداعان. ماسەلەن، 2019 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىندا تاۋارلاردى نەمەسە كوممەرتسيالىق كەلىسىم قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋ جانە ساتۋ كەزىندە نەمەسە سايلاۋدا داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە اسەر ەتۋ ماقساتىندا ينتەرنەتتە چاتبوتتى قول­دا­نۋدى شەكتەۋگە باعىتتالعان زاڭ كۇشىنە ەندى. زاڭ سۇحباتتاسۋشىعا ونىڭ اداممەن ەمەس، بوت­پەن بايلانىسقانى تۋرالى حابارلاۋدى تالاپ ەتەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا، باس پرو­كۋرور ءار زاڭبۇزۋشىلىق ءۇشىن 2 500 اقش دول­لارىنا دەيىن ايىپپۇل سالۋعا، سونداي-اق زاڭ جۇزىندە قورعاۋ قۇقىعىنا يە.

ال اقش-تىڭ يللينويس شتاتىندا قابىلدانعان تاعى ءبىر زاڭ قىزمەتكە الۋ بارىسىندا جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋدى رەتتەيدى. اتالعان زاڭنىڭ ەرەجەلەرى شتاتتا جۇمىسشىلاردى جالدايتىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە مىنالاردى مىندەتتەيدى: كانديداتتاردى ۆيدەوسۇحباتتاسۋ كەزىندە جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ تۋرالى الدىن الا حابارلاندىرۋ; كانديداتتارعا جاساندى ينتەل­لەكت­تىڭ جۇمىسى جانە باعالاۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اقپارات بەرۋ; اڭگىمەلەسۋ باستالعانعا دەيىن كانديداتتىڭ جاساندى ينتەللەكتتىڭ باعا بەرۋىنە كەلىسىمىن الۋ. سونىمەن قاتار زاڭ جۇمىس بەرۋشىنى جانە بەينە سۇحبات ماتەريالدارىن يەلەنگەن باسقا دا تۇلعالاردان كانديداتتان ءتيىستى سۇراۋ تۇسكەن كۇننەن باستاپ 30 كۇن ىشىندە بەينەماتەريالداردى جويۋدى تالاپ ەتەدى.

وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا اقش-تىڭ سان-فرانتسيسكو قالاسىندا پوليتسيا مەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەت-الپەتتى تانۋ باعدارلاماسىن قولدانۋعا تىيىم سالىندى. ءبىر ايدان كەيىن بۇل ۇلگىنى سومەرۆيلل (ماسساچۋسەتس شتاتى) جانە وكلەند (كاليفورنيا شتاتى) قالالارى جالعاستىردى. مامان­داردىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن اقش-تا جاساندى ينتەللەكتىنى رەتتەۋ جانە شەكتەۋ تۋرالى زاڭداردى جەكەلەگەن شتاتتار مەن قالالار قابىلداعان بولسا، جاقىن ارادا فەدەرالدى زاڭ قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. دەسە دە، ساراپشىلار شامادان تىس شەكتەۋ يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا جانە ەنگىزىلۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋلى. ەكىنشى جاعىنان، ءتيىستى رەتتەۋدىڭ بولماۋى ادام قۇقىقتارىنىڭ جاپپاي بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. وگىزدى دە ولتىرمەي، اربانى دا سىندىرماي، «التىن ورتانى» تابۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ ءبىراز تەرلەۋىنە تۋرا كەلمەك.

جاساندى زەردە: قازاقستاننىڭ العاشقى قادامدارى

جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ اقش-تا جانە قىتايدا ۇستەم كورپوراتسيالاردى – مونوپوليالاردى تۋعىزىپ قانا قويعان جوق، وسى ەلدەردىڭ ءوزىن دە الەمگە ۇستەمدىك جاساۋشى مەملەكەتتەرگە اينالدىردى. العاشقى مونوپوليست Microsoft بولسا، ودان كەيىن جيىرما جىلدان سوڭ Amazon, eBay, Alphabet كومپانيالارى پايدا بولدى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ باي 8 ادامنىڭ التاۋى ناق وسى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردى قۇرۋشىلار.

قازىر جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ جولىنداعى باسەكەگە الەمنىڭ وتىزدان استام ەلى قوسىلدى. كوشتىڭ باسىندا – اقش پەن قىتاي. قۇراما شتاتتار بازالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ بويىنشا وزىق تۇرسا، اسپان استى ەلى ولاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋدا جەتەكشى ورىندا. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا سۇيەنسەك، جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە قىتايدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2030 جىلعا قاراي 26,1 پايىز وسسە، اقش ەكونو­مي­كا­سىنىڭ ءوسىمى 14,5 پايىزدى قۇرايدى ەكەن.

IT ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە، جاساندى زەردەنى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالعان جانە ودان كەش قالعان مەملەكەتتەر اراسىندا الشاقتىق بارعان سايىن ۇلعايىپ بارادى. قازاقستاننىڭ بۇل سالادا تاجىريبەسى از. دەسە دە، ەلىمىز سىرتتاي باقىلاۋشى بولىپ قالۋدى قۇپ كورگەندەردىڭ قاتارىنان ەمەس. قاڭتار ايىندا الماتىدا وتكەن «جاھاندىق ەكو­نو­ميكانىڭ تسيفرلىق بولاشاعى» اتتى فورۋمدا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ بويىنشا العاشقى قادامدار جاسالعانىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بارلىق كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى بىرتىندەپ ەنگىزىلۋدە.

«جاساندى ينتەللەكتكە ارنالعان Smart جۇيەسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇرىل­عا­نىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جالپى، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت كلاستەرىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر»، – دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

قازاقستانداعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار نارىعىنداعى كومپانيالاردىڭ تەككە وتىرماعانىنا كارانتين كەزىندە كوزىمىز جەتتى. توتەنشە جاعداي جاريالانعان ۋاقىتتان باستاپ ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ ءبىراز سالاسى تۇرالاسا دا، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ، ساۋدا-ساتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين پايدالانۋ دەڭگەيى جوعارىلادى. بۇگىندە وتاندىق IT كومپانيالار ازىرلەگەن 53 جوبانىڭ 15-ءى مەديتسينانىڭ يگىلىگىنە اينالعان.

قازاقستاندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار نارىعىنداعى ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى – «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اكتسيونەرلىك قوعامى ۇسىنعان ۇتقىر جوبالار ەل تۇرعىندارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى قولدانۋىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. مىسالى، توتەنشە جاعداي كەزىندە ازاماتتار «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى الەۋمەتتىك تولەماقى (42 500 تەڭگە) الۋعا ونلاين تۇردە ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. جاردەماقىنى 8 ميلليونعا جۋىق ادام وڭتايلاندىرىلعان قىزمەت ارقىلى راسىمدە­گەن. كارانتين كەزىندە ەتسق-نى ونلاين تۇردە الۋ جيىلىگى دە ارتقان. «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسيا­سىنىڭ مالىمەتىنشە، جىل باسىنان بەرى 10 ميلليوننان استام قازاقستاندىق ۇيلەرىنەن شىقپاي-اق، ەلەكتروندى قولتاڭباعا يە بولعان.

توتەنشە جاعداي قاشىقتان ءبىلىم الۋ، ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن دا ىلگەرىلەتتى. ونلاين وقىتۋ سالاسىندا جەتى قوسىمشا ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ ىشىندە تانىمال Bilimland, Kundelik, Platonus نەمەسە Daryn.online ءبىلىم پلاتفورمالارى بار. پەداگوگتار مەن اتا-انالاردى جانە وقۋشىلداردى ءبىر ارناعا توعىستىرعان Kundelik جۇيەسى ارقىلى شەكتەۋ شارالارى كەزىندە 3,2 ميلليون وقۋشى ءبىلىم العان. پلاتفورمادا 32 ميلليوننان اسا سەسسيا جۇرگىزىلگەن.

P.S. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك، 2030 جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكت ناتيجەسىندە الەمدىك ەكونوميكا 15,7 تريلليون اقش دوللارىنا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. ونىڭ 40 پايىزى ءونىم-دىلىكتى ارتتىرۋعا، قالعانى تۇتى­نۋعا كەتەدى دەيدى ماماندار. قازىرگى تاڭدا جاساندى زەردەنى دامىتۋ باعىتىندا الەمدە 3,5 مىڭنان استام كومپانيا ۇزدىكسىز ىزدەنىپ جاتقانىن ەسكەرسەك، بۇل بولجامنىڭ اقيقاتقا اينالار شاعى الىس ەمەس سەكىلدى. ولاردىڭ اراسىندا جاساندى ينتەللەكتىگە «جىلاۋدى» ۇيرەتكەندەر دە بار. ءيا، راس، جۋىردا ۇلىبريتانيالىق كومپانيا باعدارلاما­لىق كومەكشىلەرگە ادامعا ءتان ەموتسيالاردى دارىتاتىن تەحنولوگيا جاساپ شىعاردى. سونى ەستىپ، اعىلشىن رەجيسسەرى الەكس گارلاندتىڭ 2014 جىلى ءتۇسى­رىلگەن «بۇرىنعى ماشينا» (Ex Machina) اتتى ءفيلمى ەرىكسىز ەسكە ءتۇستى. كينونىڭ سوڭىندا اقىلدى گۋمانويد ادامدى الداپ سوعادى. بەس جىل بۇرىن كورگەندە «فانتاستيكا عوي» دەپ قولدى ءبىر سىلتەگەنبىز. كەشە قايتا كورىپ، ويلانىپ قالدىق...

 

مۇحتارباي وتەلباەۆ،  فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا اكادەميگى:

 دۇرىس پايدالانساڭ – يگىلىگىڭ

– جاڭا زاماننىڭ كەز كەلگەن جاڭالىعى دۇرىس پايدالانسا، البەتتە، ادام بالاسىنا جاقسىلىق اكەلەدى. قاۋىپ-قاتەرى از بولماسا دا، عالىمدار جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ادام ورنىن تولىقتاي باسىپ، ءتىپتى ادامدى باسقارۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. دەسە دە، بۇگىندە روبوتتار كوپ سالادا ادامدى جۇمى­سىنان ايىرعانىن كورىپ وتىرمىز. جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋدىڭ قازىرگى بەتالىسىنا قاراپ، ەڭبەك نارىعىنىڭ بولاشاعى الاڭ­داتپاي قويمايدى. ءبىر بىلەرىم، ادامزات ەندى بۇل قارقىنىنان توقتامايدى. ماسەلەن، قانشالىقتى زيان دەسەك تە، قارۋ-جاراق ءوندىرىسى، ونىڭ ىشىندە جويقىن قارۋ جاساۋ ءىسى جالعاسىپ جاتىر. ءتىپتى، يادرولىق دەرجاۆالار جىل وتكەن سايىن ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسەتىن وقتۇمسىقتار، زىمىراندار جاساۋعا تالپىنۋدا. جاساندى ينتەللەكت تە دامي تۇسەتىنى تالاسسىز. ءبىلىم بەرۋ، مەديتسينا، لوگيستيكا، ءوندىرىس سالالا­رىنداعى جەتىستىكتەرىن كورىپ، دامىعانى ادامزات ءۇشىن يگى دەگەن ويعا قالامىز. الايدا جاساندى ينتەللەكتىنى ادامنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن وزگە ماقساتتاردا قولدانىلۋى جاقسىلىق ەمەس. و باستا ادامزات جاساندى زەردەنى ءوز ءومىرىن وڭتايلاندىرۋ، جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ قۇرالى رەتىندە ويلاپ تاپقانىن ۇمىتپاساق، سول باعىتتان جاڭىلماساق ەكەن.

 

سوڭعى جاڭالىقتار