28 مامىر, 10:33 548 0 تاريح Túrkistan Gazeti

"جەرلەۋ مارشى" نەمەسە قازاقستانداعى ستالينيزم قىلمىسى

قاسيەتتى رامازاننىڭ توعىزىنشى ءتۇنى ەدى. استانا. سارەسىن ءىشىپ، نيەت ەتكەن سوڭ، جۇمىس ۇستەلىنە جايعاسىپ، ەرتەڭگى كۇننىڭ جوسپارىن باجايلاپ وتىرمىن. مەنىڭ بالا كۇنىمنەن بەرگى قالىپتاسقان ەسكى عادەتىم – شىعارماشىلىق جۇمىس ۇستىندە ءان تىڭداۋ نەمەسە ءان سالۋ، ولەڭ وقۋ-تىن. شوپەننىڭ «شابىتىن» قوسىپ قويىپ، كلاسسيكانىڭ اۋەنىمەن ويلانىپ، تولعانىسقا ەنىپ، تەبىرەنىپ كەتسەم كەرەك-ءتى. سونداعى وي – ۇلى اتىرىپتاعى ەركىن قازاقتىڭ داۋرەنى ءوتىپ، موينىنا وتارلىقتىڭ قامى تۇسكەن شاق ەكەن. ياعني، حان كەنەنىڭ بايراعى قۇلاپ، باسى كەسىلگەن، قازاقتىڭ رۋحى كەتكەن جىگەرسىز ءحالى. اقاننىڭ ىشقۇسا بوپ، ءبىرجاننىڭ دەرت قۇشقانى. «مىڭمەن جالعىز الىسىپ»، ناداندىقتى ادامدىققا اينالدىرامىن دەپ جۇرگەن حاكىم ابايدىڭ كۇرەستى عۇمىرى ەكەن. ل.بەتحوۆەننىڭ «جەرلەۋ مارشى» («تراۋرنىي مارش»، №3 سيمفونيا) ورىندالعاندا، قيال جەتەگىنەن ويانىپ، «اھ!» دەپ شۇكىر ەتتىم.

 «جەرلەۋ مارشى» دەمەكشى، يوسيف ءستاليننىڭ عۇمىر جولىن، ساياسي-قايراتكەرلىك قىرىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەندەردىڭ جازۋىنشا، كەكشىل ءارى قانقۇمار كوبانىڭ سۇيىكتى مۋزىكاسى وسى –  №3 سيمفونيا «جەرلەۋ مارشى» بولعان ەكەن. «جزل» سەرياسىمەن شىققان سۆياستوسلاۆ رىباستىڭ ستالين تۋرالى كىتابىندا وسى تۋرالى قىزىق ءارى سۇمدىق دەرەك بار. ستالين ساياجايداعى ۇيىنەن كرەملگە، ياعني جۇمىس ورنىنا كەلگەن ساتىندە گرانپلاستيكانى بار داۋىسىنا قويىپ، وسى №3 سيمفونيانى قايتا-قايتا اينالدىرىپ تىڭداعان ەكەن-مىس.

1930 جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس بيلىگىندە ءىرى ساياسي وزگەرىستەر بەلەڭ الدى. ۆ.لەنين، ك.ماركس، ف.ەنگەلستىڭ ويلارىن دوگمالاۋ، يدەيالاندىرۋ ءۇردىسى ي.ستالين­نىڭ جەكە باسىنا تابىنۋمەن جالعاستى. مىنە، وسى جەكە باسقا تابىنۋدان سوڭ، «حالىق اكەسى» اتانعان ءستاليننىڭ اۋزىنان شىققان ءار ءسوز –  كوممۋنيستىك پار­تيانىڭ كيەلى كىتابىنداي قاسيەتتى بولىپ، قوعامدىق ورتاعا كۋلتى ورنىقتى. ەڭ قيىن ءارى قاسىرەتتى كەزەڭ باستالدى. 1934 جىلى قىلمىستىق زاڭدارعا ءبىر­قاتار وزگەرىستەر ەنىپ، قايتا رەداكتسيالاندى. سول جىلدىڭ 8 شىلدەسىندە «وتاندى ساتۋ تۋرالى»، 1 جەلتوقسانىندا «تەر­روريستىك اكتىلەر تۋرالى» زاڭدارى قايتا جازىلدى. ال  1937 جىلعى 2 قازان­دا «زيانكەستىك پەن ديۆەرسيا تۋرالى» زاڭعا قول قويدى.

ستاليندىك ءتوتاليتاريزمنىڭ ەڭ سورا­قى قىلمىسى – ىشكى ىستەر حالىق كوميس­سارياتىنىڭ جانىنان «ەرەكشە جينالىس»، «ۇشتىك»، «ەكىلىك» دەپ اتالعان سوتتان تىس ورگانداردى قۇرۋ بولاتىن. بۇل ورگان­داردىڭ جۇمىسى زاڭ قولدا­نىسىنا ەنگەن سوڭ، رەپرەسسيالاۋ ءىسى كۇشەيىپ، سوتتىق-پروتسەسسۋالدىق قۇقىقتار شەكتەلدى.

ستالين رەجيمى تۇسىندا قازاقستان وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا تۇرعان-دى. قارا قازاقتىڭ جانى ىستىق تابادا شىجعى­رىلىپ تۇر ەدى. وقىعان، كوزى اشىق، ينتەللەكتىسى بيىك، كەز كەلگەن ۇلت پەن ۇلىس وقىعانىمەن باسەكەگە تۇسۋگە قابىلەتتى ەڭ سۇيىكتى دەگەن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى قۋعىن-سۇرگىننىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ، ءبىرجولا تۋعان جەرى – قازاق دالاسىنان الاستاتىلدى. ال ولاردىڭ جارلارى مەن بالالارى «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى»، «وتان ساتقانداردىڭ ايەلى» دەگەن جالامەن لاگەرلەرگە قامالىپ، اۋىر جۇمىسقا سالىندى. ۇلت كوشباسشىسىنا اينالعان تۇلعادان ەكى ءارىپتىڭ باسىن قوسىپ، حات جازا الاتىن ساۋاتى بار ادامعا دەيىن، ياعني ساۋاتتى قازاق بالاسىنا دەيىن ءبارى-ءبارى ءبىر وقتىڭ قۇربانى بولىپ كەتە باردى... ۇرەي مەن قورقىنىشتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن ءار قازاق سول جىلدارى تۇرمەگە تۇسۋگە نەمەسە وققا ۇشۋعا دايىن ەدى، قاتەرلى شاق ورنارىن سەزگەن ەدى. ءىلياس اقىننىڭ تىلىمەن ايتقاندا، «ول زامان – ەرگە تۇساۋ، زورعا دۋمان» ەدى.

قىزىل بيلىك قانتوگىسپەن تاققا جەتىپ، پەتەربوردى ۆانداليزممەن باسىپ العاندا، قازاق بادىراقتارىنىڭ ايى وڭىنان تۋدى ما دەرسىڭ! لەنيندى «كۇن كوسەم» دەپ، ءستاليندى «حالىقتار اكەسى» دەپ جەر-كوككە سىيعىزباي ماقتاپ، اتىن اسپانعا شىعارىپ، جاعىنۋدان الدارىنا كىسى سالماعان. مىنە، وسى جاعىمپازدىق كەسەل مەرەز بولىپ، قانىمىزعا ءسىڭىپ، قىزىل ساياساتتىڭ جولىنا ارالاسقاندار الاش دەپ ازاتتىققا ۇمتىلعانداردى دا، كوممۋنيستىك بيلىك ارقىلى قازاققا پانا بولامىن دەگەن وقىعاندى دا «ۇلتشىل»، «فاشيست»، «تروتسكيشىل»، «ءبۋحارينشىل»، «جاپون تىڭشىسى»، «وڭشىل كوممۋنيست»، «ساياسي جات ەلەمەنت»، «وڭشىل-ۋكلونيست» دەپ لەك-لەگىمەن يتجەككەنجە ايداتتى.

ءستالينيزمنىڭ زورلىق-زومبىلىعى قاتاڭ بولعان الجير تۇرمەسىندە 7 مىڭنان استام جان جازاسىن وتەسە، سونىڭ 179-ى قازاقتىڭ قاراكوز قىزدارى بولاتىن.  بۇل ازاپ لاگەرىندە قانداي ايەلدەر وتىردى دەسەڭىزشى! الاش وقى­عاندارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان ءبىرتۋار ارۋلار بولاتىن. وسى قاراڭعى قاپاستا اسىل ۇرىق – الاش بالالارى اشتىقتان تورىعىپ، ۇزىلگەن ەدى. وسىنداي اقىلعا سىيمايتىن قىلمىستى قاساقانا ۇيىم­داستىرعان كەڭەستىك بيلىكتى قالاي ءىشتارتىپ جاقسى كورەسىڭ؟!

كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ەڭ ءبىر ۇلكەن قىل­مىسى – 1928-1930 جىلدارداعى ۇجىم­­داستىرۋ ساياساتىنا اشىقتان-اشىق قارسىلىق كورسەتىپ، بۇلقىنىس تۋدىرعان حالىق كوتەرىلىستەرىن جانشىپ، ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن وكىلدەرىن «باندى» دەپ تانىپ، ولاردىڭ ۇرپاقتارىن «بانديت ۇرپاعى» دەپ قارالاۋى. وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ۇلتتىق عىلىمدا وسى حالىق كوتەرىلىستەرى وزىنە لايىقتى باعاسىن المادى جانە وسى كوتەرىلىستى ۇيىم­داس­تىر­عانداردىڭ كوبى رەسمي اقتالماي، ءالى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ ەسىم-سويى «بانديت» دەگەن قارا تىزىمدە تۇر.

1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە قازاق­ستان بويىنشا 1-ءشى ساناتپەن 2500, 2-ءشى ساناتپەن 5 000 ادامدى سوتتاۋ تۋرالى بۇيرىق شىعىپ، تاپسىرما بەرىلدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستان بولشەۆيكتەرى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى رەسپۋبليكا بويىنشا تاعى دا 1-ءشى ساناتپەن 600 ادامدى اتۋعا رۇق­سات سۇراعان-دى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ورنى تولماس وكىنىش. وسى ۇسى­­نىس 1937 جىلعى 3 جەلتوقساندا بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋ­رو­­سى ماجىلىسىندە قارالىپ، ماقۇلدان­عان. «ءوز اۋىلىمىزدىڭ يتتەرى قاۋىپ»، اقى­رىندا 25 مىڭ قازاق ازاماتى ستالين­دىك ۇلكەن تەرروردىڭ قۇربانى بولدى. ۇلت­تىق وراسان زور اپات. ياعني، ۇلت­تىق ترا­گەديالىق كاتاستروفا!

ءسوزىمىزدى تۇيىندەي ايتساق، ستاليندىك ۇلكەن تەررور جىلدارىندا ساياسي ايىپپەن اتىپ تاستاۋ ءىسى مەيلىنشە كۇشەيىپ، قازاق ەلىنىڭ بەتكە ۇستار، ءسۇت قايماعىن­داي ەڭ تاڭداۋلى ازاماتتارىن تۇگەلىمەن جويىپ جىبەردى. ولاردان قالعان اماناتتاي بولعان تاعدىرلار – 1941-1945 جىل­دارداعى ەكىنشى جاھان سوعىسىندا «ح­ا­لىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز!» دەپ كەۋدەلەرىن وققا توسىپ، ءستاليننىڭ كرەملىن جاۋ شەبىنەن قورعاپ ەدى...

31 مامىر كۇنى جاقىنداعان سايىن جۇرەگىڭ ەزىلىپ، كوڭىلىڭ قۇلازيدى. نەگە؟ بۇل – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشار­شىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. بىراق ءبىز ءبىرتۇتاس ەل بولىپ وسى كۇندى قالاي باعالاپ ءجۇرمىز؟ مىنە، بۇل الاڭداتارلىق ساۋال. اقيقاتىندا، بۇل كۇن – مەرەكە ەمەس، ازا تۇتۋ كۇنى. ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى!

ءستالينيزمنىڭ بيۋروكراتيالىق جۇيە­­سىنە قارسى شىعىپ، قازاقتىڭ جەرى­نىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسىپ، تەرري­تو­ريا­­لىق-شەكارالىق ءبولىنىسىن بەلگىلەپ، ازاتتىق دەپ اتىلعان 25 مىڭ ەردىڭ جانە 125 مىڭ قۋعىن-سۇرگىننىڭ ازابىن شەككەن بوزداقتاردىڭ ارۋاعىنا قۇرمەت قىلۋ – تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعىنۋ مەن ءتۇسىنۋ.

P.S. ستالينمەن ءبىر داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ، قويان-قولتىق ارالاسقان كەڭەس قايرات­كەر­لەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن وقىعاندا دا نەمەسە الەكسەي ششەرباكوۆتىڭ «ستالين پروتيۆ تروتسكوگو»، ارسەن مارتي­روسيان­­نىڭ «ستالين ي رەپرەسسيا 1920-1930-ح گودوۆ» بيوگرافيالىق ەڭبەك­تە­رىن­دە بولسىن ءستاليننىڭ «جەرلەۋ مارشىن» ءسۇيىپ تىڭداعانى جانە وزىنە قارسى شىققان «حالىق جاۋلارىن» اتۋعا بۇي­رىق نەمەسە تاپسىرما بەرگەندە وسى №3 سيم­فونيانى ەرەكشە قۇلشىنىسپەن تىڭداپ، كرەمل بولمەسىندە ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ، ايقايلاعان ەكەن.

زادىندا، ستالين جۇيكە جۇيەسى سىر بەرگەن اۋرۋ بولعان-دى. كەيىن ونىڭ ءوزى دە، ۇرپاقتارى دا بورداي توزىپ كەتپەدى مە؟ اتىلعان، سوتتالعانداردىڭ كيەسى ۇرعان بولار...

 

ەلدوس توقتارباي،

الاشتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار