21 مامىر, 10:37 250 0 قوعام انار لەپەسوۆا

دەرتتەن كەيىنگى دەپرەسسيا

الەم ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى كوروناۆيرۋستىڭ شارىق­تاۋ شەگىن ەڭسەردى. قازاقستان دا ءىن­دەتتىڭ قاۋىپتى كەزەڭىنەن ءوتتى. ەپيدەميولوگيالىق احۋالدى ەس­كەرە وتىرىپ، مەملەكەتتەر كا­رانتين رەجيمىن جەڭىلدەتە باس­تادى. الايدا كارانتيننەن كەيىن­گى ءومىرىمىز وعان دەيىنگىدەي بو­لا ما؟ «ءبارى وزگەرەدى، بۇرىن­عى­داي بولمايدى» دەپ جۇرگەن­دەر­دىڭ مەڭزەگەنى نە؟ پاندەميا­نى جەڭگەن سوڭ الەمدى تاعى قان­­داي كۇرەس كۇتىپ تۇر؟  كاران­تين ادام­زاتقا نە ۇيرەتتى، نەگە ءۇيىر ەت­تى؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ءىز­دە­دىك.

 جاھاندى جۇمىسسىزدىق جايلادى

 كوروناۆيرۋس الەمدى ابدەن سى­نا­دى. ىندەتتىڭ وزىمەن كۇرەس قان­شا­لىقتى قيىن بولسا، ونىڭ سالدارى­مەن كۇرەس تە سونشالىقتى كۇردەلى بول­ماق. كارانتين كەزىندە شىعىنعا شاش ەتەكتەن باتقان جاھاندىق ەكو­نو­ميكانىڭ ەسىن جيعىزىپ، ەڭسەسىن تىك­تەۋ ءۇشىن قانشا كۇش، قانشا ۋا­قىت جۇمساۋعا تۋرا كەلەتىنى بەلگىسىز. سا­راپشىلار جاھان ەكونوميكاسى سوڭ­عى ءجۇز جىل ىشىندە بولماعان دەڭ­گەيگە تۇسەتىنىن بولجاپ وتىر. ازيا دامۋ بانكى ماماندارىنىڭ بولجامىنشا، ەگەر كارانتين جارتى جىلعا سوزىلاتىن بولسا، الەمدىك قار­جى جۇيەسى 8,8 ترلن دوللار جو­عالتۋى مۇمكىن. ال ەكونوميكا ءۇش ايدىڭ ىشىندە قالپىنا كەلمەسە، 5,8 ترلن دوللار شىعىنعا باتپاق.

پاندەميانىڭ زاردابى اۋىر بولاتىنىن ەلىمىزدە توتەنشە جاع­داي رەجيمىنىڭ اياقتالۋىنا وراي جا­ساعان مالىمدەمەسىندە مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ايت­تى. «كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەم­دىك رەتسەسسيانىڭ باستالۋىنا سە­بەپ بولدى. ءتىپتى، ۇزاققا سوزى­لا­تىن ەكونوميكالىق داعدارىسقا دا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. جەر-جەر­دە پروتەكتسيونيزمنىڭ كۇشەيۋى بەلەڭ الۋدا. ەكونوميكانىڭ تۇتاس سالا­لارى توقىراۋعا ۇشىراپ جاتىر. 400 ميلليوننان استام كاسىپورىن بانك­روت بولۋدىڭ الدىندا تۇر. الەمدەگى ەڭ­بەككە جارامدى حالىقتىڭ جار­تى­سىنا جۋىعىنىڭ تابىسى ازاي-دى»، – دەدى پرەزيدەنت.

ءيا، بۇگىندە ىندەت ستاتيس­تيكا­سى­نان گورى ەكونوميكانىڭ كەرى كەتكەن كور­سەتكىشتەرى كوبىرەك ۇرەيلەن­دىرە­دى. پاندەميانىڭ ەڭ كۇردەلى سال­دارى – جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ بارا­دى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيى­مىنىڭ سوڭعى ەسەپتەۋى بويىنشا، 2020 جىلدىڭ العاشقى جارتى جىل­دىعىندا الەمدەگى جۇمىسقا قابى­لەتتى ادامداردىڭ جارتىسى، ياعني 1,6 ميلليارد ادام ناپاقاسىنان ايى­رىلۋى ىقتيمال. ۇيىم مامان­دارىنىڭ بولجامىنشا، جۇمىس ساعاتتارىنىڭ قىسقاراتىنى سون­داي، ازاياتىن جۇمىس ۋاقىتىنىڭ اۋقىمى تولىق شتاتتاعى 305 ميل­ليون ادامنىڭ جۇمىس اۋقىمىنا تەڭ بولماق. ەكونوميكالىق بەلسەن­دىلىك تومەندەيدى، ءتىپتى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ اراسىندا كە­دەيلىك وسەدى دەيدى ساراپشىلار.

 اقش: سوڭعى 75 جىلداعى ەڭ ۇلكەن قۇلدىراۋ

الەمنىڭ بارلىق بۇرىشىندا جاعداي ءماز ەمەس. اۋزىن ايعا بىلەگەن امە­ريكانىڭ ءوزى تىعىرىققا تىرەلدى. وتكەن اپتادا اقش-تا 3 ميلليونعا جۋىق ادام جۇمىسسىزدىق بويىنشا جاردەماقى الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن. ەلدىڭ ەڭبەك مينيسترلىگى جاريالاعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، سوڭعى ەكى ايدا ولاردىڭ سانى 36 ميلليوننان اسىپ جىعىلعان. تابىسىنان ايىرىلعانداردىڭ كوپشىلىگى – قوناقۇي بيزنەسى، ساۋدا جانە ءوندىرىس سالالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. جەرگىلىكتى ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا، ءبىر عانا ءساۋىر ايىندا 20 ميلليوننان اسا امەريكالىق ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي قالعان. ەلدەگى جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيى بۇگىندە 14,7 پايىزعا جەتىپ وتىر. قۇراما شتاتتاردا 1948 جىلدان بەرى مۇنداي الاڭداتارلىق كورسەتكىش تىركەلمەگەن. سوڭعى رەت وسىعان ۇقساس جاعداي 1982 جىلى بولىپتى. الايدا ول ۋاقىتتىڭ وزىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 10,8 پايىزدان اسپاعان دەيدى ماماندار.

اقش-تىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار بويىنشا بەلگىلى ساراپشىسى ەنتو­ني فاۋچي «كارانتيننەن تىم ەرتە شىقساق، ازاماتتار زارداپ شەگىپ، ءولىم-ءجىتىم كوپ بولادى» دەپ، شتاتتاردى شەكتەۋ شارالارىن اسىعىس الىپ تاستاماۋعا شاقىردى. ال اق ءۇي باسشىسىنىڭ ەكونوميكا بويىنشا كەڭەس­شىلەرى كارانتين جالعاسا بەرسە، جۇمىس­سىز­دىق ءتىپتى ءورشىپ، مامىر-ماۋسىمدا 20 پايىز­­­دان اسىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ دابىل قاقتى.

ەكونوميكاعا جاردەم بەرۋ ءۇشىن اقش ۇكىمەتى 3 تريلليون دوللارعا جۋىق ءتۇرلى كومەك پاكەتتەرىنەن تۇراتىن جوسپار ۇسىنىپ، بيۋدجەتتى ۇلعايتتى. ناۋرىزدا قا­بىلدانعان ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى كومەك جوسپارىنىڭ بيۋدجەتى 2 تريلليون بولعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە، ۇكىمەت ازاماتتارعا كومەك رەتىندە تىكەلەي تاراتۋ ءۇشىن 500 ميلليارد، ءىرى ونەركاسىپ ورىندارىنا نەسيەگە 200 ميل­ليارد، ال شاعىن ونەركاسىپكە 300 ميلليارد دوللار ءبولۋدى ۇيعارعان.

زاڭ شىعارۋشىلار كومەكتىڭ جاڭا پاكەتىن ازىرلەۋدى تالقىلاپ جاتسا، وكىل­دەر پالاتاسىنداعى دەموكراتتار ازاماتتارعا تىكەلەي جاردەم بەرۋ، بيزنەستى قارجىلاندىرۋ، جاعدايى قيىن شتاتتار مەن قالالارعا كومەكتەسۋ، ستۋدەنتتەرگە نەسيە بەرۋ جانە پاتەر جالداۋ مەن يپوتەكا ءتو­لەمدەرىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا جاڭا زاڭ جو­باسىن دايىنداۋعا كىرىستى. ايتسە دە، بۇل شارالار رەسپۋبليكالىقتار تاراپىنان قولداۋ تاپپاۋى مۇمكىن. دەموكراتتار ارا­سىندا دا «بۇل شارالار ازاماتتارعا تولىق جالاقى تولەنەرىنە كەپىل بولا المايدى» دەپ سانايتىندار جوق ەمەس.

گەرمانيا: Kurzarbeit' قۇردىمنان قۇتقارا الا ما؟

داعدارىس گەرمانيانىڭ ەڭبەك نا­رىعىن دا اينالىپ وتكەن جوق. ەلدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,8 پايىزعا كوتەرىلدى. 10 ميل­ليوننان استام قىزمەتكەر قىسقار­تىل­عان جۇمىس كەستەسىنە كوشكەن. گەرما­نيانىڭ ەڭبەك جونىندەگى فەدەرالدى ەڭبەك اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنشە، ەلدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 33 ميلليوننان استام ادامنىڭ ءار­بىر ءۇشىنشىسىنىڭ جۇمىس ساعاتى قىسقار­تىلۋى مۇمكىن.

گەرمانيا ەۋرووداقتىڭ ەڭ قۋاتتى ەكونوميكاسى سانالاتىندىقتان، نە­مىستەردىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنە كوز تىگۋشىلەر جاي كۇندەرى دە از ەمەس. ال داعدارىس جاع­دايىن­دا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جو­لىن كورسەتەر دەپ بۇل ەلدىڭ قيمىلىن باق­قاندار قاتارى ءتىپتى ارتتى. گەرمانيادا قا­بىلدانعان Kurzarbeit' (نەمىس تىلىنەن اۋدارعاندا «قىسقامەرزىمدى جۇمىس» دەگەن ما­عىنانى بىلدىرەدى – اۆتور) باعدار­لا­ما­سىنا كوپتىڭ قۇلاعى قانىق. قىسقا مەر­زىم­دىك جۇمىس باعدارلاماسى بويىنشا مە­كە­مەلەر جۇمىس ۋاقىتتارىن قىسقارتقانىمەن، جۇمىسشىلارعا جالاقىسىنىڭ 60 پايىزىن تولەپ وتىرادى، بۇل ءۇشىن ولارعا سۋبسيديانى ۇكىمەت بەرەدى.

Kurzarbeit' 2008-2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسى كەزىندە دە گەر­ما­نيانى كوپ قيىندىقتان قۇتقارعان. ءتيىم­دىلىگىن دالەلدەگەن باعدارلامانىڭ ءارتۇرلى نۇسقاسى كەيىننەن ۇلىبريتانيا، يتاليا، نيدەرلاند ەلدەرىندە پايدا بولىپ، كەڭىنەن قولدانىس تاپتى.

جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بۇل ءادىسىن حالىقارالىق ەڭبەك ۇيى­مىنىڭ باسشىسى قولداپ، وزگە ەلدەرگە ۇلگى رەتىندە ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا، Kurzarbeit' ءوندىرىستىڭ تۇرالاماۋىنا جانە م­ە­كەمەلەردىڭ تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەۋىنە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. دەسە دە، كەيبىر ساراپ­شى­لار بۇل باعدارلاما ءتيىمدى بولعانىمەن، ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەي المايتىنىن العا تار­تادى.

ميۋنحەندەگى ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دەرەگى بويىنشا، گەر­مانياداعى كومپانيالاردىڭ جارتىسى شامامەن 10 ميلليونداي ادامنىڭ جا­لا­قىسىن سۋبسيديامەن جابۋ تۋرالى ءوتىنىش بەر­گەن. Kurzarbeit' كونتسەپتسياسى بويىنشا كومپانيا جۇمىسى قايتا جاندانعاندا جۇ­مىسشىلار ىسكە كىرىسۋگە دايىن بولادى. ال ەگەر كومپانيا اياقتان تىك تۇرا الماسا، جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنەن قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس.

ساراپشىلار جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا گەرمانيانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 6,5 پايىزعا تومەندەۋى مۇمكىن دەپ بول­جاپ وتىر. ياعني ەل ەكونوميكاسىنا رەتسەس­سياعا ءتۇسۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. قازىردىڭ ءوزىن­دە اۆتوكولىك، قوناقۇي، مەيرامحانا، سايا­حات سالالارىنداعى كومپانيالار جۇ­مىس­شىلارىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر. كاران­تيندىك شەكتەۋلەر تاعى ءۇش ايعا سوزىلسا، گەر­مانياداعى كومپانيالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قۇردىمعا كەتۋى مۇمكىن.

ۋكراينادا 10 ملن ادام جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن

كارانتين كەزىندە ۋكرايناداعى جۇ­مىسسىزدار سانى 200 مىڭعا ارتىپ، جار­تى ميلليون ادامعا جەتتى. ەلدەگى جۇ­مىسسىزدىق قازىناعا ايتارلىقتاي سالماق ءتۇسىر­دى. شەكتەۋ شارالارىنا بايلانىستى ۋك­راينادا ءار بەسىنشى بيزنەس كوزى جۇمىسىن تو­لىعىمەن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان. ءاسى­رەسە، كىشى بيزنەس يەلەرى: كافە، مەيرامحانا، سپورت زالدار مەن شاشتاراز جانە ساۋدا ورىن­دارىن جالعا العاندار جۇمىسشىلار اي­لىعىن تولەي الماي، داعدارىسقا تاپ بولعان.

ۋكراينا بيلىگى 12 مامىردان باستاپ كارانتين ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ جول­دا­رىن ەنگىزدى. اتاپ ايتقاندا، سۇلۋلىق سا­لون­دارى مەن اشىق اسپان استىنداعى مەيرام­حانا جۇمىسىن جالعاستىرا الادى. رەسمي ستاتيستيكادا جۇمىسسىزدار سانى جارتى ميلليون دەپ كورسەتىلسە، ەلدەگى ەكونوميكا جانە بيزنەس سالاسىنىڭ تاۋەلسىز ساراپشى­لار كارانتين كەزىندەگى ۋكراينادا تابىسى­نان ايرىلعاندار 1 ميلليوننان 10 ميل­ليون­­عا دەيىن ارتۋى مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىر.

ەلدە داعدارىسقا قارسى بىرقاتار شارا قابىلداندى، ونىڭ ىشىندە ەڭبەك نا­رىعىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان باع­دارلامالار دا بار. پرەمەر-مينيستر دەنيس شمىگالدىڭ ايتۋىنشا، ۇكىمەت جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا قۇجات وتكىزۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتكەن. «سوندىقتان كارانتين ۋاقى­تىن­دا جۇمىسىنان ايىرىلعان ازاماتتاردى ال­داعى ۋاقىتتا دا تىركەۋگە تۇرۋعا شاقىرا­مىن. ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا جۇمىسسىزدىققا باي­لانىستى جاردەماقى تولەۋدى جەدەلدەتۋ ءجو­نىندە تاپسىرما بەرۋدى جۇكتەدىم»، – دەدى ۇكى­مەت باسشىسى.

جاردەماقى – تىعىرىقتان شىعاتىن جول ەمەس. ونى ۋكراينا ۇكىمەتى دە، جەر­گىلىكتى تۇرعىندار دا جاقسى تۇسىنەدى. جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستىڭ ستراتەگيالىق جولى رەتىندە ەل بيلىگى تابىسىنان ايىرىل­عانداردى ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە تارتۋدى كوزدەپ وتىر.

ساۋىردە جول-قۇرىلىس كومپانيالارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە دەنيس شمى­گال كاسىپكەرلەردى ۋكراينالىقتاردى بارىنشا جۇمىسپەن قامتۋعا شاقىردى. مەردىگەرلەر قۇرىلىسقا ەڭ اۋەلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تارتۋى ءتيىس ەكەنى ەسكەرتىلدى. تەك ۋكراينالىق كومپانيالارعا عانا ەمەس، شەتەلدىك كومپانيالارعا دا وسىنداي تالاپ قويىلماق.

قازىرگى تاڭدا ەلدەگى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي وتىرعان ازاماتتارعا قاشىقتان جۇمىس ىزدەستىرۋدە. ساۋىردەگى دەرەك بويىنشا، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ قىزمەتىندە نە­بارى 54 مىڭ بوس جۇمىس ورنى تىركەلگەن. ياعني، ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 30 پايىزعا كەمىگەن.

حالىقارالىق پەرسپەكتيۆتى زەرت­تەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپ­شى­سى ەگور كياننىڭ ايتۋىنشا، جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرى­لاتىنى تۋرالى جاريالاۋ جەتكىلىكسىز، ەكو­نوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىندا جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن اشۋعا جەدەل كىرىسۋ كە­رەك. «اپوستروفقا» بەرگەن سۇحباتىندا ەگور كيان ۋكراينا ۇكىمەتىنىڭ بۇل مىندەتتى مۇلتىكسىز ورىنداي الاتىنىنا كۇمان كەلتىرگەن.

قازاقستان: ەكونوميكانى تۇلەتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەندى

كارانتين قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا از شىعىن اكەلگەن جوق. ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، ءاسى­رەسە ساۋدا-ساتتىق، تۋريزم، جىلجىمايتىن مۇلىك، كولىك سالالارى كوبىرەك زارداپ شەكتى. ۆەدومستۆونىڭ بولجامىنشا، 2020 جىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 0,9 پايىزعا ءتو­مەندەۋى مۇمكىن. ءىجو 69,7 ترلن تەڭگە كولە­مىندە بولادى دەپ باعالانىپ وتىر. بۇل ال­دىڭعى بولجامنان 4,8 ترلن تەڭگەگە تومەن.

دەسە دە، مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ بىرقاتار سالا­سىن­دا ءوندىرىس كولەمى ارتا تۇسپەك. اۋىل شارۋا­شىلىعىندا – 3,2 پايىز، ازىق-تۇلىك ءون­دىرىس­ىندە – 1,4 پايىز، قۇرىلىستا 1,1 پايىز ءوسىم بولادى دەپ كۇتىلۋدە.

ەلىمىزدە پاندەميا سالدارىمەن كۇرەس شارالارىنا 5,9 ترلن تەڭگە بولىنگەنى بەلگىلى. توتەنشە جاعداي رەجيمىنىڭ اياق­تالۋى­نا بايلانىستى جاساعان مالىمدە­مە­سىند­ە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل قارجىنىڭ قاي سالالارعا باعىت­تالعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. پرەزيدەنت ەكو­نوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلۋى ءتيىس جەتى مىندەتتى بەلگىلەپ، ۇكىمەتكە سول مىندەتتەردى شەشەتىن كەشەندى جوسپار ازىرلەۋدى جۇكتەگەن. جوسپار ءازىر­لەندى. قۇجات سەيسەنبى كۇنى ۇكىمەت وتى­رى­سىندا تانىستىرىلىپ، ماقۇلداندى. اسقار ءماميننىڭ ايتۋىنشا، كەشەندى جوسپار 6 ملن ادام ەڭبەك ەتەتىن سالالاردىڭ جۇمىسىن جان­داندىرۋعا جول اشادى.

ماسەلەن، ازاماتتىق اۆياتسيانى قول­داۋ ءۇشىن ۇكىمەت وتاندىق كوم­پا­نيالاردى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇشاق­تارعا قوسالقى بولشەكتەردى يمپورتتاۋدا ۋاقىت­شا قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتتى. سون­داي-اق اۋەجايلار جەر سالىعىنان جانە ونى پايدالانعانى ءۇشىن تولەمنەن بوساتى­لا­دى. ال رەزيدەنت ەمەستەر اۆياتسيا سالاسىن­داعى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە باسقا دا قىزمەتتەرگە قوسىلعان قۇن سالى­عىن تولەمەيدى.

كەشەندى جوسپاردا وتاندىق تۋريزم مەن لوگيستيكانى قولداۋ شارالارى دا قامتىلعان. اتاپ ايتقاندا، الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار باعىتتار بويىنشا جولاۋ­شى­لار اۆتوبۋسىنىڭ قىزمەتتەرىنە قوسىلعان قۇن سالىعى الىنىپ تاستالماق. ۇلتتىق ەكو­نوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، تۋريستىك ينۆەستيتسيالىق جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە باسىم تۋريستىك اۋماقتاردا سالىق پرەفەرەنتسيالارى بەرى­لەتىن بولادى. بۇل – كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى، مۇلىك سالىعى جانە جەر سالىعى بويىنشا جەڭىلدىكتەر. سونداي-اق ترانزيت كەزىندە كونتەينەرلىك پويىزداردى كەدەندىك تە­كسەرۋدەن وتكىزۋ جەڭىلدەتىلەدى. ال يم­پورتتاۋ كەزىندە تەكسەرۋ سوڭعى ستانسادا ءبىر رەت جۇرگىزىلەتىن بولادى.

ۇكىمەت وتىرىسىندا ەل قۇلاعىنا جەت­كەن تاعى ءبىر جاڭالىق – قازاق­ستاندا ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى قۇرىلماق. قور ارقىلى وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا 3 پايىز­دان اسپايتىن مولشەرلەمە بويىنشا نەسيە بەرىلەتىن بولادى.

شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە مەم­لە­كەت قولداۋىنان قاعىلماي­دى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» باعدار­لا­ماسىنا ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بويىنشا جاڭا باعىت ەنگىزىلىپ، جەكە كا­سىپكەرلەرگە 6 پايىزدان اسپايتىن ءمول­شەرلەمەمەن نەسيە بەرىلە باستايدى. رۋسلان دالەنوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بيزنەس يەلەرى اي­نالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ ماق­سا­تىندا 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جانە ءون­دىرىس­تىك ماقساتتارعا 20 ميلليون تەڭگەگە نە­سيە الا الادى.

پاندەميا ساباقتارىن سالماقتاعاندا...

توتەنشە جاعداي رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ سوڭعى وتى­رىسىندا پرەزيدەنت COVID-19 جانە سو­عان ۇقساس ۆيرۋستار ءبىر رەتتىك قۇبىلىس ەمەس ەكەنىن ەسكەرتىپ، ءتۇرلى وقىس جاعداي­لار­عا پراكتيكالىق تۇرعىدا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان دا ۇنە­مى دايىن بولۋ قاجەتىن ايتقان بولاتىن. سون­داي-اق مەملەكەت باسشىسى كارانتين ك­ەزىندە جۇمىس ىستەۋدىڭ پايدالانىلعان ءتيىم­دى ءادىس-تاسىلدەرىن كارانتيننەن كەيىن دە جەتىلدىرە ءتۇسۋدى تاپسىرعان. ۇكىمەت بۇل تاپ­سىرمانى دا ورىنداۋعا كىرىسىپتى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىلىم بەرۋ­دە قاشىقتان وقىتۋ ادىستەمەسى جەتىل­دىرىلەدى. وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك قۇرال­دار تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلەدى. سونداي-اق جىل سوڭىنا دەيىن بيولوگيالىق قاۋىپ­سىز­دىك جونىندەگى كەڭەس قۇرىلادى. وعان بە­دەل­دى عالىمدار مەن ساراپشىلاردى تارتۋ كوزدەلگەن.

بۇدان بىلاي ەلىمىزدە بيزنەس پەن مەم­لەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تولىعىمەن تسيفرلىق فورماتقا، ياعني قا­رىم-قاتىناسسىز جۇيەگە كوشپەك. پرە­زي­دەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كارانتيننەن كەيىن دە ۇكىمەتتىڭ، مينيسترلىكتەر مەن اكىم­دىكتەردىڭ وتىرىسى مەن كەڭەستەرى با­رىنشا قاشىقتان جۇرگىزىلەدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى بارىنشا وڭتاي­لان­دىرىلىپ، اقشا مەن ۋاقىتتى شىعىندايتىن قاجەتسىز جيىندار، باسى ارتىق پروتسە­دۋرا­لار الىنىپ تاستالادى.

پاندەميا وتاندىق كومپانيالاردىڭ كادر ساياساتىنا دا بىرقاتار وزگەرىس­تەر ەنگىزدى. بۇدان بىلاي مامانداردىڭ سا­نىن ەمەس، ساپاسىن ارتتىرۋعا دەن قويىلماق. ءما­سەلەن، پاندەميا كەزىندە تابىسى 3 ەسە ازاي­عان «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى داع­دارىستى تەزىرەك ەڭسەرۋ ءۇشىن ورتالىق اپ­پاراتتاعى قىزمەتكەرلەر سانىن 34 پايىز­عا، ياعني 729-دان 480-گە دەيىن قىس­قارتتى. سونىمەن قاتار دەپارتامەنتتەرىنىڭ سانىن ءۇش ەسە ازايتتى. كومپانيادا باسقا­رۋ­شى ديرەكتورلار لاۋازىمى جويىلدى. وسى­لايشا، «قازمۇنايگازدىڭ» ورتالىق اپ­پاراتى نارىقتاعى وزگەرىستەرگە تەز ءارى ءتيىم­دى جاۋاپ بەرە الاتىنداي جيناقى بو­لىپ قايتا قۇرىلدى.

كارانتين ۇيرەتكەن ادەتتەر

كارانتين ءومىرىمىزدى قالىپتى ىر­عاعىنان جاڭىلدىرعانىمەن، جاي كۇن­دە ەلەمەيتىن پايدالى ادەتتەرگە ءۇيىر ەتتى. ماسەلەن، كوپ ۋاقىتىمىزدى ۇنەمدەيتىن ونلاين-قىزمەتتەردى پايدالانۋعا داع­دى­لاندىق. دۇكەندەر مەن ءدامحانالاردا ساعات­تاپ كەزەكتە تۇرماي، كەرەك تاۋاردى، تاعامدى ۇيگە تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى ۋاقىتتى عانا ەمەس، كەپتەلىس كەزىندە جۇيكەنى دە ارتىق جۇك­تەمەدەن قۇتقارارى انىق.

پاندەميا كەزىندە اتى الەمگە ايگىلى Amazon كومپانياسى يەسىنىڭ تا­بىسى 5 ەسە ارتقان. قازىر دجەفف بەزوستىڭ جي­عان-تەرگەنى 138 ملرد دوللارعا جەتتى. مۇ­نىڭ ءبارى – ونلاين ساۋدانىڭ ارقاسى. ءجىپ­سىز بايلانىپ وتىرعان ەل كەرەك-جاراعىن ين­تەرنەت ارقىلى الادى. تاپسىرىستىڭ كو­بەيىپ كەتكەنى سونشا، باسقا كاسىپكەرلەر قىز­مەتكەرلەرىن قىسقارتىپ جاتسا، بەزوس 200 مىڭ ادامدى جۇمىسقا الماق.

كارانتين كەزىندە الەم بويىنشا تسيفرلىق ونىمدەرگە سۇرانىس ارتتى. ءما­سەلەن، Netflix-كە جىل باسىندا 8 ملن جاڭا جازىلۋشى قوسىلادى دەپ بولجانعان. الايدا جاڭا تۇتىنۋشىلار قاتارى كوم­پانيا جوسپارىنان ەكى ەسە ارتىپ، 15 ميل­ليون­نان اسىپ ءتۇستى. ادامدار كارانتيننەن كەيىن دە كوڭىل كوتەرۋدىڭ ونلاين پلات­فور­مالارىنان الىستاي قويمايدى دەيدى سالا ماماندارى. ويتكەنى ىندەت جۇقتىرۋ قاۋپى سەيىلە قويماعاندىقتان، حالىق كوپشىلىك ورىندارعا ءجيى بارماۋعا تىرىسادى. ونىڭ ۇستىنە، كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە تۋىن­داعان قارجىلىق قيىندىقتارعا باي­لانىستى بۇدان بىلاي اقشانى ەڭ نەگىزگى قا­جەتتىلىكتەرگە عانا جۇمساۋعا تۋرا كەلەرى انىق. شەكتەۋ شارالارى قارجى ۇنەمدەۋدىڭ، قور جيناۋدىڭ ماڭىزىن ۇقتىردى.

ۇنەم دەمەكشى، بىرنەشە قاباتتىق كەڭ­سەنى جالعا الىپ وتىرعان كومپانيا­لار دا وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپ قارجىنى جەلگە ۇشىرىپ كەلگەنىن ءتۇسىندى. ەڭبەك نا­رى­عى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، كارانتين­نەن سوڭ كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى كەڭ­سەلەرىن بارىنشا ىقشامداپ، قاشىقتان جۇ­مىس ىستەپ جاتقان قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرازىنا سول تارتىپتە قىزمەتىن جالعاستىرۋ­عا رۇقسات بەرەدى.

كارانتيننىڭ تاعى ءبىر يگىلىگى – ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا جول اشىلماق. تۋ­ريزممەن جان باعىپ وتىرعان مەملەكەتتەر شە­كاراسىن اشقان سوڭ شەتەلدىك ساياحات­شى­لاردى تارتۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرىن، قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ءتۇرلى قىزمەت­تەردى ۇسىنا باستايتىنى انىق. دەسە دە، شە­كارا سىرتىنان ىندەت تاسىمالداۋدان سەس­كەنەتىن جۇرت ازىرگە شەتەل ارالاۋعا اسىعا قوي­مايتىن سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە، ءبىراز ۋا­قىت تۇرالاعان كاسىبىن اياقتان تىك تۇرعىزىپ، ورتايىپ قالعان قورىن تولتىرۋ ءۇشىن كوپكە دەيىن دەمالىسسىز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەل­مەك. سوندىقتان سالا ماماندارى ءار ەل تۇر­عىندارى جەرگىلىكتى دەمالىس ورىندارىن ارا­لاپ، ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسا­دى دەپ بولجاپ وتىر. جىل سايىن دەمالىس ماۋسىمىندا شەكارا اساتىن ميللياردتار بيىل ءوز قازىنامىزعا قۇيىلسا، ەل تۋريز­مى­نىڭ تىرلىگى تۇزەلىپ، وڭىرلەردىڭ ءورىسى كەڭى-مەك.

 

ءمولدىر رىساليەۆا، Lamoda.kz ينتەرنەت-دۇكەنىنىڭ باس ديرەكتورى:

كارانتيننەن كەيىن دە ونلاين-ساۋداعا سۇرانىس كەمىمەيدى

– ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي رە­جي­مى جاريالانعان العاشقى كۇندەرى لو­گيستيكالىق كەدەرگىلەر تۋىنداپ، تاپسىرىستاردى جەتكىزۋ ماسەلەسى قيىن­دادى. اۋە تاسىمالى توقتاعان سوڭ وڭىرلەرگە تاۋارلاردى جەتكىزۋ ۋا­قىتى كەشەۋىلدەدى. بۇرىن رەس­پۋب­ليكا اۋماعىندا تاپسىرىستاردى 3-4 كۇن ىشىندە جەتكىزسەك، قازىر 10-14 كۇن كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. دەسە دە، كا­ران­تينگە جانە ەلدەگى ەكونوميكالىق قيىن­دىقتارعا قاراماستان، ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا دۇكەنىمىزدىڭ قىز­مەتىنە سۇرانىس 20 پايىزعا ارتتى. بۇعان ساۋدا ورتالىقتارى مەن با­زارلاردىڭ جاپپاي جابىلۋى سەبەپ بول­عانى بەلگىلى. كارانتين ەنگىزىلگەلى سپورتتىق كيىم مەن اياق كيىمگە تاپ­سىرىس كۇرت كوبەيدى.

2020 جىلدىڭ اقپان ايىمەن سا­لىس­تىرعاندا ناۋرىز-ءساۋىر ايلا­رىن­دا جاڭا كليەنتتەرىمىزدىڭ قا­تارى 35 پايىزعا كوبەيدى. وفلاين-شو­پينگتى ۇناتاتىندار كارانتين ۋا­قىتىندا ونلاين-ساۋدانىڭ انا­عۇرلىم ءتيىمدى ءارى ىڭعايلى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى دەپ ويلايمىن. سون­دىقتان ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزگە ءجۇ­گىن­گەن­دەردىڭ كوپشىلىگى كارانتيننەن كەيىن دە تۇراقتى تۇتىنۋشىمىز بولىپ قال­ماق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار