20 مامىر, 11:51 294 0 ونەر باقىتبەك قادىر

ءال-فارابي جانە ەلباسى كىتاپحاناسى

بيىل الەمنىڭ «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان عۇلاما، فيلوسوف، ماتەماتيك، استرولوگ، مۋزىكا تەورەتيگى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولىپ وتىر.

شىعىستىڭ ۇلى ويشىل عالىمى 870 جىلى بۇگىندە وتىرار اتالاتىن، ارىس وزەنىنىڭ سىرعا بارىپ قۇياتىن ساعاسىنداعى فاراب قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى (قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى وتىرار قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى ورتاعاسىرلىق قالا). ءفارابيدىڭ تولىق اتى-ءجونى ءابۋ-ناسىر مۇحاممەد يبي مۇحاممەد يبن ۇزلاع يبن تارحان ءال-فارابي. ءال-فارابي تۇرىك تايپاسىنىڭ داۋلەتتى ءبىر ورتاسىنان شىققانى بىزگە ءمالىم، بۇعان دالەل ونىڭ تولىق اتى جونىندە «تارحان» دەگەن اتاۋدىڭ بولۋى.

ءوز زامانىنىڭ تالابىنا قاراماستان، ءبىلىم مەن عىلىمدى تانۋعا ۇمتىلعان جان. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ورتالىق ازيا، پارسى، يراك جانە اراب ەلدەرىنىڭ قالالارىنا ساپار شەگىپ، كوپتەگەن عالىمدار، ويشىلدار، اقىندار، قايراتكەرلەرمەن تانىسادى. فيلوسوفيا، لوگيكا، ەتيكا، مەتافيزيكا، ءتىل ءبىلىمى، جاراتىلىستانۋ، گەوگرافيا، ماتەماتيكا، مەديتسينا، مۋزىكا سالالارى بويىنشا 150-دەن اسا تراكتاتتار جازعان عالىم.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوزىنىڭ بارلىق عىلىم سالالارىندا، اسىرەسە ماتەماتيكا، استرونوميا، فيزيكا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىندا كوپ مۇرا قالدىردى. ول «عىلىمي تىزبەك» جۇمىسىندا عىلىمدى بەس سالاعا ءبولىپ قاراستىرادى: لينگۆيستيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; لوگيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; ماتەماتيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; فيزيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى، مەتافيزيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; ازاماتتىق عىلىم جانە ونىڭ تاراۋلارى، زاڭ عىلىمى جانە ءدىنتانۋ.

ۇلى ويشىل ءال-فارابي جان، رۋح ماسەلەسىن تەك فيلوسوفيادا عانا ەمەس، مۋزىكا جانە باسقا دا سالالاردا اتاپ وتكەن.  ونىڭ ەڭبەكتەرىنەن ويشىل-اقىندى «جان» ماسەلەسى كوپ تولعاندىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. سونىمەن قاتار، اقىن ادامنىڭ جۇرەك ماسەلەسى مەن راقىمشىلىق، شاپاعات، مورال، ادامگەرشىلىك، يماندىلىق، ىزگىلىك پەن وزگە دە قادىر-قاسيەتتەردى سيپاتتاعان. مۇنىڭ ءبارى ونىڭ كورنەكتى ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپقان. مىسالى: «حاۋاس»، «ءۇش قۇيۋ»، «ادىلەت»، «شاپاعات»، «ءجا ۋان مارەلىك». ءال-ءفارابيدىڭ كوپتەگەن وي-تولعاۋلارىن ابايدىڭ شىعارماشىلىعى مەن قارا سوزدەرىنەن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. ەكى ۇلى تۇلعا دا ادامنىڭ «جان» ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ، كوپتەگەن ويلارىن جازىپ قالدىرعان.

ءال-فارابي «تابيعات عىلىمدارىنىڭ نەگىزدەرى»، ياعني كوسموگونيا جايلى ەڭبەگىندە جالپى حاۋاسقا، اسىرەسە، ونىڭ حاۋاسي حامسا زاھيري دەپ اتالاتىن سىرتقى سەزىم مۇشەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان. عالىم ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىندا ءۇش نەگىزگى سالانى ايقىن كورسەتتى: ول الەمنىڭ ماڭگىلىگىن مويىندادى، ءبىلىمنىڭ بولمىسقا تاۋەلدىلىگىن راستادى جانە ينتەللەكت تۋرالى ءىلىمدى تالدادى. سونداي-اق ۇلى فيلوسوف ورتا عاسىرلاردا مەديتسينا مەن فيلوسوفيانىڭ دامۋىنا جانە «مەديتسينالىق كانونى» جانە باسقا دا ەڭبەكتەردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

قازاقستاندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇراسىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋ تەك 1960 جىلدارى باستاۋ الدى. بۇل باستامانى قولعا العان عالىمدار اقجان ماشانوۆ پەن قانىش ساتباەۆ بولدى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعىنا وراي يۋنەسكو شەشىمى بويىنشا جاريالانعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا 1975 جىلى الماتىدا ءوتتى.

ءال-ءفارابيدىڭ مەملەكەت، ەل باسقارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدارى، الەۋمەتتىك-ەتيكالىق ساياسي كوزقاراستارى بۇگىنگى قوعام ءۇشىن ماڭىزىن جوعالتقان جوق.

1991 جىلعى 23 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمىمەن س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ۇلى عالىم، ويشىل جانە ەنتسيكلوپەديست عالىم، «شىعىستىڭ ەكىنشى ۇستازى - ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمى بەرىلدى.

جەتەكشى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە ءال-فارابي ەسىمىنىڭ بەرىلۋى بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن تاريحي عيبراتتارىن ستۋدەنت جاستاردى تاربيەلەۋدە جانە بارلىق جاس ۇرپاققا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك رۋحىندا ءبىلىم بەرۋدە اسا زور مانگە يە.

رەسپۋبليكالىق ءال-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى 1993 جىلى 1 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى مەن عىلىمي كەڭەس شەشىمىنە سايكەس اشىلدى.

ورتالىقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى ءال-فارابي جانە باسقا دا كورنەكتى قازاق عالىمدارى مەن ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى زەرتتەۋ جانە ول شىعارمالاردى وقۋ ءۇردىسى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردە كەڭىنەن قولدانۋ تۇرعىسىندا جۇمىستار جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ 2015 جىلعى 21 قاڭتارداعى № 993 جارلىعىمەن ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى جانە ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتارى بەكىتىلدى. جارلىقپەن بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعى عىلىم، تەحنيكا، ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى ەڭبەگىن جوعارى تانۋ بولىپ تابىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ 2018 جىلعى 21 قاراشادا جارىق كورگەن «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «ۇلى دالا ءال-فارابي مەن ياساۋي، كۇلتەگىن مەن بەيبارىس، ءاز-تاۋكە مەن ابىلاي، كەنەسارى مەن اباي جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلى تۇلعالار شوعىرىن دۇنيەگە اكەلدى. سوندىقتان بىز بىرىنشىدەن، اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكىش-مۇسىندەر قويىلاتىن «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋىمىز كەرەك»، - دەگەن بولاتىن.

ال 2019 جىلى، مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارنالعان العاشقى جولداۋىندا «ەندىگى جىلى ءبارىمىز ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق، اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويلارىن اتاپ وتەمىز. مەرەيتوي بارىسىندا ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەي، عۇلاما تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋىمىز كەرەك» - دەدى.

وسىعان سايكەس، جىل باسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتى قر مەملەكەتتىك حاتشىسى ق.كوشەرباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا ءوتتى.

مەملەكەتتىك حاتشى شىعىستىڭ ۇلى ويشىلىنىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ اتاۋلى كۇندەر مەن وقيعالار كۇنتىزبەسىنە ەنگەنىن جانە يسەسكو، يىۇ، تۇركسوي جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قولداۋىمەن الەمدىك مادەني الاڭداردا كەڭىنەن اتاپ وتىلەتىنىن ايتتى.

ءال-ءفارابيدىڭ مەرەيتويى اياسىندا پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە، نۇر-سۇلتان قالاسىندا جانە تۇركىستان وبلىسىندا عىلىمي سيمپوزيۋمدار وتكىزۋ، وعان الەمنىڭ 40-تان استام ەلىنەن فارابيتانۋشى عالىمداردىڭ قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق، حالىقارالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلادى، تاريحي مادەني نىساندار جاڭارتىلادى، عۇلامانىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى قايتا باسىپ شىعارىلادى جانە اۋدارىلادى، دەرەكتى فيلمدەر تسيكلىن تۇسىرىلەدى، شەتەلدەردە ءال-فارابي ورتالىقتارى اشىلادى.

قازىرگى تاڭدا ەلباسى كىتاپحاناسى قورىندا وقىرمان قاۋىمعا جول تارتقان ۇلى ويشىلدىڭ جانە وتاندىق اۆتورلاردىڭ بىرقاتار ەڭبەكتەرى بار.

جيىرما تومدىق «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا» سەرياسى بويىنشا جارىق كورگەن ءال-فارابي مەن يبن سينا فيلوسوفياسى. قۇراستىرۋشى اۆتورلار: ت.عابيتوۆ، ع.قۇرمانعاليەۆا. بۇل انتولوگيادا العاش رەت قازاق تىلىندە يسلام رەننەسسانسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى، ورتاعاسىرلىق ورتا ازيا فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ءال-فارابي مەن يبن سينانىڭ باستى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرى جيناقتالعان.

باس رەداكتورى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەرلان ارىن بولىپ تابىلاتىن «ءال-فارابي» كىتابىنا ۇلى عالىمنىڭ الەم ادەبيەتىنىڭ اسىل مۇرالارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن «فيلوسوفيلىق تراكتاتتارى» ەنگەن. وندا جالپى ادام بالاسىن عاسىرلار بويى تولعاندىرىپ كەلگەن ىزگى مۇرالار، مورالدىق-ەپيكالىق ماسەلەلەر قامتىلعان.

«تاندامالى تراكتاتتارى» ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي. قۇراستىرۋشىلار: ءا.نىسانباەۆ، ع.قۇرمانعاليەۆا، ج.ساندىباەۆ. بۇل ەڭبەكتە عۇلاما عالىمنىڭ بۇرىن ورىس تىلىنەن اۋدارىلعان تۋىندىلارىنا قوسا، اراب تىلىنەن تارجىمالانعان «ازاتتىق ساياسات»، «باقىتقا جەتۋ جايىندا»، «تەولوگيا»، «عىلىمداردىڭ جىكتەلۋى تۋرالى ءسوز»، «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپ» سەكىلدى تراكتاتتارى ەنگەن.

حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى، جازۋشى روللان سەيسەنباەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن ءال-فارابي اسىل مۇراسىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جەتى تومدىعى، اعىلشىن تىلىندە ءبىر تومدىعى جارىق كورگەن. بۇل تۋىندىلار دا ەلباسى كىتاپحاناسى قورىندا ساقتاۋلى.

سوڭعى جاڭالىقتار