14 مامىر, 13:40 326 0 ادەبيەت Túrkistan Gazeti

ابايدى اتاق ءۇشىن زەرتتەمەيمىز

ابايدىڭ ءتول ولەڭدەرىنىڭ سانى قانشا؟ قازىرگى تاڭدا «170» دەلىنۋدە. ەگەر ونى ءۇش جۇمباق ولەڭىمەن ۇستەسەك، جيىنى – 173 ولەڭ. دەرەك كوزدەرى، ماسەلەن، ابايدىڭ سوڭعى 1995 جىلعى ەكى تومدىق تولىق جيناعى وسى ساندى بەكىتەدى. شىندىعىندا، بۇگىنگى كۇنگى كورسەتكىش – 192 ولەڭ. جاڭاعى «170» دەگەن – ەسكىرگەن، كەشەگى كۇنگى سان. ياعني ابايتانۋعا دا دامۋ، وزگەرۋ ءتان. ول، كەيبىرەۋلەر قالايتىنداي، مۇز بوپ قاتىپ، توڭى ماڭگى سىرەسكەن ءولى عىلىم ەمەس. كەز كەلگەن عىلىم سالاسى سياقتى جاندى قۇبىلىس.

بۇلاي ەسكەرتۋىمنىڭ ءمانىسى مىناۋ. تاياۋدا «جاڭا زاكون» ولەڭى – انىق اباي­دىكى!» اتتى زەرتتەۋىم اباي.كز سايتىندا جا­ريا بولعان ەدى. سونىڭ استىندا سامەت، قا­زاقباي، ماقسات دەگەن بلوگەرلەر جاز­با­سىنا قايران قالدىم. ولار: «ولەڭ ابايدىكى ەمەس، بابايدىكى!»، «اتاق الۋعا ابايدى حوب­بي قىلعاندار كوبەيدى» دەپ شۇيلىككەن ەكەن. قولجازبالاردا جوق اباي ولەڭدەرىن مۇح­تار اۋەزوۆ ءوزى جيناپ، تۇڭعىش تولىق جي­ناقتى بايىتقانى ەكىنىڭ بىرىنە ايان. سو­نى دا بىلمەگەن «سىنشىنىڭ» ءبىرى: «ءمۇر­سەيىت قولجازبالارىندا بار ما، بار بولسا عانا مويىنداۋىمىز كەرەك!» دەپ قويىپ قالىپتى. ءپالى! ە-ە، قۇدايىم-اي، كىم نە جاز­بايدى دەيسىڭ دەپ سەلقوس قالا المادىم. نەگە دەسەڭىز، بۇل ارادا ابايعا دەگەن قازىرگى كوزقاراس، ونى تانىپ-ءبىلۋ دەڭگەيىمىز اتويلاپ تۇر. ءوستىپ، ولەڭدەر سانى جايلى تاقىرىپتى اينالىپ وتەيىن دەگەن اۋەلگى ويىمدى وزگەرتتىم. جاڭاعى دالەلسىز پىكىرلەرگە بەرەر جاۋابىم وسى ماقالادا.

تاعى ايتايىن، وزگەرمەيتىن عىلىم عى­لىم ەمەس. اباي ءتول ولەڭدەرىنىڭ جيىن­تىق سانى 192-گە جەتىپ، جيىرماعا تاقاۋ ولەڭ­گە تولىققانى زاڭدىلىق. جاڭاعى ۇشەۋ ازار دا بەزەر بولىپ وتىرعان «جاڭا زاكون» – سونىڭ ءبىرى عانا.

شىنى كەرەك، «جيناقتى تولىقتىردى» دە­لىنگەن ولەڭدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇرت­قا تانىس. ماسەلە ولاردىڭ وسىعان دەيىن جيناقتان سىرت قالعاندىعىندا بو­لىپ وتىر. ونىڭ سەبەپتەرى تۇرلىشە (اباي­دىكى دەۋگە كۇماندى كورىنگەن، جازىلعان جى­لى بەلگىسىز بولعان، ساياسات سالقىنى تي­گەن جانە ت.ب.).

قايسىسى قايدان؟ وسىنى جەتكىزۋ وڭاي بولۋى ءۇشىن ولاردى ءتورت توپقا جىكتە­مەك­پىن. ءبىرىنشى توپتا – جاڭا ايتقانداي، كوزى قاراقتى وقىرمانعا بۇرىننان تانىس، بىراق «ابايدىكى ەمەس» دەگەن كۇدىكپەنەن ۇمى­تىلعان، قاعابەرىستە قالعاندار. بۇل توپ­قا «بۇركىتتىڭ سىنى»، «قىزعالداقتاي قى­زىقتى ءومىر»، «اقىلدى ادەت جەڭبەگى» سياق­تى شەبەر، مىقتى ولەڭدەر كىرەدى. كە­زىن­دە ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحا­مەت­حانوۆ تۇسىنىك جازىپ، جاريا ەتكەن، بىراق جيناققا كىرمەگەن. نەگە؟ سول باياعى ۇركۋ، سەكەمدەنۋ ءارى داتاسى، ياعني جازىلۋ مەرزىمى ءمالىمسىز بولۋى سەبەپ بولعان.

ەكىنشى توپقا ەكى، كەيدە ءۇش ولەڭ ءاۋ باس­تا ءبىر شىعارما دەلىنىپ باسى بىرىك­تىرىل­گ­ەن، سول قاتەلىك تۇزەتىلمەي، ترافارەتتى ءتۇر­دە ءبىر جيناقتان ەكىنشى جيناققا كو­شىرىلىپ كەلگەن ولەڭدەر كىرەدى. ابايدىڭ «بوتەن ەلدە بار بولسا» ولەڭى – وسىنىڭ جارقىن مىسالى. اتالعان وتە ۇزاق ولەڭ ءما­تىنىن تەرەڭدەپ تەكسەرۋ، تالداۋ كەزىندە ونىڭ ءبىر ەمەس، ءۇش تاقىرىپتان ەكەندىگى انىق­تالدى. «كەسەلدى بولىپ بىتەدى، جاق­سىعا بىتكەن جاقىندار» دەپ باستالاتىن ورتاڭعى بولىگىندە – اباي اعاسى ءتاڭىر­بەردىنى سىنعا العان (بۇل ول كۇندە الاقانعا سالعانداي ايان جايت-تۇعىن). سول سەبەپتەن كاكىتاي، تۇراعۇل ونى ەكى ولەڭ اراسىنا سىنالاپ سالعان. جاسىرىپ جاپقان، ءبۇر­كەمەلەگەن ءتۇرى عوي. ارينە، ءۇش ولەڭنىڭ ارا­جىگىن اشىپ، بولەكتەۋىمىزگە تۋرا كەلدى.

ءۇشىنشى توپتا – ءاۋ باستا اۋدارما دەلى­نىپ، سول قاتەلىك ترافارەتتى تۇردە ءبىر جي­ناقتان ەكىنشى جيناققا كوشىرىلىپ كەلگەن ولەڭدەر. مىسالعا «ەسەك» دەگەن مىسال ولەڭ ءالى كۇنگە اۋدارما دەلىنەدى. شىندىعىندا، ونداي تۋىندى ورىس پوەزياسىندا جوق. دە­مەك، ول – ابايدىڭ ءتول تۋىندىسى. «لا­شىن مەن شىمشىق» دەگەن كەيىننەن تا­بىلعان مىسال ولەڭ دە وزىنىكى. جاڭاعى «ەسەك» پەن ەكەۋىن اباي 1880-1881 جىلدارى كرىلوۆقا ەلىكتەپ جازعانى ءشۇباسىز.

ەندى «ونەگيننىڭ ولەردەگى ءسوزى» جانە «ءجۇ­رەگىمدى قان قىلدى» دەگەن جىرلارعا كە­لەيىك. الدىڭعىسى – اباي ونەگينگە اقىرعى ءسوز بەرىپ، وعان ءولىم تىلەتكەن ولەڭ. ولەڭ اۋدارما ەمەس، نەگە دەسەڭىز، پۋشكين جازعان «ەۆگەني ونەگين» رومانىندا ونەگيننىڭ وزىنە ءولىم تىلەگەنى تۋرالى ەشقانداي ءسوز جوق. كەيىنگىسى – لەرمون­توۆ­تىڭ «ال، سەنەيىن، سەنەيىن» دەگەن ولەڭىنىڭ سوڭعى ەكى شۋماعىنىڭ ەركىن اۋدارماسى. ءتۇپ­نۇسقامەن تەك سارىنى عانا ۇقساس. اباي ونى ەركىن اۋدارىپ قانا قويماي، ءوز جا­نى­نان ءبىر شۋماق قوسىپ بايىتقان. مىنە، وسى ءۇش شۋماقتى كاكىتاي ابايدىڭ ءتول ولەڭ­دەرىنە قوسقان. ادىلەتتىلىك پە؟ ادىلەتتىلىك. بايروننىڭ «ۆ البوم» دەگەن ولەڭى بويىنشا لەرمونتوۆتىڭ ءوزى دە وسى اتتاس ولەڭ جازعان. بىراق لەرمونتوۆتىكى اۋدارما ەمەس، بايرون تەكتەس، سونان تۋعان ۇلگى دەپ سانالعان. تۇپ-تۋرا سول سياقتى، جاڭاعى ءۇش شۋماق مازمۇنى – ابايدىڭ ءوز ءومىرى، جەكە باسىنىڭ قاسىرەتى. «كوڭىلدىڭ كۇيى تاعى دا» دەگەن ون جول ولەڭدى دە لەر­مون­توۆتىكى دەپ كەلدىك. نەگىزى، ەركىن اۋدارما ءارى:

جانىمنىڭ جارىق جۇلدىزى،

جاماندىق كۇندە جارىمسىڭ.

ءسوز بولسىن ەستى ءار ءسوزى،

كەيىنگىگە قالىنسىن، –

دەگەن سوڭعى قورىتىندى شۋماقتى اباي ءوز جانىنان قوسقان. وسى ون جول ولەڭ­دى مۇح­تار اۋەزوۆ ابايدىڭ ءتول تۋىن­دىسى رەتىندە 1945 جىلعى 100 جىلدىق تويىندا جاساعان بايانداماسىندا كەل­تىرەدى. مۇحاڭ ولەڭ جايىندا بىلاي دەيدى: «بۇل انىق كەلە­شەك­تىڭ ىستىق، مەيىرلى كۇ­نىن جوقتاعان، كەيىن­گىگە سىرىن اشقان ۇلى اقىننىڭ ارىزداسۋ ءسوزى، سوڭعى ءبىر وسيەتى ەدى» (م. اۋەزوۆ. شىع. 50 تومدىق تولىق جينا­عى. – الماتى. – 2014 جىل. 44-توم. – 24 بەت).

ءتورتىنشى توپتا – كوپشىلىككە بەيمالىم، عىلىمي اينالىمعا كەشىرەك تۇسكەن تۋىن­دىلار. ولاردىڭ ەڭ ءىرىسى – «جاڭا زاكون» ولەڭى. وزگەلەرى كولەمى ءۇش شۋماقتان اسپاي­تىن شاعىن ولەڭدەر. مىسالعا «وي جۇگىرتىپ قارا­شى، ماعاش بالا» دەپ باستالاتىن قوس شۋماقتى سەمەيلىك عالىم امانتاي يسين 1997 جىلى اباي مۋزەيى قورىنان، ال «توق، تاتۋدى سىيلاماي» دەپ باستالاتىن ءتورت جول­دى تارازدىق ىزدەنۋشى ءالىمباي ناي­زاباەۆ شاكارىمنىڭ ماقالاسىنان تاۋىپ الىپ، عىلىمي اينالىمعا قوستى. سول سياق­تى اباي مۋزەيى قورىنان الىنعان «كۇنايىم كوپ يللاھي» ولەڭىنىڭ ورنى ەرەكشە. سەبەبى ول ابايدىڭ ولەر شاعىندا ايتقانى. ايتپاقشى، ەستەلىك ارقىلى جەتكەن «تاعات دەگەن نە تاعات حاق جولىندا» دەگەن ءبىر اۋىز ولەڭ دە بار. ول دا مەنى قايتىپ ۇمى­تا­­سىڭ دەگەندەي جادىڭدا جاتتالىپ قالا­تىن قۇندى دۇنيە.

قورىتا كەلگەندە، اباي مۇراسى جيىر­ما شاقتى ولەڭگە تولىقتى.

ءوزىمنىڭ بايقاعانىم، ادەبيەتشى قاۋىم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1940 جىلعى شاعىن ماقالاسىن باسشىلىققا الادى، سونى قال­قان ەتەدى. بىراق ول زامان مەن بۇل زامان ءبىر ەمەس، قاراقتار. سوعىسقا دەيىن ابايدىڭ كو­زىن كورگەن، ولەڭدەرىن جاتقا بىلەتىن كونە كوزدەر، ءيا، كوپ-ءتىن. سول موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى 1951 جىلى ابايدىڭ بەس-التى ولەڭىن قايىم مۇحامەتحانوۆ قولىنا تا­بىستاعان ءمادي تاستامبەكوۆ دەگەن اقساقال بولدى. سونان بەرى وتكەن جەتپىس جىلداي ۋاقىتتا «مىنە، اباي ولەڭى» دەپ تاپسىرعان كىسىڭ كانە؟ ونداي ادام بولدى ما؟ جوق، بولعان جوق. سوندىقتان ءسال-ءپال سەزىكتى كورىنسە: «ابايدىكى ەمەس!» دەپ ات-توندى الا قاشۋعا اسىقپايىق. قولدا باردىڭ قادىرىن بىلەيىك. سونداي-اق ولەڭنىڭ وزەگى، يدەياسىنا ەمەس، ءتۇرى مەن ۇيقاسىنا با­سىمدىق بەرۋگە ۇيرەتكەن كەڭەستىك تسەن­زۋرا ماشىعىنان ايىعاتىن ۋاقىت تا جەت­كەن سياقتى.

ايتا وتەرى، بىلتىر ابايدىڭ جاڭا ءۇل­گىدەگى ەكى تومدىق تولىق جيناعى دايىن­دالىپ، ءجۇز داناسى باسپادان شىقتى. جي­ناقتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – اباي مۇراسى العاش رەت كەڭەستىك شابلون مەن تسەنزۋرادان تولىقتاي ارىلدى. ابايدىڭ ءتول ولەڭدەرى ەكى تومدىقتىڭ ءبىرىنشى تومىندا جەكەلەي توپتالدى. ءاربىر ولەڭگە تۇسىنىك بەرىلىپ، ءار تۇرعىدان دايەك-دەرەكتەر كەلتىرىلدى (ىلكىدە قىسقا عانا شولۋ جاساۋمەن شەكتەلگەن سە­بەبىم سول).

جوعارىدا ءسوز بولعان جيىرما شاقتى ولەڭ­دەرگە قاتىستى مەن اتقارعان ءىس-شارا­لار – ولاردىڭ ءدالدى داتاسى مەن تۋىلۋ تاريحىن انىقتاۋ بولدى. ءسويتىپ، ولاردىڭ بارشاسى وزدەرىنىڭ زاڭدى ورنىن تاپتى. ەندى «جازىلعان جىلى بەلگىسىز» دەيتىن شى­عارما ابايدا قالعان جوق، اعايىن.

قورىتىندى: اباي مۇراسى – حالىقتىڭ ءتار­بيە قۇرالى، ونى تانىتۋ –قوعام ساناسى سەرپىن الۋىنىڭ كەپىلى. بۇل ماسەلەگە ءاتۇستى قا­راۋدىڭ سالدارى اۋىر، سوندىقتان مەم­لەكەت تاراپىنان ناقتىلى قادامدار جا­سالۋى ءتيىس! نەگە دەسەڭىز، رۋحاني جاڭعىرۋ سوندا عانا ىسكە اسپاق، ايتپەسە جوق.

 

 اسان وماروۆ،

زەرتتەۋشى.

سوڭعى جاڭالىقتار