7 مامىر, 17:24 1616 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قازاق حاندىعى تاريحىن زەرتتەپ، «قازاق» ءسوزىنىڭ ءمانىن اشقان

«تاريحتى جاساۋدان ونى جازۋ قيىن» دەگەندەي، ءومىرىنىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتىن قازاق تاريحىنىڭ التىن وردا مەن قازاق حاندىعى داۋىرلەرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارناپ، بۇگىنگى كۇندەرى وسى تاقىرىپتار بويىنشا ەڭ جەتەكشى مامانعا اينالعان تاريحشىمىز – تۇرسىن سۇلتانوۆ. ت.سۇلتانوۆتىڭ ەسىمىن تاريحشىلاردان باسقا قازىرگى قازاق ەلىندەگى قوعامتانۋشى عالىمدارمەن قاتار، بارلىق كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ەل تاريحىن جاقسى كورەتىن وقىرمانداردىڭ ءبارى بىلەدى دەسەم، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى، حانداردىڭ شىعۋ تەگى، قازاق ەتنوگەنەزى، «قازاق» ءسوزىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەرى بويىنشا جاساعان عىلىمي تۇجىرىمدارى قازىرگى تاڭدا وتاندىق تاريحنامامىزدىڭ وسى كەزەڭدەردى زەرتتەۋدەگى جەتكەن جەتىستىكتەرىن كورسەتەدى.

تۇرسىن يكرامۇلى 1940 جىلى 7 ما­مىر­دا الماتى وبلىسى قاراساي اۋ­دانى شامالعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­گەن. 12-13 جاسىنا دەيىنگى بالالىق شاعى شا­­­­مالعاندا وتەدى. 6-سىنىپتان باستاپ اكە­سىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى الماتى قا­لاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە وقۋىن جال­عاستىرادى. 1959-1962 جىلدارى كەڭەس ءاس­كەرى قاتارىندا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ دە­سانت بولىمىندە بورىشىن وتەپ كەلىپ، سول كەز­دەگى لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ شىعىس فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. ما­مان­دانۋى تاياۋ جانە ورتا شىعىس ەلدەرىنىڭ تا­ريحى كافەدراسىندا ءوتىپ، ەسىمدەرى بۇكىل الەمگە ايان شىعىستانۋشى عالىمدار  ي.پەترۋشەۆسكي، س.يۆانوۆ، ا.جەلتياكوۆ، ا.تا­گيردجانوۆ سەكىلدى ءىرى مامانداردان ءبى­لى­مىن الىپ، تاربيەسىن كورەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە قا­زاق، ورىس تىلدەرىنەن باسقا تۇرىك، پارسى، شا­عاتاي، اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرەدى. 1967 جىلى وقۋىن بىتىرگەن جاس تالانتقا ۇستاز­دارى مەن ماماندانعان كافەدراسى عى­لىممەن اينالىسۋعا كەڭەس بەرەدى. ءسويتىپ، ول سول جىلى كسرو عا شىعىستانۋ ينستي­تۋتى­نىڭ لەنينگراد ءبولىمى جانىنداعى اس­پيرانتۋراعا قابىلدانادى دا، اتاقتى شى­عىستانۋشى، اۋعانستان مەن ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ جەتىك بىلگىرى ۆ.رومودين­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن ورتاعاسىرلىق قازاق­ستان تاريحىمەن اينالىسادى. 1971 جىلى «پار­سى-تاجىك جانە تۇرىك تىلدەرىندەگى دە­رەك­تەر بويىنشا XVI-XVII عع. قازاق حالقى تا­­ريحىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى» اتتى تا­قىرىپ­تا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قور­عايدى. ودان كەيىن الماتىعا ورالىپ، 1971-1974 جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح، ارحەولوگيا ءجا­نە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىندا عىلىمي قىز­مەتكەر بولىپ جۇمىسىن جالعاستىرادى. عى­لىم­مەن ودان ءارى تەرەڭ اينالىسۋ ءۇشىن تۇر­سىن يكرامۇلى 1974 جىلى دۇنيە­جۇ­زىن­دەگى شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ ورتا­لىق­تارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن لەنينگراد قا­لا­سىنا قايتا ورالىپ، ونداعى عا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ بولىمىنە قىزمەتكە تۇرادى. 1988 جىلى دەرەكتانۋ جانە تاريحناما ماماندىقتارى بويىنشا «XV-XIX عع. ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاننىڭ تاريحي ادە­بيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شى­عادى. 2002 جىلدان بەرى پروفەسسور اتاعىن العان. 1997 جىلعا دەيىن سانكت-پەتەربور قا­لا­سىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ بولىمىندە جۇمىس ىستەپ، وسى جىلى ءوزى وقىعان ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز تا­ري­حى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە اۋى­سادى. ۇزاق جىلدار بويى اتالعان كافەد­را­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارا­دى. بۇگىنگى كۇندەرى سول كافەدرانىڭ پرو­فەس­سورى رەتىندە قىزمەتىن جالعاس­تىرۋ­دا. جەر­لە­سىمىزدىڭ قىسقاشا عىلىمي جولى وسىنداي.

ت.سۇلتانوۆتىڭ ورتاعاسىرلىق قازاق­ستان تاريحىن زەرتتەۋدە قوسقان ۇلەسى ءجو­نىن­دە اڭگىمەلەسەك، عالىمنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ با­عىتى – XIII-XVII عاسىرلارداعى ورتالىق ازيانىڭ تاريحى، تاريحناماسى جانە دە­رەكتەمەلىك ماسەلەلەرى. ونىڭ ىشىندە ور­تاعاسىرلىق قازاقستان تاريحى باستى ءبىر جەكە زەرتتەۋ باعىتى بولادى دەسەك، قاتە­لەسپەيمىز. ويتكەنى پروفەسسور ت.سۇلتا­نوۆ­تىڭ 200-دەن اسا جارىق كورگەن عىلىمي جۇمىستارى ىشىندەگى جەكە ءوزى جانە ارىپتەسى، ەرتە تۇرىك ءداۋىرىنىڭ كورنەكتى مامانى  س.كلياشتورنىيمەن بىرلەسىپ جازعان ون شاقتى مونوگرافيالارىنىڭ كوبى تەك قازاقستان تاريحىنا ارنالعان. پروفەسسور ت.سۇل­تانوۆ­تىڭ ەسىمى الەمدىك عىلىمي ورتادا تا­نى­مال. ول كوپتەگەن حالىقارالىق كون­فە­رەنتسيا­لار­دا ورتاعاسىرداعى ورتالىق ازيا تاري­حىنا ارنالعان باياندامالار جاسادى. ونىڭ س.كلياشتورنىيمەن بىرىگىپ جازعان «كازاح­ستان لەتوپيس ترەحتىسياچەلەتي» اتتى ەڭبەگى گەرمانيادا، جاپونيادا، تۇرىك ەلىندە سول ەلدەردىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ، تاريح ما­ماندىعىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ باعدارلاماسىنا نەگىزگى پاندەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن.

تۇرسىن سۇلتانوۆتىڭ ورتاعاسىرلىق قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە دەن قويىپ زەرتتەگەن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – قازاق حان­دىعىنىڭ تاريحى، ونىڭ ىشىندە حان­دىقتىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندەگى ەتنو­تاريحي ماسەلەسى بولدى. سوعىستان كەيىنگى جانە 60-80-جىلدارداعى تاريحنامادا قازاق ەت­نوگەنەزى، «قازاق» ءسوزى، حاندىقتىڭ قۇ­رىلۋى ماسەلەلەرى زەرتتەۋشى ماماندار ارا­سىندا قىزىعۋشىلىق تۋدىر­عا­نى بەلگىلى. بەل­گىلى شىعىستانۋشىلار ا.سەمەنوۆ، س.يب­را­گيموۆ، ۆ.يۋدين، ك.پيششۋلينا، ب.احمەدوۆ ءجا­نە تاعى باسقالارى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى جونىندە ءوز پىكىرلەرى مەن تۇجىرىمدارىن زەرتتەۋلەرىندە نەگىزدەۋگە تىرىسادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، قازاق مەم­لەكەتتىلىگى XV عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ ورتاسى مەن XVI عاسىردىڭ 40-جىلدارى ارالىعىندا قالىپتاسقان. سول جىلدارداعى جاس عالىم ت.سۇلتانوۆ تا بۇل ماسەلە بويىن­شا ءوز تۇجىرىمىن 1971 جىلى قازسسر عا حابارشىسىندا جارىق كورگەن «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستالۋى تۋرالى كەيبىر ەسكەرتپەلەر» اتتى ماقالاسىندا جاريالاي­دى. كولەمى جاعىنان از بولسا دا عىلىمي قۇندىلىعى وتە جوعارى بۇل ماقالادا ول كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ، كوشىپ كەتۋى مەن ودان كەيىنگى ون شاقتى جىلدان كەيىن شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنا قايتىپ كەلىپ، شيبانيلىق اۋلەتتى ىعىستىرعاننان كەيىن قازاق حاندىعى دۇنيەگە كەلدى دەگەن تۇ­جىرىمدى ۇسىنادى. اۆتور بۇل ويىنان ءالى كۇنگە دەيىن باس تارتپاي، كەرىسىنشە، كەيىنگى زەرتتەۋلەرىندە بۇل ويىن ودان ءارى نەگىزدەي تۇسۋدە. ءبىز ءوزىمىزدىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى زەرتتەۋىمىزدى جۇرگىزۋ بارىسىندا ول بىزگە «ءبىر قازانعا ەكى قوشقاردىڭ باسى سىي­مايتىنى» سياقتى، ءبىر ەلدە ەكى اۋلەت وكىلدەرى حان بولا المايدى. 1470-ءشى جىلدار باسىندا ورداەجەندىك اۋلەتتىڭ شيبانيلىق اۋلەتتى جەڭۋىمەن قازاق مەملەكەتتىلىگى باستالادى»، – دەپ كەڭەس بەرگەن ەدى. ءسويتىپ، ءبىز قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى ەڭبەگىمىزدە وسى تۇجىرىمدى نەگىزگە الدىق. وسىلايشا، تۇرسىن سۇلتانوۆتىڭ وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستالۋى جونىندەگى جاساعان تۇجىرىمى ءالى كۇنگە دەيىن ومىرشەڭ بولىپ، ءوز ماڭىزىن جويعان جوق دەپ ەسەپتەيمىز.

قازاق تاريحىنداعى ەڭ كوپ پىكىرلەر تۋدىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – «قا­زاق» ءسوزى جونىندەگى ماسەلە بولدى دەۋگە بو­لادى. اسىرەسە، ادەبيەتتانۋشىلار مەن ءتىل ماماندارى، كەيبىر تاريحشىلار بۇل سۇراق تۋرالى نەبىر قيسىنعا كەلمەيتىن پىكىرلەر ءبىلدىردى. ءتىپتى، ولار قازاق اتاۋىن قازاق ەتنو­گەنەزىنەن ءبولىپ قاراستىرىپ، عىلىمي ادىستەمەلىك جاعىنان تەرىس جولعا بۇرادى. بۇل جونىندە دە ت.سۇلتانوۆتىڭ تۇجىرىم­دارى تاعى دا عىلىمي نەگىزدەگى شىنايى­لىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول ماسەلەنىڭ دەرەكتىك نەگىزدەرى مەن تاريحنامالىق جە­تىستىكتەرىنە سۇيەنە وتىرا، قازاق اتاۋى­نىڭ بىرنەشە عاسىر ىشىندەگى ەۆوليۋتسيالىق مانىنە تالداۋ جاساپ، العاشىندا ول ءسوزدىڭ الەۋمەتتىك ءمانى بولعانىن جانە سوعان ساي ماز­مۇنىن اشىپ كورسەتەدى. ودان كەيىن تاريحي دامۋ بارىسىندا قازاق ءسوزىنىڭ ۋاقىتشا ساياسي-الەۋمەتتىك مانگە يە بول­عانىن، سوعان ساي مازمۇنىن كورسەتىپ، «قا­زاق­تاش» تەرمينى ارقىلى دالەلدەيدى. ودان كەيىن قازاق اتاۋىنىڭ ءمانى ساياسي-ەتني­كالىق سيپاتقا يە بولىپ، وعان كەرەي مەن جانىبەك حانداردى قولداعان رۋ-تايپالاردى جاتقىزادى دا، ونىڭ دالەلىنە «وزبەك-قازاق» اتاۋىن كەلتىرەدى. ال «قازاق» ءسوزىنىڭ تولىق ەتنيكالىق ماندە قولدانىلا باستاۋىن قازاق حاندىعىنىڭ شىعىس دەشتى قىپشاق­تا تولىق جەڭىسكە جەتۋىمەن بايلانىس­تىرادى.

ت.سۇلتانوۆتىڭ XIV-XVII عاسىرلاردا قازاقستان اۋماعىندا بولعان ەتني­كالىق ۇدەرىستەردى زەرتتەۋدە قوسقان ۇلەسى زور. ول العاشقى بولىپ، XV-XVII عاسىر­لار­دا ارال تەڭىزىنە ىرگەلەس ايماقتاردا ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭى­لىپ، قازاق ەتنوسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تاي­پالاردى انىقتاۋعا كۇش سالادى. وسى عاسىرلاردا شىعىس دەشتى قىپشاق اۋما­عىندا ءومىر سۇرگەن «92 باۋلى كوشپەلى وزبەك تايپالارىنىڭ» ءار كەزەڭدەردە قاعازعا تۇسىرىلگەن تىزىمدەرىن تابادى، ولاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرادى، ولاردىڭ شىنايى­لىعىن انىقتايدى. ءتىپتى، سول تىزىمدەردەگى تايپالار اتاۋىنىڭ رەتتىك بەرىلۋىنىڭ ءبىر­نەشە سەبەبىن كورسەتىپ بەرەدى. سونداي سەبەپ­تەردىڭ بىرىنە ەكونوميكالىق جاعىنان قۋاتتى، اسكەري جاعىنان مىقتى، سان جاعى­نان كوپ تايپالار اتاۋىنىڭ جالپى ءتىزىمنىڭ الدىڭعى جاعىنان ورىن العانىن دالەل­دەيدى. سونداي-اق جالپى تىزىمدەگى قازاق ەتنو­سىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن رۋ-تايپا­لاردىڭ تاريحىنا سيپاتتامالار بەرەدى. ءبىز ءوز كەزەگىندە وسى ماسەلەمەن اينالىسۋ بارىسىندا ت.سۇلتانوۆ ۇسىنعان قاعيداعا ساي ىزدەنىستەر جۇرگىزگەنىمىزدە «92 باۋلى تايپالار» ءتىزىمنىڭ العاشقى وندىعىندا قازاق ەتنوسىنىڭ نەگىزىن قالاعان التى ءىرى تايپانىڭ تۇرعانىن انىقتادىق.

ت.سۇلتانوۆتىڭ عىلىمي تۇجى­رىم­دارىنىڭ ەرەكشەلىگى، ونىڭ دەرەكتىك نەگىزدەرىنىڭ مىقتىلىعى مەن الدىڭعى قاتارداعى تاريحنامالىق جەتىستىكتەرمەن ساباقتاستىعىندا بولسا كەرەك. ول قازاق حاندارىنىڭ شىعۋ تەگى ماسەلەسىندە عىلىمي ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولىن تالداپ بەرەدى. تاريحنامادا قازاق حاندارىنىڭ شىعۋ تەگى ماسەلەسىندە «تۇقايتەمىرلىك» جانە «ورداەجەندىك» نۇسقالاردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. جەرلەسىمىز قاراما-قارسى نۇسقالار­دىڭ ارقايسىسىنا نەگىز بولعان جازبا دەرەك مالىمەتتەرىنە تالداۋلار جۇرگىزىپ، ولارداعى سۋبەكتيۆتى تۇستاردى اشىپ كورسەتەدى. سول ارقىلى قازاق حاندارى جوشى حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – وردا ەجەننەن تارالاتىنىن ءدا­لەلدەپ بەرەدى.

ءبىز بۇل ماقالادا ت.سۇلتانوۆتىڭ ورا­عاسىرلىق قازاقستان تاريحىن زەرت­تەۋ بارىسىندا قول جەتكىزگەن بارلىق جاڭا­لىق­تارىن تىزبەلەۋدەن اۋلاقپىز. ول ءجو­نىندە ارنايى عىلىمي زەرتتەۋلەر كەرەك. ءبىز تەك ەڭ نەگىزگى جانە باستى دەگەن تۇجىرىم­داردى عانا ايتىپ وتتىك. عالىمنىڭ قازاق تاريحىن زەرتتەۋ بارىسىندا اشقان جاڭا­لىقتارى مەن جاساعان تۇجىرىمدارى وتان­دىق تاريحنامانىڭ قول جەتكىزگەن بيىك شىڭى دەسە، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سول ارقىلى ءبىز ت.سۇلتانوۆتى دامىعان جانە كەيىنگى ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ەڭ كورنەكتى زەرتتەۋشىسى دەپ بىلەمىز.

بەرەكەت كارىباەۆ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار