30 ءساۋىر, 18:56 717 0 ادەبيەت باقىتبەك قادىر

اقىلبەك شاياحمەت. ماعاۋين شىڭى

الەم ادەبيەتىندە تولستوي ادامگەرشىلىك پەن قۇدايدى ىزدەۋ تاقىرىبىن جازدى، دوستوەۆسكي ادام جانىنا تەرەڭ ءۇڭىلدى. چەحوۆ cۇڭعىلا، اكۋتاگاۆا سيقىرلى. كاميۋ حاكىم، فولكنەر قيساگەر، حەمينگۋەي سىرشىل، كنۋت ليريكا، ماركەس ماگيا، كافكا مەن دجويس «ءبىر ءتۇرلى». ال الەم ادەبيەتىنىڭ شىڭىنان قاراساڭ دا، قازاق ادەبيەتىنىڭ بيىگىمەن باعامداساڭ دا مۇحتار ماعاۋين رۋحتىڭ جازۋشىسى. ادام رۋحىن جازدى. ونىڭ وزگە جازۋشىلاردان ەرەكشەلىگى دە وسى.

مۇحتار ماعاۋين عاسىرلىق عۇمىرىن تۇگەل قازاق رۋحانياتىنا ارنادى. ماعاۋيننىڭ ءسوز قۇدىرەتى ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتى جاڭا ساپاعا كوتەردى. قولىنا قالام ۇستاعان ءار قالامگەر مەيلى جازۋشى ياكي جۋرناليست بولسىن، ماعاۋين قالىپتاعان قۇرىلىمنان اينالىپ وتكەن جوق.

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، تۇركيانىڭ حالىقارالىق «تۇرىك دۇنيەسىنە قىزمەت» سىيلىعىنىڭ يەگەرى، اسا كورنەكتى جازۋشى، ايتۋلى عالىم قازىر امەريكادا تۇرىپ جاتقان مۇحتار ماعاۋين بيىل 80 جاسقا كەلىپ وتىر. بۇل – قازاق ادەبيەتىنىڭ جانە قازاق ەلىنىڭ تويى.

وسى رەتتە قوستاناي وڭىرىنە ارنايى  ىسساپارمەن بارىپ قايتقان ءتىلشىمىز اقىن، جازۋشى، ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قمۋ-دىڭ پروفەسسورى، ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى جانە «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى اقىلبەك شاياحمەتتىڭ جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ  شىعارماشىلىق ءومىرى جايلى پىكىرىن بىلگەن ەدى.

ماعان ماعاۋين شىعارماشىلىعى رۋح بەرەدى

ورىس جازۋشىلارى گوگولدىڭ شينەلىنەن شىقتىق دەسە، قازاق جازۋشىلارى بي-اعاڭ­نىڭ (ب.ءمايليننىڭ) شاپانىنان شىقتىق دەيدى. ال ءبىز مۇحتار ماعاۋيننىڭ كوستيۋ­مى­نەن شىقتىق.

بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن جولىم ءتۇسىپ چەحياعا (ەمدەلۋگە) باردىم. ول كەزدە مۇحاڭ پراگا قالاسىندا تۇرادى ەكەن. مۇحاڭا ارنايى بارىپ، سالەم بەردىم. دامدەس بولۋ­دىڭ، سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءبىراز اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ، مارقايىپ قايتقان ەدىم.

ال ەندى ماعاۋيننىڭ جالپى شىعار­ما­شى­لىعى جايلى ايتاتىن بولساق، اڭگىمە ۇزاق. ءبىر عانا «مەن» رومانىن الايىق. «مەن» ادامنىڭ ءوزىنىڭ كوزقاراسىن ءبىل­دىرە­تىن فيلوسوفيالىق تراكتات قانا ەمەس، بۇل – ءوزىن وزگەگە تانىتۋ، ۇلتتى تانىتۋ، ۇلتتىق تا­نىمدى تانىتۋ. «مەن» عۇمىرباياندىق حام­سا دەپ اتالسا دا، بۇل اۆتوردىڭ عانا «مەنى» ەمەس، قازاقتىڭ «مەنى» دەپ تۇسىنەمىن.

«مەن» – قالامگەردىڭ وتكەنگە دەگەن ەس­تەلىگى مەن كەلەشەككە دەگەن سەنىمى. «مەن» – ونىڭ اۆتوپورترەتى عانا ەمەس، قوعامنىڭ رۋحاني بولمىسى. دەمەك، «مەننىڭ» ىشىندە مەن دە، سەن دە، ول دا بارلىعىمىز بارمىز. ياعني، «مەن» دەگەنىمىز – مىنا ءبىز. جەتكەن جە­رىمىز قايسى، جوعالتقان جوعىمىز قايسى سونىڭ بارلىعىن كورسەتەتىن بايان.

«مەن دەگەنىم – ءوزىم، مۇحتار ماعاۋين. وسىلاي دەپ سەندىم. قازاق دەگەن – مىنا مەن دە­دىم. سول سەنىمنىڭ كۇشىمەن بار شىرعالاڭ­نان ءوتىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتتىم. قازىر بۇل ءسوزدى بۇرىنعىدان كەڭىرەك ماعىنادا ۇعا­مىن. مەن –  ۇلتتىق مۇرات. مەن – الاشتىڭ جولى» دەگەن جولدارىنان ونىڭ اۆتورلىق كرەدوسىن، ماقسات-مۇددەسىن كورەمىز.

بۇل رومان جازۋشىنىڭ جان ازابى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ كەلبەتى. وسى تۇرعى­دان كەلگەندە، ماعاۋين قازاق قوعامىنداعى كەز كەلگەن قۇبىلىستارعا لايىقتى باعاسىن بەردى. ءبىز دە ول كىسىگە ەلىكتەدىك. ماعان ىقپا­لى قاتتى بولدى. مىنا مەنىڭ ۇستىمدەگى كوس­تيۋمدى سول جولعى بارعان ساپاردا مۇحاڭ­نىڭ ۇيىندەگى باقىتجامال جەڭگەمىز «ساعان جۇعىستى بولسىن» دەپ يىعىما جاۋىپ ەدى. مىنە، جاعا-جەڭى قىرقىلسا دا، ءالى ۇستىمنەن تاستاعىم جوق. مەن بۇل كوستيۋمنىڭ جىلۋىن ءالى كۇنگە دەيىن سەزىنىپ كەلەمىن. مۇقاڭنىڭ شىنشىلدىعى، ومىردەگى ۇستانىمى ماعان دا جۇعىستى بولسا ەكەن دەيمىن.

ول كىسى ءالى ءوزىنىڭ بۇرىنعى ماشينكا­سىمەن جازۋ جازادى ەكەن. سوعان قولى ابدەن داعدىلانعان. سول كەزدە «شىڭعىسحان» اتتى تاريحي رومانىن جازىپ جاتىر ەكەن.

مۇحاڭ ءۇيىنىڭ اۋلاسىنداعى باقشاسىن كورسەتتى. ىشىندە نەشە الۋان جەمىس-جيدەك. بىلايشا ايتقاندا، باعباندىق قاسيەتى بار ەكەن.  ۋاقىت تىعىز بولدى دا، جالپى ادەبيەت جاي­لى ۇزاق سويلەسۋگە مۇمكىندىك بولمادى. بىراق قازىرگى ساياسات تۋرالى، ەلىمىزدە بولىپ جاتقان جاعدايلار، مادەني وزگەرىستەر، رەفورمالار تۋرالى ازدى-كوپتى پىكىر الى­سىپ ۇلگەردىك.

قازىر مۇحاڭنىڭ ءوزىنىڭ ارنايى ۆەب ساي­تى بار. سونداعى بارلىق شىعارمالارىن وقىپ وتىرامىن. شىعارمالارىنىڭ بار­لى­عى دەرلىك سوندا جيناقتالعان. ماعان سول شىعارمالار رۋح بەرەدى.

اسىرەسە، كەيىنگى كەزدەگى ءابىش كەكىلباەۆ، ورازبەك سارسەنباەۆ، مۇقاعالي ماقاتاەۆ، تۇمانباي مولداعاليەۆ جانە ءىلياس ەسەن­بەرلين جايلى جازعان ەستەلىكتەرى قانداي عاجاپ.

بۇعان دەيىن قازاق پروزاسىنىڭ مىقتى­سى دەپ مۇحتار اۋەزوۆتى ايتىپ كەلدىك، قازىرگى پروزانىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇرعان مۇحتار ماعاۋين. كەرەك دەسەڭىز، نوبەل سىيلىعىنا لايىقتى جازۋشى كىم دەسەڭىز مۇحتار ماعاۋين دەر ەدىم.

مۇحاڭنىڭ پۋبليتسيستيكاسى دا الدا كەلەدى

«جارماق» رومانىنداعى ادامنىڭ ەكى جارىلۋىندا فيلوسوفيالىق ءمان بار. ادامنىڭ ەكىگە جارىلۋى – ومىردە بار قۇ­بىل­ىس. مۇنى جازۋشى ايدان الىپ وتىرعان جوق. «جارماق» رومانىنىڭ «پۋبليتسيستيكا بولىپ كەتتى» دەيتىنى – مۇنداي شىعارما قازاق ادەبيەتىندە ءالى كەزدەسپەگەن تۋىندى. سوندىقتان جاڭا دۇنيەگە دەگەن توسىرقاۋ، قالىپتاسقان قاساڭ تۇسىنىكتەن شىقپاۋ دەپ ەسەپتەيمىن ونى.

پۋبليتسيستيكا – احمەت بايتۇرسىنۇلى­نىڭ انىقتاۋىنشا، كوسەمسوز. بۇل دا جاۋىن­گەر جانر. ادەبيەت پەن جۋرنا­ليس­تيكانىڭ سينتەزىنەن شىققان. مۇحاڭنىڭ پۋبلي­تسيس­تيكاسى دا ءاردايىم العى شەپتە، ال­دىڭعى لەكتە، ىلعي اۆانگاردتا كەلە جاتىر.

«مەن» رومان-ەسسەسى وسىمەن اياقتالدى دەپ ويلايسىز با؟ جوق! «مەن»-ءنىڭ زاڭدى جالعاسى تاريحي تانىمى جوعارى، دايەكتى جانە دالەلدى جازىلعان «ۇلتسىزدانۋ ۇرا­نى»، «عالامات اپات شىندىعى»، «قازاقسىز قازاقستان»، «قان توگىلدى!»، «جەر قازاقتىكى!» تاعى باسقا پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارعا ۇلاسقان. وسى شىعارمالاردىڭ بارلىعىندا اۆتوردىڭ «مەنى» مەنمۇندالاپ تۇر. ءتىپتى، ونىڭ كەزىندە ءارتۇرلى باسىلىمداردا جارىق كورگەن «قول قويا سالىپ ەدىم» سەكىلدى ماقا­لاسىن نەمەسە «پودونوك»، «بەسىنشى تۇلىك» سەكىلدى اڭگىمەلەرىن وقىساڭىز دا ويىڭىزعا «مەن» كەلەدى. قالامگەردىڭ «ەستەلىكتەر» كىتا­بىندا دا بارلىق وبرازدار «مەن» ارقىلى اشىلادى.

جازۋشىنىڭ ءاربىر شىعارماسى ءومىردىڭ ايناسى ءتارىزدى. «جارماقتاعى» مۇرات پەن مارات، «وڭعاعىنداعى» يمان مەن جيعان، «نا­لاداعى» ارىداعى شورمان، بەرىدەگى زور­مان، «پودونوكتاعى» سىلىمتىك پودونوك، ايتا بەرسەك، وسىنداي تولىپ جاتقان كەيىپكەرلەر قازىر دە ارامىزدا جۇرگەنى وتىرىك ەمەس قوي.

ودان بولەك «ەشكى جەتەكتەگەن ەكەۋ» دەگەن «جاۋىنگەر» شىعارماسى جارىق كوردى. ول بىرەۋى – شىڭعىس ايتماتوۆ، ەكىنشىسى – مۇح­تار شاحانوۆ. ەكەۋى دە ءمۇيىزى قاراعاي­داي بەلگىلى قالامگەر. ماسەلە ولاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەۋ دە ەمەس. بۇل جەردە ۇلى قا­عان شىڭعىسحاندى اقتاڭداقتاردان ار­شىپ الۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. شىڭعىسحاندى قارالاۋ – قازاق تاريحىن قارالاۋ. قازاق حالقى عانا ەمەس كۇللى تۇركى حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇلى تۇلعا، زامانىنىڭ وزىق قايراتكەرى شىڭعىسحاندى كۇستانالاۋ دەگەن اقىلعا سىيمايدى. شىڭعىسحاندى ماقتان ەتۋىمىز كەرەك. سول تۇرعىدان كەلگەن­دە ماعاۋين اقيقات ءسوزىن ايتتى. شىڭعىرعان شىندىقتى شىڭىراۋدان شىعاردى. سون­دىقتان دا ءبىزدىڭ مۇحاڭا رەنجيتىن ءجونىمىز جوق.

زامان شىندىعىن ءدوپ باساتىن تامىرشى

ماعاۋين شىعارماسىندا ەڭ ءبىرىنشى «الاساپىران» ديلوگياسىن ايتار ەدىم. «قىپ­شاق ارۋى»، «پودونوك» جانە قىسقا اڭگى­مەلەرى. «قۇمىرسقا قىرعىن» دەگەن اڭگى­مەسى تىپتەن عاجاپ. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي ءومىر سەكىلدى. ماعاۋين كەي شىعارمالارىندا جان-جانۋار مەن جاندىكتەردىڭ تىرشىلىگى ار­قىلى ادامداردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن سۋرەتتەيدى.

ماعاۋين زامان شىندىعىن ءدوپ باساتىن تا­مىرشىداي. زامانا شىندىعىن اشىق ايت­قان اقيقاتشىل جازۋشى. ال ستيلدىك ەرەكشەلىگى نە دەگەندە، ايتالىق «الاسا­پى­ران» مەن «جارماق» رومانىنىڭ جازۋ ءستيلى ەكى بولەك. سوندىقتان مەن ونى ءبىر ءستيلدىڭ اۋماعىنان قاراستىرمايمىن. ءبىر جانردىڭ دا اۋقىمىنا سىيمايدى. مۇحتار ماعاۋين امبەباپ جازۋشى. باسقا قازاق جازۋشى­لارىنىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن، مەن ولاردىڭ ەشقايسىسىن دا مۇحاڭمەن تەڭەستىرە المايمىن.

مۇحاڭنىڭ اباي مەرەيتويى قارساڭىن­دا كەرەمەت ماقالاسى شىقتى. ودان كەيىن ىلە-شالا جامبىل جاباەۆ تۋرالى ماقالاسى جارىق كوردى. جامبىلدىڭ سول كەزدە ەجوۆقا ارناپ پوەما جازعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. جام­بىلدىڭ ءوزىن تومەندەتپەيدى، كەرىسىنشە جام­بىلدىڭ سول كەڭەس وداعى كەزىندەگى قا­زاق حالقىن دارىپتەۋدەگى، رۋحىن كوتەرۋدەگى ءرولىن ەشبىر كەمسىتپەي كورسەتەدى. كەيبىر جاز­عىشتار جامبىلدى ابايدىڭ الدىنا شى­عارىپ جاتادى. ال مۇحاڭ ابايدى اسپان­داتىپ وتىرىپ، جامبىلدىڭ دا مەرەيىن كوتەرە ءبىلدى.

ماعاۋينتانۋدا ءبىز، ارينە كەنجەلەپ قالدىق. ەندى-ەندى قولعا الىنا باستادى.

مەن قازىر گازەت-جۋرنالداردى ۇنەمى قاراپ وتىرمىن. «جۇلدىز»، «جاس الاش» با­سى­لىمدارى بولماسا باسقالارى مۇحاڭنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا پالەندەي ىقىلاس تانىتا قويماعان سەكىلدى.

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ وزىندە توق­تارالى تاڭجارىقتىڭ ءبىر ماقالاسى جارىق كوردى. «ءنومىر سايىن «ماعاۋينتانۋ ءمۇيىسى» دەگەن مۇحاڭنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنايى ايدار اشقان ەدى. بىراق مەن سول ايداردى ءنومىر سايىن كورگەم جوق. بيىلعى ادەبي جى­لىمىز مۇحتار ماعاۋينگە ارنالىپ، شى­عارمالارى تۋرالى پىكىرلەر كوبىرەك ايتىلۋى كەرەك ەدى.

ءبىر جاعى الىستا جاتقانى سەبەپ بولعان شىعار. ەكىنشى، ماعاۋيننىڭ ءتىسى باتقان قالامگەرلەر ءالى ارامىزدا كوزى ءتىرى. ولار ءالى كۇن­گە دەيىن مۇحاڭنىڭ شالعايىنا جار­ماسقىسى كەلەتىن ادەتىن قويمايدى. ويتكەنى ولاردىڭ كوڭىلىنە كەلەتىن، جانىنا باتاتىن ءسوزدى ايتتى. ول جاعىنان ماعاۋين ءمايموڭ­كەلەگەن جوق. اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ ايتتى. ولار­دىڭ جولداستارى بار، جەرلەستەرى بار دە­گەن سەكىلدى. جالپى، بىزدە ادەبي سىندى بار دەپ تە ويلامايمىن. ادەبي سىن كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا بار ەدى. سول كەزدە ءبىر-ءبى­رىن قاتال سىنايتىن. قازىر سىن تەك سول مە­رەيتويى قارساڭىنا عانا ايتىلاتىن بولدى.

ونىڭ ءسوزىنىڭ قۇدىرەتى ەرەكشە

كەزىندە جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ­تىڭ ءبىر سۇحباتى شىقتى. ول دا ءسوز جوق، مىقتى جازۋشى. پروزاسى بار، دراماسى بار. بىراق ول جەردە راحىمجاننىڭ باسقا ءبىر ويى بولعان شىعار. ول قىرعىز رەسپۋبلي­كاسىندا مۇحتار شاحانوۆپەن بىرگە قىزمەت اتقاردى. ەلشى بولعاندا جانىندا ءجۇردى. سول شاحانوۆقا ايتىلعان سوزدەرگە شامدانعان شىعار. قالامگەر رەتىندە، ازا­مات رەتىندە دە راحىمجاننىڭ ماعاۋينگە قاتىستى ايتقان قيعاش پىكىرىن قابىلداي المادىم.

مۇحتار ماعاۋين شىعارمالارى مەكتەپ وقۋ­لىعىنا ەندى. بىراق از. مەكتەپ وقۋ­لىق­تارىندا بالالار ادەبيەتىنە مۇلدە جات­پايتىن اۆتورلار كوپ. ول شىعارمالار بالا­ل­ارعا كەلە مە، كەلمەي مە قارامايمىز. سۇرىپ­تاۋ جوق. ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەس كەزىن­دەگى ادەبيەتتى وقىتىپ وتىرمىز. ەسەسىنە، ودان وزىق شىعارمالاردى سۇرىپتاپ الۋى­مىز قاجەت ەدى.

مۇحاڭ كونفۋتسيدى عاجاپ اۋداردى. وقىپ وتىرساڭ، قىتايدىڭ ۇلى ويشىلى كادىمگى قازاق بولعان سەكىلدى. مازمۇنىن ساق­تاي وتىرىپ، قازاققا ءتان كەرەمەت بالا­مالار ارقىلى اشىپ جەتكىزگەن.

ال ودان كەيىن مۇحاڭ اۋدارعان قۇران­نىڭ ءبىر-ەكى سۇرەسى اسپاننان تۇسكەن كادىمگى اللانىڭ كالامىندەي اسەر ەتەدى. ءبىر سوزىندە ايتتى، «عۇمىرىم جەتسە، قۇراندى قازاق­شاعا اۋدارام» دەپ. ورىس تىلىندە ۆالەريا پورو­حوۆا جاقسى اۋداردى. ال بىزدە قازاق­شاعا اۋ­دارىلعان ءبىراز نۇسقاسى بار. حاليفا التاي، راتبەك قاجى سەكىلدى ءبىراز ادام اۋداردى. بىراق بۇل اۋدارمالار ءتۇپنۇس­قادا­عىداي جەتپەدى. ويتكەنى ادەبي شۇرايلى تىلمەن اۋدارىلماعانى ءبىلىنىپ تۇرادى. سەبەبى ولار ءدىن مامانى بولعانىمەن، ءسوز مامانى ەمەس. مىنە، وسى تۇرعىدان كەلگەندە دە ماعاۋين ءسو­زىنىڭ قۇدىرەتى ەرەكشە.

 

جازىپ العان

باقىتبەك قادىر

 

سوڭعى جاڭالىقتار