30 ءساۋىر, 18:17 729 0 ايماق "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ءانۇران اۆتورىنا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە كوپتىك ەتپەيدى

بيىل ەگەمەن ەلىمىزدە «قازاق ءۆالسىنىڭ پاديشاسى» اتانعان كورنەكتى كوم­پوزيتور، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، مەم­لەكەتتىك ءانۇران اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ توقسان جىلدىق مەرەيتويى كەڭىنەن اتاپ وتىلەدى. ءشامشى (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ءجامشيد) 1930 جىلى 15 تامىزدا شىمكەنت وبلىسىنىڭ قۇزىلقۇم اۋدانىنداعى  «تەمىر» كەڭشارىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازىر بۇل جەر تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋدانىنداعى ءشامشى قالداياقوۆ اۋىلى دەپ اتالادى. ءبىر عا­جابى،  ءامىر تەمىر قازا تاپقان جەردە، اتاقتى قول­باسشىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان تەمىر دەپ  اتالعان اۋىلدا  اراعا تالاي جىلدار سالىپ قا­زاقتىڭ تاعى ءبىر تانىمال تۇلعاسى، اتاقتى كوم­پوزيتورى تۋعان ەكەن. ونىڭ اكەسى دومبى (ايا­عىنداعى قالىنا بايلانىستى قالداياق اتانىپ كەت­كەن) تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر ۇستا ەكەن. قولى بوس كەزدە دومبىرا تارتۋمەن قاتار ولەڭ، ءان دە جازعان. اناسى دا اۋەلەتىپ ءان سالاتىن. وسىنداي وتباسىندا وسكەن ءشامشى دە كىشكەنتايىنان مۋزىكاعا ايرىقشا قۇمار بولعان.

 شىمكەنت شاھارىندا  «ءشامشى الەمى» دەپ اتالاتىن  كەرەمەت كەشەن اشىلعان. ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ور­نا­تىلعان. مۋزىكا جۇلدىزدارىنىڭ اللەيا­سىنا 48 ءانشى-سازگەردىڭ ەسىمى اي­شىق­تالىپ جازىلعان.

ءشامشى  شىعارعان 300-دەن اس­تام ءاننىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزىن­­دىك تاريحى بار. ماسەلەن،  ءسوزىن عافۋ قايىربەكوۆ جازعان «انا تۋرالى ءان» – انالارعا ارنالعان ءانۇران ىسپەت­تەس.  «اقماڭدايلىم» ءانىن مۇحتار اۋە­زوۆ ۇناتقان. «قىز ساعىنىشى» شاكەن اي­ما­­نوۆتىڭ قىزى، ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ ال­عاشقى ايەلى مايرا ايمانوۆاعا ار­ناپ جازىلعان. قادىر مىرزا ءالي ءسوزىن جاز­عان «تامدى ارۋى» وزبەكستاندىق قان­داستارىمىزعا باعىشتالعان. «اق ەركە – اق جايىق»، «سىر سۇلۋى»، «ارىس جا­عاسىندا»، «ارايلىم اق كەلەسىم» – كەڭ-بايتاق  ەلىمىزدى ارالاعان كەزدە ءدۇ­نيەگە كەلگەن اسەم اندەر.

ارينە، كومپوزيتور  اندەرىنىڭ اراسىنان «مەنىڭ قازاق­ستا­نىم» ءانىنىڭ شوقتىعى بيىك ەكەنى داۋسىز. ونى بىلمەيتىن قانداس­تارى­مىز­دىڭ ءوزى  نەكەن-ساياق شىعار. توي-جيىن­دار، تاعى باسقا دا سالتاناتتى شا­رالار بۇل ءانسىز  وتپەيتىن. 1986 جىل­عى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ال­ماتىنىڭ ورتالىق الاڭىنا شىققان ستۋ­دەنت جاستار دا وسى ءاندى حورمەن شىر­قاعانى جادىمىزدا.

شىمكەنت قالاسى مەن ءتۇر­كى­ستان، اقتوبە  وبلىستا­رىن­داعى فيلارمونيا، مادەنيەت ۇيلەرى، سايا­باقتار،  مەكتەپتەر، كوشەلەر مەن اۋىل­دارعا دەيىن ءشامشى قالداياقوۆتىڭ  ەسى­مى بەرىلگەن. ۇلكەندى-كىشىلى ەسكەرت­كىش­تەرى ورناتىلعان. 1991  جىلى رە­جيس­سەر تالعات احمەتوۆ العاش رەت كوم­پوزيتور  جايلى دەرەكتى فيلم ءتۇ­سىرگەن. 2017  جىلى ءتورت سەريالى «ءان – اعا» ءفيلمى ەكرانعا شىققان. ستسە­نا­ري اۆتورلارى  – جايىق سىزدىقوۆ پەن مۇحامەد مامىربەكوۆ. رەجيسسەرى – جاسۇلان پوشانوۆ. ءشامشىنىڭ ءرولىن مەيىربەك قاۋىمباەۆ سومداعان.

اكە جولىن قۋعان مۇحتار قال­دايا­قوۆ قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەر­ۆا­توريا­سىن وپەرالىق سيمفونيا ديريجەرى ما­ماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. بۇگىندە اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكا­دەميالىق وپەرا جانە بالەت تەات­رى­نىڭ ديريجەرى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. شاكەڭنىڭ ءۇش نەمەرەسى ارنايى مۋزى­كا­لىق مەكتەپتىڭ سكريپكا سىنىبىندا ءتالىم الىپ ءجۇر.

كورنەكتى كومپوزيتوردىڭ  بيىل­عى توقسان جىلدىق تويىنا وراي بىرقاتار مادەني-كوپشىلىك شارا­لا­رىن وتكىزۋ جوسپارلانعان. شىمكەنت قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى وزدەرىنىڭ كە­زەكتى ءبىر باسقوسۋىندا  ەڭبەكشى اۋ­دانىنا ونىڭ  ەسىمىن بەرۋ جونىندە باس­تاما كوتەرگەن. نەسى بار، قاراتاۋدى ايت­پاعاندا، اباي، ءال-فارابي اۋدان­دارى­نىڭ قاتارىنا قالداياقوۆ اۋدانى قوسىلسا، نەسى ايىپ؟! قايتا كەرەمەت ەمەس پە؟!  باسقا جەتىستىگىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ۇلى كومپوزيتور،  مەملەكەتتىك ءانۇران اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! ارداقتى اتالارى­مىز­دىڭ، قازىنالى قاريالارىمىزدىڭ، زيا­لى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ يگى  باس­تا­ما­سى  قالالىق ءماسليحات، ونوماستيكا كو­­­ميسسيالارىنان قولداۋ تاپسا، قانە­كەي! بۇل  جالعىز  ءشامشى قالداياقوۆقا عا­نا ەمەس، بۇكىل قازاق رۋحانياتىنا، ءما­دەنيەتى مەن ونەرىنە دەگەن زور قۇر­مەت بولار ەدى.

 

ءابدىساتتار ءالىپ،

شىمكەنت قالاسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار