11 ءساۋىر, 14:41 550 0 بىلگەنگە مارجان باقىتبەك قادىر

ادامزات تاريحىنداعى پاندەميالار

يۋستينيان وباسى (65 - 100 ميلليون ادام)

دەرەكتەر بويىنشا، وبانىڭ تاراۋ وشاعى ەفيوپيا مەن مىسىر. ارتىنشا اۋرۋ ساۋدا-ساتتىق ارقىلى كونستانتينوپولگە، ودان ءارى سولتۇستىك، وڭتۇستىك جانە شىعىس ۆيزانتياعا جەتكەن. وبا مۇنىمەن توقتامادى. سولتۇستىك افريكا، بۇكىل ەۋروپا ەلدەرى، ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا، اراب ەلدەرى دە دەرتتىڭ قۇربانى بولعان.

يۋستينيان وباسى ب.ە.د. 541 جىلى باستالىپ، جوبامەن 91 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن قيعان العاشقى پاندەميا بولدى.

اتالعان اۋرۋعا ەپيدەميا جۇقتىرعان، بىراق ءتىرى قالعان ريم يمپەراتورى يۋستينيان I-ءنىڭ ەسىمى بەرىلدى.

تاريحشىلار ەپيدەميا سول كەزدە الەم حالقىنىڭ 13% -نا دەيىن جويدى دەپ سانايدى.

يسپان تۇماۋى (75 - 100 ميلليون ادام)

تۇماۋ سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن ناقتى ادام شىعىنىن ەسەپتەۋ، عالىمدارعا قيىنعا سوعىپ وتىر.
كەي بولجاۋشىلار ادام شىعىنى 100 ملننان اسىپ جىعىلاتىنىن ايتادى.

1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تىنىق مۇحيت ارالدارىنان اركتيكاعا دەيىنگى جەرلەردى قيراتقان 1918 جىلعى يسپان تۇماۋى الەمدەگى ەكىنشى ءىرى ىندەت بولدى.
وسى H1N1 تۇماۋى ۆيرۋسى گيپەرتسيتوكينەميانى تۋدىراتىندىقتان، اۋرۋ تەك يممۋندىق جۇيەسى ءالسىز بالالار، قارتتار عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تولىعىمەن ساۋ ادامدارعا دا اسەر ەتتى.
بولجام بويىنشا 1918-20 جىلدار ارالىعىندا، تۇماۋدى جۇقتىرعاندار سانى 550 ملن ادامعا جەتكەن.

گيپەرتسيتوكينەميا - بۇل يممۋندىق جۇيەنىڭ ولىمگە اكەلەتىن رەاكتسياسى، ول قابىنۋدىڭ فوكۋسىنداعى تسيتوكيندەرمەن يممۋندىق جاسۋشالاردىڭ باقىلاۋسىز اكتيۆتەنۋىنەن تۇرادى.

تۇماۋدىڭ «يسپانكا» اتالۋى، يسپانيادا پايدا بولعانى ءۇشىن ەمەس، يسپانيا ءبىرىنشى بولىپ تۇماۋدى «مويىنداعانى» ءۇشىن سولاي اتالىپ كەتتى.
تۇماۋدىڭ قايدان باستاۋ العانىن باسىپ ايتۋ قيىن. بۇل تىزىمدە اقش پەن قىتاي الدا تۇر. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر پاندەميا فرانتسياداعى اسكەري لاگەردەگى اۋرۋحانادا جانۋارلارعا (قۇستارعا، شوشقالارعا) مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس جۇقتىرعاننان كەيىن باستالعان دەپ سانايدى.

بۋبون وباسى (80-100 ملن.)

«قارا ءولىم» دەپ تە اتالادى، تۇماۋ وباسى 1346 جىلدان 1353 جىلعا دەيىن سوزىلدى جانە ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن پاندەمياعا اينالدى.
ءتىپتى كەي دەرەكتە 200 ملن-نان اسىپ جىعىلادى دەيدى، ادام شىعىنى. وسى جىلدارى جوبامەن ەۋروپانىڭ بارلىق حالقىنىڭ 30-60% -ى قىرىلدى.

وبا ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ءدىني اسەرلەرى وراسان زور بولدى. ورتاعاسىرلىق ادامدار وبا قۇدايدىڭ جازاسى دەپ سانادى جانە اۋرۋعا ءدىني سيپات بەردى.

وسىدان كەيىن ەۆرەيلەر، شەتەلدىكتەر مەن سىعاندار ەلدەن قۋىلدى.

ءبىر قىزىعى، ءدىني ءفاناتيزمنىڭ ارتۋىنا قاراماستان، دارىگەرلەر ارنايى ارتىقشىلىقتارعا يە بولدى: مىسالى، وبادان قايتىس بولعان ادامنىڭ ءمايىتىن اشۋعا رۇقسات، ال كۇندەلىكتى ومىردە اۋتوپسيا زاڭمەن قۋدالاندى.

ىندەت ەۋروپاعا XIX عاسىرعا دەيىن قايتىپ كەلمەدى. بۇل تاريحتاعى العاشقى وبانىڭ ەمدەلەتىن ءتۇرى بولدى (وباعا قارسى ۆاكتسينالار ويلاپ تابىلدى). 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار