2 ءساۋىر, 11:10 459 0 دەنساۋلىق انار لەپەسوۆا

تارىققان نارىق: الەم ەلدەرى داعدارىسپەن قالاي كۇرەسەدى؟

«Kوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ زاردابى 2008 جىلعى قارجى داعدارىسىنا قاراعاندا الدەقايدا اۋىر بولۋى مۇمكىن». تۇڭعىش رەت ۆيدەو-كونفەرەنتسيا فورماتىندا وتكەن «ۇلكەن جيىرمالىق» سامميتىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين وسىلاي مالىمدەدى. رەسەي عانا ەمەس، ىندەتپەن كۇرەسىپ جاتقان الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ كەلەشەگىنە الاڭداۋلى. ويتكەنى جاۋ ورتاق، تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى ءبىر بولعاندىقتان، ءار ەلدىڭ بولاشاعى ءبىر-بىرىنە بايلاۋلى. ءبىر كەزدەرى وزەكتى بولعان «قىتايدىڭ ىندەتى»، «قىتايدىڭ ماسەلەسى» دەگەن ۇعىمنىڭ ۇستىنى  كەتتى. كەسىرلى كەسەل ۇلتقا، جاسقا، تەرىنىڭ ءتۇر-تۇسىنە، ادامنىڭ باي-كەدەيلىگىنە قارامايتىنىنا كوز جەتتى. ىندەتتىڭ ەمىن ىزدەۋ، ەكپە جاساۋدان بولەك، تىنىسى تارىلعان ەكونوميكالاردى اياقتان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن دە تالاي كۇش جۇمساۋعا تۋرا كەلەرى انىق...

G20 ءسامميتى: ۋادە كوپ، كەپىل جوق

ءاۋ باستا G20 ءسامميتىن قاراشا ايىندا وتكىزۋ جوسپارلانعان. الايدا كوروناۆيرۋس پان­دەمياسىنا بايلانىستى الەمدىك كوش­باسشىلارعا جەدەل بايلانىسقا شىعۋعا تۋرا كەلدى. بەينەكونفەرەنتسيا فور­ما­تىندا وتكەن الپاۋىتتاردىڭ العاشقى جيى­­نىنا ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سال­­مان بين ابدەل ازيز توراعالىق ەتتى. ءما­جىلىس توراعاسى COVID-19 پاندەمياسى ار­قىلى الەم ەلدەرى ورتاق پروبلەما الدىن­دا ۇيىسا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سون­داي-اق، ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى ال­پاۋىتتاردى دامۋشى مەملەكەتتەرگە كو­مەك كورسەتۋگە شاقىردى.

وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى مۋن چجە ين پاندەمياعا قارسى كۇرەستە عالىمدار مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى سەكىلدى ما­مانداردىڭ شەكارالاردان كەدەرگىسىز ءوتۋى­نە جول اشۋعا شاقىردى. ونىڭ اي­تۋىن­شا، بۇل ىندەتپەن كۇرەسۋدەگى ماڭىزدى قا­دامداردىڭ ءبىرى.

ال قحر توراعاسى سي تسزينپين «ءۇل­كەن جيىر­مالىق» ەلدەرىن الەمدىك ەكو­نوميكانى ىن­تالاندىرۋ ءۇشىن سالىق با­جىن الىپ تاستاۋعا ۇندەپ، ەركىن تاۋار ال­ماسۋدى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.

ءوز كەزەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلا­دي­مير پۋتين ەكونوميكانى تۇراقتان­دىرۋ­دىڭ ورتاق جوسپارىن ءتۇزۋ قاجەت ەكە­نىن ايتتى. رەسەي كوشباسشىسى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بازاسىندا ورتالىق بانك­تەر قار­جىلاندىراتىن ارنايى قور قۇرۋدى ۇسىن­دى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل قيىن جاع­داي­عا تاپ بولعان مەملەكەتتەرگە نولدىك ءمول­شەر­­لە­مەمەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سون­داي-اق ۆلاديمير پۋتين  داعدارىس جاع­­دايىن­دا ساۋدا سوعىستارى مەن سانك­تسيا­لاردى قويا تۇرىپ،  مەديتسينالىق قۇرال-جاب­دىقتار، ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن تاسىمالداۋعا كە­دەر­گىلەر­دى الىپ تاستاۋعا شاقىردى.

جالپى، بارلىق كوشباسشىنىڭ ءمالىم­دە­مەسى ۆيرۋستىڭ الەمدىك ەكو­نوميكاعا زالا­لىن ازايتۋ جونىندەگى شا­رالاردى ۇيلەستىرۋ مەن دايىنداۋ قا­جەت­تىلىگىنە قاتىستى بولدى. كەلىسسوزدەر قو­رى­تىندىسى بويىنشا ءبىر­لەسكەن مالىمدەمە دايىن­دالدى، وندا «ۇلكەن جيىرمالىق»  ەل­دەرى پاندەميادان ەكونوميكالىق شى­عىندى ازايتۋ جانە نارىقتاعى تۇراق­تى­لىق­قا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاع­دايدى جاساۋعا كەلىستى. G20 قاتىسۋ­شى­لارى «ادامداردى قۇتقارۋعا، ولاردىڭ تا­بىسى مەن جۇمىس ورىندارىن قورعاۋ، قار­جىلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا» مۇددەلى ەكە­نى حابارلاندى. بۇل ءۇشىن ەلدەر «كورو­نا­ۆيرۋس پاندەمياسىنا قارسى كۇرەستە بىرىگۋگە» دايىن.

«ءبىز ماقساتتى بيۋدجەتتىك ساياسات پەن پان­دەميانىڭ الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق سالدارلارىنا قارسى ءىس-قي­مىلدىڭ ەكونوميكالىق شارالارى اياسىندا الەمدىك ەكونوميكاعا بەس تريلليون دول­لار­دان استام قارجى ينۆەستيتسيالايمىز»،  – دەلىنگەن بىرلەسكەن مالىمدەمەدە.

سونداي-اق G20 ەلدەرى كوروناۆيرۋس پان­دەمياسىمەن كۇرەسۋگە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن، حالىقارالىق ۆاليۋتا قو­رىن جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىن بەلسەندى تۇردە تارتۋعا، سونداي-اق سوVID-19 پاندەمياسىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قو­سىم­شا قاراجات بولۋگە كەلىستى. الايدا بۇعان دەيىن «ۇلكەن جيىرمالىق» ەلدەرىنىڭ ءمامى­لە­لەرىنىڭ كوبى قاعاز جۇزىندە قالعانىن ەس­كەر­سەك، بۇل جولعى جيىننان دا ۇلكەن ءناتي­جە كۇتۋ قيىنداۋ. قازىرگى جاعدايدا ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ءوزى ورتاق شىعىندار تۋرالى ءسوز قوزعاۋدان قاشقاقتاپ، ارقايسىسى ءوز ءما­سەلەسىن ۇلتتىق شەڭبەردە شەشۋگە تىرىسىپ جا­تىر. سوندىقتان ساراپشىلار G20 سام­ميتىنەن ناقتى شەشىم، باتىل قادام تالاپ ەتۋدىڭ ءجونى جوق دەپ ەسەپتەيدى. دەمەك، «ءۇل­كەن جيىرمالىق» جيىنى ادەتتەگىدەي كوش­باس­شىلاردىڭ پىكىر الماسۋ، ۇپاي جيناۋ الاڭى بولىپ قالا بەرمەك. ونىڭ ۇستىنە، بۇل جو­لى پرەزيدەنتتەردىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءوت­كىزىپ، مەملەكەتتەردىڭ جەكەلەگەن ماسەلە­لەرىن ءوزارا تالقىلاۋعا مۇمكىندىگى بولعان جوق.

ەۋروپا: نورۆەگيا جۇمىسسىزدار ەلىنە اينالدى

الەمدە كوروناۆيرۋستان زارداپ شەكپە­گەن مەملەكەت ىلۋدە بىرەۋ. اسىرەسە، ىندەتتىڭ جاڭا وشاعىنا اينالعان ەۋروپا ەلدەرى بار ءداۋ­لەتىن كەسەلمەن كۇ­رەسۋگە جانە ونىڭ سال­دا­رىن جويۋعا جۇمىل­دىرۋدا. سولتۇستىكتەگى ەڭ باي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن نور­ۆەگيا  ەكىنشى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىس كەزەڭىنە قاي­تا تاپ بولعانداي. Bloomberg-ءتىڭ دەرە­گىن­شە، ەلدەگى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى سوڭعى 70 جىلداعى ەڭ جو­عارى كورسەتكىشكە جەتكەن. سوڭ­عى ەكى اپتادا جۇمىسسىزدىققا باي­لا­نىس­تى جاردەماقى الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن تۇر­عىنداردىڭ قاتارى 350 پايىزعا ارتقان. 25 ناۋرىزداعى دەرەك بويىنشا، نورۆەگيادا 291 مىڭ ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن. بۇل ەلدەگى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 10,4 پايى­زى. بۇگىندە مەملەكەتتە ىندەت جۇقتىر­عان­دار سا­نى ارتا تۇسەتىن بولسا، شەكتەۋ شا­رالارى دا كۇشەيىپ، جۇمىسىن توقتاتقان كا­سى­پورىندار مەن تابىسىنان ايىرىلعان ازاماتتار سانى كوبەيە ءتۇسۋى مۇمكىن.

نورۆەگيا بيلىگى ەكونوميكانى قولداۋ شارالارىنا 25 ملرد دوللارعا جۋىق قارجى بولگەن. كەسىرلى كەسەل مەملەكەت­تى ءالى قانشا شىعىنعا ۇشىراتارىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس.

باتىستاعى تۇراقتى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن فرانتسيادا دا جاعداي ءماز ەمەس. مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا­لىق زەرتتەۋ جانە ستاتيستيكا ينستيتۋتى جا­ريالاعان بولجامعا سۇيەنسەك، كوروناۆي­رۋس­قا بايلانىستى ەلدە ەنگىزىلگەن شەكتەۋ­لەر­دىڭ سالدارىنان فرانتسيا ەكونوميكاسى­نىڭ بەلسەندىلىگى 35 پايىزعا قۇلدىراعان.

ەگەر كارانتين ەكى ايعا سوزىلار بولسا، مەم­لەكەتتىڭ ءىجو-ءنى جىل سوڭىندا 6 پايىز­عا قىسقارۋى مۇمكىن دەيدى ساراپ­شى­لار. داعدارىس ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدەگى قۇرىلىس، ساۋدا-ساتتىق، تۋريزم سالالارىنا، تەمىرجول جانە اۋە كومپانيالارى جانە مەي­رامحانا بيزنەسىنە ايتارلىقتاي سالماق تۇسىرمەك. كارانتين ەنگىزىلگەن ەكى اپتا ىشىندە فرانتسيادا 220 مىڭنان استام كاسىپورىن ەڭبەك مينيسترلىگىنە قارجىلاي كومەك الۋ جونىندە وتىنىشپەن جۇگىنگەن. ۆە­دومستۆونىڭ دەرەگىنشە، كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى سالدارىنان 2,2 ميلليوننان استام فرانتسۋز ءىشىنارا جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلعان. فرانتسيانىڭ ەڭبەك ءمينيسترى ميۋرەل پەنيكونىڭ ايتۋىنشا، وتكەن جۇمادا مينيسترلىككە مينۋتىنا بىرنەشە مىڭ ءوتىنىش تۇسكەن. ءبىر تاۋلىك ىشىندە 65 مىڭ­نان استام كاسىپورىن 600 مىڭنان استام ادامنىڭ ءىشىنارا جۇمىسسىزدىعى جونىندە قۇجات وتكىزگەن.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوزىنشە، فران­تسيا­دا ءىشىنارا جۇمىسسىزدىق  رەجي­مى­نىڭ ەن­گىزىلۋى جاپپاي قىسقارتۋلاردىڭ ال­دىن الۋعا باعىتتالعان. دەسە دە، كارانتين ءتار­تىبى ەنگى­زىلگەلى بەرى مەملەكەتتە جۇمىس­سىز­دىق قاتارى 20 مىڭ ادامعا ارتتى. سون­داي-اق ەل­دە قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا قا­بىل­­داۋ كور­سەتكىشى 70 پايىزعا تومەندەگەن. تەك مە­دي­تسينالىق قۇرالدار ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا عانا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى كوبەيگەن.

كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە فران­تسيا بيلىگى ەلدەگى ءىرى كومپانيا­لاردى ءوز اكتسيونەرلەرىنە ديۆيدەند تولەۋدى توقتاتا تۇرۋعا شاقىردى. وتكەن اپتادا رەسمي مالىمدەمە جاساعان ەكونوميكا مي­نيسترى بريۋنو لە مەر: «بارلىق قارجىنى كا­سىپورىنداردىڭ جۇمىسىن قولداۋعا باعىت­تايتىن شاق تۋدى»، – دەدى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت دي­ۆيدەندتەر تولەمىن قاتاڭ با­قىلاۋ­عا الادى. «ازاماتتىق پارىزىن» ورىن­دامايتىن كاسىپورىندارعا ۇكىمەت مەم­لەكەتتىك كومەك بەرۋدى توقتاتپاق. مۇن­دا­ي كومپانيالار سالىقتىق جانە نەسيەلىك تولەمدەرىن كەيىنگە شەگەرۋ جەڭىلدىگىنەن قاعىلۋى مۇمكىن. فرانتسياداعى توتەنشە سا­نيتارلىق جاعداي جونىندەگى دەكرەت بويىن­شا كاسىپورىنداردىڭ  الەۋمەتتىك ءجا­نە سالىقتىق تولەمدەرىن جانە اي سايىن­عى كرەديتتىك بەرەشەكتەرىن كەيىنگە شەگەرۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن.

اقش: ترامپ تاق ءۇشىن الاڭ

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ بولجامى بويىنشا، كو­رو­ناۆيرۋستىڭ سالدارىنان بيىل الەمدىك ەكو­نوميكانىڭ ءوسىمى 2,4 پايىزعا دەيىن ءتو­مەن­­دەيدى. ال ەگەر پاندەميا ءالى دە ۇزاققا سو­زىلسا، اسىرەسە، ەۋرووداق پەن اقش اۋما­عىن­دا تارالۋ قارقىنى ارتاتىن بولسا، جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 1,5 پايىزعا دەيىن قۇلدىراۋى مۇمكىن دەيدى ۇيىم ما­ماندارى. اتاقتى امەريكالىق S&P رەي­تينگ­تىك اگەنتتىگى ۇسىنعان بولجالدى كورسەت­كىش­تەر دە وسىعان شامالاس: اگەنتتىك ساراپ­شى­لارىنىڭ پىكىرىنشە، الەمدىك ءىجو-ءنىڭ جىل­دىق ءوسىمى 1-1,5 پايىزدان اسپايدى. كوم­­پانيانىڭ باس ەكونوميسى پول گريۋن­ۆالد­تىڭ ايتۋىنشا، ىندەتتىڭ قىتاي ەكو­نو­ميكاسىنا تيگىزەر زاردابى وزگەلەردەن اي­تار­لىقتاي اۋىر بولادى.  دەسە دە، ەكونو­ميست ىندەتتەن ايىعىپ كەلە جاتقان اسپاناس­تى ەلىن­دە «تۇراقتاندىرۋدىڭ العاشقى بەلگى­لەرى» پايدا بولا باستاعانىن ايتادى.

الەمدى اۋزىنا قاراتقان ەكونوميست كەسىرلى كەسەلدەن اقش ەكونومي­كاسىنىڭ تارتار زاردابىن دا ەسەپتەپتى. ونىڭ پىكىرىنشە، ءبىرىنشى توقساندا امەريكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 1 پايىزعا، ال ەكىنشى توقساندا 6 پايىزعا قۇلدىرايدى. الايدا جىل سوڭىندا جاعداي تۇراقتالىپ، اقش-تىڭ ءىجو ءوسىمى بۇعان دەيىن بولجانعان 1,9 پايىزعا جەتەدى دەيدى مامان.

بۇگىندە اقش-تا كوروناۆيرۋس جۇق­تىر­عان­دار سانى 165 مىڭنان اسىپ جى­عىلدى، 3 170 ادام وسى كەسەلدەن كوز جۇمدى. دو­نالد ترامپ ەلدەگى ىندەت جۇقتىرۋ دەرەك­تە­رىنىڭ قىتايداعى كورسەتكىشتەن ەكى ەسە اسىپ ءتۇسۋىن امەريكالىقتاردىڭ جاپپاي تەس­تىلەۋدەن وتكىزىلۋىمەن ءتۇسىندىردى. باس­تاپقىدا كەسەلدىڭ زاردابىن جەتە باعا­لا­ماعان، دەرتتەن قورقىپ، داۋرىققانداردى ءازىل­گە قوسقان اقش پرەزيدەنتى قازىر قال­جىڭ­داۋعا قۇلىقسىز. ەلىنىڭ ەرتەڭىنە، ءوزىنىڭ بو­لاشاعىنا شىن الاڭداۋلى. مەملەكەتتە شەك­تەۋ شارالارىنىڭ كۇشەيتىلۋى كاسى­پورىن­دارىنىڭ جابىلۋىنا، جۇمىسسىزدار سانىنىڭ كوبەيۋىنە اكەپ سوققاندىقتان، مىز­عىماستاي بولىپ كورىنەتىن اقش ەكو­نوميكاسى دا تىعىرىققا تىرەلدى.

كونگرەسس سەناتى وتكەن اپتادا امە­ري­كا ەكونوميكاسىنا 2,2 ترلن دول­لار كولەمىندە كومەك كورسەتۋ شارالارى تۋرا­لى زاڭناما قابىلدادى. بولىنەتىن قار­­جىنىڭ 500 ملرد دوللارى ەكونو­ميكا­نىڭ ەڭ كوپ زارداپ شەككەن سالالارىنا با­عىت­تالسا، 350 ملرد دوللارى شاعىن جانە ور­تا بيزنەستى نەسيەلەۋگە جۇمسالادى. 0,5 ترلن دوللار امەريكالىقتارعا ءبىر رەتتىك كو­مەك رەتىندە ۇلەستىرىلەدى. جۇزدەگەن ميل­ليون دوللار دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قا­جەتتىلىكتەرىنە – ءدارى-دارمەك، مەديتسينا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا باعىتتالادى. ال 0,4 ملرد دوللار جۇمىسسىزدارعا جاردە­ماقى تولەۋگە جۇمسالماق. سوڭعى جىلدارى جۇمىسسىزدىق جونىندەگى جاردەماقىعا اپتاسىنا شامامەن 200 مىڭداي ءوتىنىش ءتۇس­سە، وتكەن اپتادا 3,3 ميلليونعا جۋىق ادام ءوتىنىش جولداعان. بۇل ءوزىن-ءوزى قارجى­لان­دىراتىن ازاماتتاردى قوسپاعانداعى كور­سەتكىش، ولارعا جاردەماقى تولەنبەيدى.

ەل ەكونوميستەرى قازىرگى قيىن­دىق­تار­دى ەڭسەرۋ 2007-2009 جىلدارداعى داع­دارىستان الدەقايدا اۋىر بولادى دەگەن ءپى­كىردە. ويتكەنى ول كەزەڭدە بيزنەس جۇمىس ىستەۋگە قۇلشىنىپ تۇردى، بىراق اقشا بول­مادى. ال قازىر قارجىلاي قولداۋ بار، الايدا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك جوق. مۇنداي جاع­دايدا اقش-تا قارقىندى ينفلياتسيا بولۋى مۇمكىن.

دونالد ترامپ تۇرالاعان ەكو­نو­مي­كانى ۇنەمى قارجىلاندىرىپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەسىن تۇسىنەدى. سوندىقتان شىعىن­دى ازايتۋ ءۇشىن كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا بايلانىستى ەنگىزىلگەن شەكتەۋ شارالارىن قىس­قارتۋعا نيەتتى. وتكەن اپتادا جاساعان مالىمدەمەسىندە اقش پرەزيدەنتى پاسحا قار­ساڭىندا، ياعني 12 ساۋىردە كارانتيندىك شا­رالاردىڭ بىرقاتارى الىنىپ تاستا­لا­تىنىن ايتتى. «تۇماۋدان جىل سايىن مىڭ­دا­عان ادام كوز جۇمادى. الايدا ءبىز وعان باي­لانىستى مەملەكەتتىڭ تىرشىلىگىن توق­تاتقان ەمەسپىز. جول اپاتتارىنان بولاتىن ادام شىعىنى ءتىپتى كوپ. بىراق ءبىز اۆتوكولىك شىعارۋشىلارعا ءوندىرىستى توقتات دەمەي-ءمىز»، – دەدى ترامپ.

اقش پرەزيدەنتى ىندەت ەل اۋماعىنا جەت­كەنگە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى كە­زەڭدى سا­لىستىرىپ: «مەملەكەتتىڭ تۇبىنە جەتۋ ءۇشىن ونداعى جۇمىستى توقتاتۋ جەتكىلىكتى. ءۇش اپتا بۇرىن ءبىز اقش تاريحىنداعى ەڭ جو­عارى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەت­كىزدىك. سودان كەيىن اياق استىنان بار­لى­عىن توقتاتۋعا تۋرا كەلدى»، – دەپ كەيىدى. ترامپتىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى ءۇشىن الاڭ­داعانى – ءوزىنىڭ ابىرويى ءۇشىن قام جە­گەنى. قاراشانىڭ اۋىلى الىس ەمەس، دەمەك، اقش-تا پرەزيدەنت سايلاۋى وتەتىن شاق تا تاياۋ. اق ءۇيدىڭ قوجايىنى سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىن قاراپايىم قاعيداعا نەگىز­دە­مەكشى ەدى: «مەن سەندەردىڭ ءال-اۋقاتتارىڭدى ارت­تىردىم، سەندەر مەنى ەكىنشى مەرزىمگە قال­دىرىڭدار». كەسىرلى كەسەل دونالد ترامپ­تىڭ بۇل جوسپارىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىر­ماق. دەسە دە، ول ەلدە ەنگىزىلگەن كاران­تيندىك شارالاردى الىپ تاستاي المايدى. ويتكەنى قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ناتيجەسى ەل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى شەكتەۋلەردى قول­دايتىنىن كورسەتتى. ترامپ ءبىر جاعىنان اۋرۋدىڭ قارقىندى تارالۋىنا ايىپتى بولۋ­دان سەسكەنسە، ەكىنشى جاعىنان ەكونو­مي­كانىڭ قۇلدىراۋىنا جاۋاپتى بولعىسى كەلم­ەيدى. سوندىقتان بىرنەشە اي بويى كاران­تيندە وتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن، شەكتەۋ شارالارى ۇزاققا سوزىلمايتىنىن حالىق­تىڭ قۇلاعىنا سىڭىرۋگە كىرىستى.

ازىرگە الەمدە COVID-19 ىندەتىمەن كۇ­رەسۋدىڭ ەكى-اق جولى بەلگىلى. ءبىرىن­شىسى – قاتاڭ كارانتيندى جانە ونى بۇز­عان­دار­دى اياۋسىز جازالاۋ ءتارتىبىن ۇستاناتىن قىتاي جولى. ەكىنشىسى – كارانتيندىك شارا­لاردان تۇبەگەيلى باس تارتقان شۆەتسيا جولى. شۆەتسيا بيلىگىنىڭ پىكىرىنشە، اۋرۋدىڭ تا­رالۋىنا توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەس، سون­دىق­تان ادامداردى ۇيگە قاماپ قويۋدان ءنا­تيجە شىقپايدى.  ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى كۇ­شەيتۋ شارالارىنا دەن قويعان مەملە­كەت­تە قوعامدىق شارالاردى وتكىزۋگە تىيىم سا­­­لىنباعان. ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى، سايا­باقتار مەن كوڭىل كوتەرۋ ورىندارى بۇرىن­عىداي جۇمىس ىستەۋدە. سوڭعى دەرەك بويىنشا،  شۆەتسيادا كوروناۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ سانى 4 مىڭ ادامنان، ال ىندەتتەن كوز جۇم­عاندار قاتارى 150 ادامنان استى. دەسە دە، رەسمي ستوكگولم ەلدە ىندەتتىڭ تارالۋ قار­قى­نى ەۋروپانىڭ وزگە مەملەكەتتەرىنەن اي­تار­لىقتاي باسەڭ ەكەنىن العا تارتىپ، ءوز ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىنا ءشۇبا كەلتىرمەي وتىر.

ترامپ تا شۆەد ۇلگىسىن باسشىلىققا العاندى قۇپ كورەتىنى انىق. ەگەر شۆە­تسيالىق تاجىريبە ءساتتى اياقتالسا، ءوز ەلىن­دەگى شەكتەۋ شارالارىن تۇبەگەيلى الىپ تاس­تاۋعا كۇش سالاتىنى كامىل. ازىرگە اقش يتا­ليا ستسەناريىن قايتالاپ كەلەدى: كاران­تيننەن ەكونوميكا مەن دەنى ساۋ ادامدار عانا زارداپ شەگۋدە، ال ىندەت ەل اۋماعىن ەر­كىن كەزىپ ءجۇر. ەگەر جاعداي ۋشىعا تۇسەر بول­سا، مەديتسيناعا ارتىلار اۋىر سالماق پەن ەكونوميكاعا تۇسەر قىسىمنان اۋزىن اي­عا بىلەگەن الپاۋىت امەريكانىڭ ءوزى ايىعا ال­ماي قالۋى عاجاپ ەمەس.

قازاقستان: ەڭ باستى كاپيتال – ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى

الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇرامداس ءبولى-گى – قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە اۋىر كە­­­زەڭ تۋدى. قارا التىننان ءنا­سىبىن تاۋىپ وتىرعان ەلىمىزگە ەڭ اۋەلى مۇناي باعاسىنىڭ قۇل­دىراۋى سوققى بولدى. وپەك+ قاتى­سۋشى­لارىنىڭ ءساتسىز كەلىس­سوزدەرىنەن كەيىن 9 ناۋرىزدا 30 پايىزعا ارزانداعان Brent ماركالى مۇنايىنىڭ قۇنى ءالى كوتەرىلگەن جوق. الپاۋىتتاردىڭ ءوزارا كەلىسە الماۋى­نان قارا التىن ءون­دىرۋشى ەلدىڭ بارلىعى زارداپ شەگۋدە. حالىقارالىق S&P رەيتينگتىك اگەنت­تىگىنىڭ ەسەبىنشە، مۇناي-گاز سەكتورى قا­زاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 15 پايى­زىن قۇرايدى جانە بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 40 پايىزى وسى سالانىڭ ۇلەسى. ەلىمىزدەگى 30 ءىرى سالىق ءتو­لەۋشىلەردىڭ 18-ءى – مۇناي جانە گاز ءون­دىرى­سىمەن اينالىساتىن كومپانيالار. وتكەن جى­لى ولار ەل قازىناسىنا 4,3 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى قۇيعان.

قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيا­لارى وداعىنىڭ تورالقا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا، قارا التىن قۇنى قازىرگى دەڭگەيدەن كوتەرىلمەسە، بيۋدجەت دەفيتسيتى ءىجو-ءنىڭ 1,2 پايىزىن قۇ­راۋى ءمۇم­كىن، ال مۇناي مەن گاز ەكسپورتى­نان تۇسە­تىن تابىس ءۇش ەسە قىسقارۋى ىقتي­مال.

قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىم­داس­تىعى­نىڭ دەرەگىنشە، قاڭتار ايىندا قارا التىن مەن كوگىلدىر وتىن ساۋداسىنان تۇسەتىن قا­زىنا كىرىسى 900 ملن دوللارعا ازاي­عان. كو­مىرسۋلار قۇنى جاقىن ارادا كو­تەرىلمەسە، شى­عى­نىمىز كوبەيىپ كەتپەك دەي­دى مامان­دار.

راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ پىكىرىنشە، قا­زىرگى جاعدايدا مۇناي-گاز سەكتورى­نىڭ باستى مىندەتى – جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ. مۇن­داي ساتتە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندىگى قارا التىن وندىرۋشىلەرگە ەمەس، مۇناي سەرۆيس سالاسىنا سوققى بولماق. اتالعان سالادا 2 مىڭنان استام كومپانيا قىز­مەت ەتۋدە. ولار 200 مىڭنان استام ادام­دى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. مۇناي-گاز كوم­پانيالارى بيۋدجەتىنىڭ ازايتىلۋى جانە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ مارەسىنە جەتۋىنە بايلانىستى جۇمىس ورىن­دارىنىڭ سانى ءبىرشاما قىسقارۋى مۇمكىن. ماسەلەن، جازدا تەڭىز كەن ورنىن بولاشاق كەڭەيتۋ جوباسىنا جۇمىلدىرىلعان 5 مىڭ­عا جۋىق ادامنىڭ قىزمەتى اياقتالادى.

ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەتىن ەكىنشى فاكتور – ىندەتتىڭ تا­رالۋىن تەجەۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن شەك­تەۋ شارالارى.  16 ناۋرىزدان باستاپ قا­زاق­ستان اۋماعىندا توتەنشە جاعداي رەجيمى ەنگىزىلىپ، 19 ناۋرىزدان باستاپ نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارى كارانتينگە جابىلدى. 30 ناۋرىزدان باستاپ ەكى قالاداعى بارلىق كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ايماعىندا كارانتين  شارالارى ەنگىزىلدى. بىرقاتار ەلدى مەكەندە ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى، قوعامدىق تاماقتانۋ ورىن­دارى، مادەنيەت وشاقتارى جابىلدى. كولىك قوز­عالىسى شەكتەلدى. تەمىرجول، اۋە تاسى­مالى توقتاتىلدى.

بۇل شەكتەۋلەر اتالعان سالالاردى شى­­عىنعا ۇشىراتىپ، ەلدىڭ ەكو­نو­مي­كالىق كورسەتكىشتەرىنە كەرى اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ەڭ اۋەلى، بيۋدجەتتىك تۇسىمدەر ازايادى. 2020 جىلدان باستاپ شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى اي­ماق­تاردىڭ بيۋدجەتىنە بەرىلگەنى ءمالىم. نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا ەلىمىزدەگى شا­عىن بيزنەستىڭ 41,77 پايىزى، ورتا بيز­نەستىڭ 23 پايىزى شوعىرلانعان. ولاردىڭ قىز­مەتىنىڭ شەكتەلۋى جەرگىلىكتى بيۋدجەت تابىسىن ازايتادى.

الايدا كارانتيندىك شارالار ەنگى­زىلمەسە، اۋرۋدى اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر كەسەل وشاقتارى باقىلاۋدان شىعىپ، ىندەتتىڭ تارالۋ اۋقىمى ۇلعايىپ كەتسە، ونىڭ زاردابى قانداي بولاتىنىن بولجاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ساناۋلى اپتادا «تابىتتار ەلىنە» اينالىپ، تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان يتاليانىڭ، ءاربىر 17 مينۋت سايىن كىسى ءولىمى تىركەلىپ جاتقان اقش-تىڭ جاعدايىن باسقا بەرمەسىن.

ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى كاپيتالى – ادام­نىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ­دى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن مەملەكەت باس­شىلىعى «وگىزدى دە ولتىرمەي، اربانى دا سىن­دىرماي» تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بار اما­لىن قاراستىرۋدا. ۇكىمەت توتەنشە جاع­داي كەزىندە قيىندىققا تاپ بولعان كا­سىپ­كەرلەردى قولداۋسىز قالدىرماۋعا ۋادە بەردى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى ءۇش جىلعا تابىس سالىعىنان بوساتىلعانى ءمالىم. بۇ­دان بولەك، ۇكىمەتتىڭ 20  ناۋرىزداعى جار­لىعى بويىنشا ءىرى ساۋدا وبەكتىلەرى، ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى، كينوزالدار، تەاترلار، كورمەلەر مەن دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىق­تىرۋ جانە سپورت عيماراتتارى بويىن­شا زاڭدى تۇلعالار مەن دارا كاسىپكەرلەر مۇلىك سالىعىنان، اۋىل شارۋاشىلىعى ءونى­مىن وندىرۋشىلەر جەر سالىعىنان، سالىق سالۋدىڭ جالپى بەلگىلەنگەن تارتىبىمەن جۇمىس ىستەيتىن دارا كاسىپكەرلەر جەكە تا­بىس سالىعىنان جىل سوڭىنا دەيىن بوسا­تىلدى.

سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك جانە قار­جى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى مەن جەكە كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ ارنايى باعدارلا­ماسىن ازىرلەدى. باعدارلاماعا 600 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ، قاراجات ەلدەگى 13 ءىرى بانككە تاپسىرىلماق. بانكتەر جۇمىسى تۇرالاعان بيزنەس وكىلدەرىنە 8 پايىزدان اسپايتىن جىل­دىق مولشەرلەمەمەن 12 اي مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرەدى.

جالپى، ەلىمىزدە داعدارىسقا قارسى كۇرەسكە 4,4 ترلن تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ 2,1 ترلن تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن الىنسا، 1,8 ترلن تەڭگەسى – ۇلتتىق قور قاراجاتى. قالعان شىعىندار  ينفرا­قۇرى­لىمدىق وبليگاتسيالارعا قاراجات تارتۋ ەسەبىنەن جابىلماق.

قازاقستان ەكونوميكاسىن قولداۋعا با­عىتتالعان شارالاردىڭ ناتيجەسىن ۋا­قىت كورسەتەدى. ىندەتتىڭ تارالۋى قاشان توق­­تايتىنىن، كاسىپورىندار قالىپتى جۇ­مى­سىنا قاي ۋاقىتتا كوشەتىنىن بولجاۋ قيىن. ءبىر بىلەرىمىز، كەسىرلى كەسەل سالعىرت­تىق­تى كەشىر­مەيدى. تارتىپكە باعىنعانىمىز – ءوزىمىزدى قورعاعانىمىز. ءوزىمىزدى قورعاۋ ارقىلى ۇلت­تىڭ ساۋلىعىن، ەلدىڭ بايلىعىن ساقتاپ قال­ماقپىز.

 

ءازىمباي عالي، ساياساتتانۋشى:

ەشبىر ەلدىڭ جاعدايى ءماز ەمەس

– كوروناۆيرۋس ەشبىر ەلگە اياۋشىلىق تا­نىتپايتىنىن دالەلدەدى. جاھان ەكونو­ميكاسى، ونىڭ ىشىندە تەز دامىپ كەلە جات­قان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى كوپ زارداپ شەگۋى مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى قىتاي ەكونو­مي­كاسى 8-9 پايىزدىق ءوسىم كورسەتتى. قاتتى قۇل­دىراۋ بولعان جىلداردىڭ وزىندە 6 پايىز­دان تومەن تۇسكەن ەمەس. بيىل اسپا­ناستى ەلى 6 پايىزعا جەتۋدىڭ ءوزى ارمانعا اي­نالۋى عاجاپ ەمەس. ال رەسەي ەكونومي­كا­سىنىڭ ءوسىمى سوڭعى التى جىلدا 1 پايىزعا دا جەتپەگەن. ىندەتپەن كۇرەس جۇمىستارى سول­تۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ ونسىز دا تۇرالاپ تۇرعان ەكونوميكاسىنا ۇلكەن سوققى بولارى انىق.

ءوز ەلىمىزگە كەلسەك، سوڭعى ءۇش جىلدا ەكو­نوميكامىزدىڭ قۋاتى  ايتارلىقتاي ارتتى. 4,5 پايىزدىق وسىمگە قول جەتكىزدىك. بيىلعى كورسەتكىشتەردى بولجاۋ قيىن. جىل­داعىدان تومەن بولاتىنى انىق. ويتكەنى كورشى ەلدەرمەن شەكارا جابىلدى، الىس-بەرىس ازايدى، ءوندىرىس باسەڭدەدى. قۋاتتى ءۇش كور­شىمىز – قىتاي، رەسەي، يران ىندەتتىڭ كەڭ تارالۋىنا بايلانىستى قاۋىپتى مەملەكەت­تەر­گە اينالدى. ەشكىمنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس، اركىم ءوز ماسەلەسىن ءوز ىشىندە شەشۋى قاجەت.

سوڭعى جاڭالىقتار