22 ناۋرىز, 17:16 278 0 ونەر ارايلىم بيمەنديەۆا

الماس سىرعاباي، سۋرەتشى: ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىز تەگىمىزدە ساقتالعان

– مۇقاعالي اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن پوەمالارىنىڭ يلليۋستراتسياسىن جا­سا­دىڭىز، كىتاپتارىن بەزەندىردىڭىز، پورترەتىن جاسادىڭىز. مۇقاعالي تۇل­عاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭىز قاي كەزدەن باستالدى؟

– سۋرەت ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىعىم با­لا كەزىمدە «بالدىرعان» جۋرنالى، «ۇلان» گا­زەتىنە باسىلعان سۋرەتتەردى كوشىرىپ سالۋدان باستالدى. ءبىزدىڭ رايىمبەك اۋدانىندا اق­پان ايى كەلىسىمەن مۇقاعالي اپتالىعى باس­تالادى. سۋرەتشىلەر سۋرەتىن سالىپ، اقىن­دار ولەڭىن جازادى. اكەم مەنىڭ سۋرەت ونە­رىنە يكەمىمدى بايقاعان بولۋى كەرەك، مۇ­قا­عالي­دىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا اقىننىڭ كى­تابىن الىپ كەلدى دە، «بالام، وسى ولەڭدەردى وقىپ، جاقسى ءبىر ولەڭىنە سۋرەت سالشى» دەدى. سودان باستاپ مەن وسى يلليۋستراتسيا جانرىن زەرتتەۋدى باستادىم. جاقسى ءان تىڭ­دا­ساڭ، ىشىڭنەن ىڭىلداپ ايتىپ جۇرەسىڭ. جاق­سى كىتاپ وقىساڭ، كەيىپكەردىڭ ءسوزىن قاي­تالاپ، جازۋشىنىڭ قولدانعان ءسوزىن جات­تاپ الىپ، سولاي ءومىر سۇرگىڭ كەلىپ، اسەرىن ۇمى­تا الماي جۇرەسىڭ. مەن دە اقىن پوە­زيا­سى­نان شابىتتانىپ، «قايران، جەڭگەم» انىنە سۋرەت سالدىم. كۇيەۋى سوعىسقا كەتىپ تاعدىر ازابىن تارتقان، قارتايىپ قالعان، ءوڭى كەتكەن كەلىنشەك پەن جانىندا مۇرتى ەدىرەيىپ شاي ءىشىپ وتىرعان ەر ادامنىڭ وبرازىن جا­سادىم. اسپاندا سوعىستىڭ جارىلىستارىن جانە «سەندەر باقىتتى ءومىر سۇرىڭدەر، مەن وتانىمدى قورعادىم» دەپ الىستا قول بۇل­عاپ جىميىپ تۇرعان سولداتتى سالدىم. وسى جۇمىسىم مەكتەپتە 1-ورىندى جەڭىپ الدى. وسىلايشا، مەنىڭ مۇقاعاليعا دەگەن ما­حابباتىم 12-13 جاسىمدا، 5-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە باستالعان.

– اقىن جانىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ پوەزياسىن عانا جاقسى كورۋ جەت­كى­لىكتى مە؟

– مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىن جاتقا بىلەمىن، اقىن تۋرالى قانداي اقپارات شىعادى، ءبا­رىن وقيمىن. اقىننىڭ كوپ سۋرەتتەرىن سال­دىم، ونىڭ بىرەۋى الماتىدا مۋزەيدە تۇر. مۇ­قاعاليدىڭ بالالىق شاعى سوعىسپەن تۇس­پا-تۇس كەلدى. اۋىلداعى باس كوتەرەر ەر-ازا­ماتتىڭ ءبارى سوعىسقا كەتتى. ەڭبەكشى حالىق، جال­عىز ۇلىن سوعىسقا اتتاندىرعان اتا-اجە­لەر مەن جارىنان ايىرىلعان انالاردىڭ قيىن تاعدىرىن ەلەستەتىپ وتىرىپ «كۇتۋ» دە­گەن كارتينانى جازدىم. بالا كەزىمىزدە اۋىل­دا كۇن سايىن ادەمى ءبىر كويلەگىن كيىپ، ال­ماتىدان كەلەتىن اۆتوبۋس توقتايتىن ايال­دامادا وتىراتىن قارت انا بولدى. ءوزى كۇنگە ءاب­دەن كۇي­گەن، كوپ قيىن­­دىق كورگەنى ءجۇزى مەن قولىنان ءبىلىنىپ تۇ­راتىن. كىشكەنتاي با­لالار ويناپ ءجۇرىپ سول اناعا تاس لاقتىرىپ تيىسەتىن، ءبىز ەرەسەكتەر تا­راتىپ جىبەرەتىنبىز الگى بالالاردى. سول بەينە مەنىڭ ەسىمدە قا­لىپ قويدى. كەيىن ستۋدەنت كەزدە اۆتوبۋستان تۇسكەندە باياعى اجەنى ءىز­دەدىم، بىراق تاپپادىم. انامنان قارت اجە­نىڭ قايدا ەكەنىن، نە­گە ايالدامادا وتىرا­تى­نىن سۇرادىم. اجە­نىڭ دەنەلى، سىمباتتى، كورسەڭ كوز توياتىن جال­عىز ۇلى بولعان ەكەن. ال­ماتىعا جۇمىس ىستەۋگە كەتىپ، سودان قايتىپ اۋىلعا ورالماعان. ۇلىم قايتىپ كەلەدى دەپ ۇمىتتەنگەن انا جۇرەك بالاسىن ايالدامادا توسۋمەن ءومىرىن وتكىزگەن. مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىن وقىعاندا ايالدامادا ۇلىن كۇتكەن انانىڭ بەينەسى كوز الدىما كەلدى.

جالپى، مۇقاعاليدىڭ ەۋروپالىق ءبىلىمى كۇشتى بولعان، دانتەمەن، موتسارتپەن سىرلاسادى. ءبىر شىعارمامدا مۇقاعاليدىڭ بەينەسىن سارايلاردا ولەڭ وقيتىن، ءوز شى­عار­ماسىن ناسيحاتتايتىن اقىن رەتىندە سالدىم. كيىم ۇلگىسى ەرەكشە، تەرەزەنىڭ الدىندا ويلانىپ، ولەڭ جازىپ وتىرعان ءساتىن بەينەلەدىم. جالپى، شىعارماشىلىق كارتينادا ءدال اينىتپاي سالۋ شارت ەمەس، قاراعاندا ادامدى ويلاندىرسا، تولعاندىرسا جەتەدى. ال سۋرەتشى ويىن بوياۋدىڭ سان ءتۇرى ارقىلى جەتكىزە بىلسە شەبەرلىگى.

– الاش قايراتكەرلەرىنە ارناعان كار­تينالارىڭىز ءبىر توبە. بۇل تاقىرىپ­تاعى ىزدەنىسىڭىز قالاي باستالدى؟

– مەنىڭ انام ۇستاز، ۇزاق جىلدار بويى مەك­تەپ ديرەكتورى بولعان، اكەم – سۋرەتشى. داستارقان باسىندا ادەبيەت، تاريح تا­قى­رىپتارى ءجيى ايتىلاتىن. اكەم كىتاپتى داۋىس­تاپ وقىپ وتىرىپ، قىزىق جەرىنە كەل­گەن­دە ۇزە قوياتىن. ءارى قاراي وقۋىن سۇراساق، كەزەكتەسىپ وقيىق دەيتىن. قارلاگ پەن الجير­دى بالا كەزىمنەن بىلەتىنمىن، بىراق مەكتەپ باع­دارلاماسىندا تاريحتى اشىق وقىتپادى. ينستيتۋتتا دا تاريحتى تەرەڭ ءبىلدىم دەپ اي­تا المايمىن. ادامعا جۇرگەن ورتاسى اسەر ەتە­دى، كەيىن مەن جاقسى جەرگە قىزمەتكە ور­نالاستىم. اقىرىن وسى تاقىرىپتى زەرتتەي باس­تادىم. استاناعا كەلگەندە الجيرگە، كار­لاگ­قا بارىپ كوردىم. الاش زەرتتەۋشى­لەرىمەن سا­پارلاس بولدىم. جيناعان اقپاراتىم ىشتە جاتتى، ونى سىرتقا شىعارماسا بولمادى. وسىلايشا الاش زيالىلارىنىڭ سۋرەتتەرىنەن توپتاما جاساۋدى باستادىم. ءاليحاننىڭ موينىنا بابوچكا تاعىپ، اقسۇيەكتىك ستيلدە كيىنىپ تۇسكەن تاماشا سۋرەتى بار عوي. احمەتتىڭ، ماعجاننىڭ كيىنۋ تالعامدارىنا قاراپ سۇيسىنەسىڭ، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا فوتوسەسسيادان اسىپ تۇسەتىن تاماشا سۋرەت-ەس­تەلىكتەرى بار. جەكە سۋرەتتەرى بولماسا دا، توپ­تىق سۋرەتتەردەن بايقاپ وتىراسىڭ. مەن وسىن­داي توپتىق سۋرەتتەردى جەكە ارحيۆىمە جيناپ، جەكە-جەكە وبرازدارىن شىعاردىم. جاساعان جۇمىستارىم جۇرتشىلىققا ۇنا­دى. اسكەري-تاريحي مۋزەي 30 مەتر قابىر­عا­سىن الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىنا ارنادى. سول جەرگە مەنىڭ كارتينالارىم ءىلىندى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىمدى ءالى دە تولىق­تىرۋ­عا بولادى. ادام زەرتتەگەن سايىن نەبىر قى­زىقتى اقپاراتتارعا كەزدەسەدى ەكەن، كەي­دە ءوزىڭدى زەرتتەۋشى سەزىنەسىڭ.

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاريحىن تا­نۋعا دەگەن قوعامنىڭ قىزىعۋشى­لى­عىن قالاي باعالايسىز؟

– ءبىز رەسەيدىڭ بودانىندا 70 جىل بول­دىق دەيمىز، بىراق سانامىزدىڭ ۋلانعانىنا عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. بودان بولۋى­مىز­عا قاراپايىم حالىقتىڭ، اتا-بابالا­رى­م­ىزدىڭ كىناسى جوق. قازاقتى قالاي جاۋلاۋ كەرەك دەگەن ماسەلە ورىستاردىڭ كۇن ءتار­تىبىنەن تۇسپەگەن. سونداي ءبىر باس قاتىرۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ەلدى زەرتتەپ جۇرگەن ورىستىڭ ءبىر ساياحاتشىسى «قازاق دالاسىندا سەكسەۋىل دەگەن اعاش وسەدى. ونى بالتامەن شاپساڭ، سىنۋى قيىن. ءبىر قىزىعى، سەكسەۋىلدى سەكسەۋىلگە ۇرساڭ، وزىنەن-ءوزى سىنادى. دەمەك، قازاقتى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ كەرەك» دەيدى. ۇلتتى جويۋدا قازاقتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ ساياساتى بويىنشا قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان الىپ يمپەريا جۇمىس جاسادى. سارىارقا توسىنە ەڭ اۋىر جازا ارقالاعاندار مەن سوتتالعانداردى جىبەردى، سول تۇستا ءومىر سۇرگەن بابالارىمىز ناشاقورلارمەن، القاش­تارمەن الىسىپ ءومىر ءسۇرىپ ۇلتىمىزدى ساقتاپ قالدى. ءبىر عانا مىسال، كەنەسارى بابامىز قىلىشپەن پۋلەمەتكە قارسى شىعىپ سوعىستى. قانداي رۋح دەسەڭشى، باتىر، ادال حالىقتىڭ قانى دەگەن وسى عوي. بۇل – قۇدايدىڭ نازارى تۇسكەن حالىقتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن قاسيەت.

مەن قازىر الاش قوزعالىسىنا قاتىسى بار، مەتسەنات، تاريحتا بولعان مامان دەگەن كى­سىنىڭ سۋرەتىن سالىپ جاتىرمىن. جەتىسۋ وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن، مامانيا مەكتەبىن اشقان، ەۋروپادان مىقتى-مىقتى ماماندار مەن وقۋلىقتار الدىرتقان. وسىعان ورەسى جەتكەن ادام ورىسقا كۇنى قاراپ قالعان جوق قوي. ءاليحان اتامىز ورىستىڭ پاتشالارىنان بۇرىن جاپونيادا قانداي تەحنيكا شىعىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىرعان. مۇستافا شوقاي فرانتسۋز ءتىلىن جەتىك ءبىلىپ، ەۋروپادا گازەت شىعارعان، كىتاپ باستىرعان. قازاقتىڭ ورەسىنىڭ تازالىعى سونداي ءبىلىمنىڭ كەز-كەلگەن ءتۇرىن تەز قابىلداپ الاتىن قاسيەتى بار. ءبىزدىڭ ەڭ كەرەمەت قاسيەتىمىز – وقى­عاننان، تۇيگەنىمىز، توقىعانىمىز كوپ. بۇل باسقا ۇلتتا كەزدەسپەيدى. مىسالى، «بابالار ءسو­زىنىڭ» 100 تومدىعى شىقتى. سونشا ەڭ­بەكتى ەشكىم جازىپ العان جوق، بىراق بۇگىنگە دەيىن جەتتى. ۇلتتىق كود ميىمىزدا، تەگىمىز­دە ساقتالعان. جەتى اتاسىن تۇگەندەمەي تۇ­رىپ قىز المايمىز. مۇنداي تەكتىلىك وزگە ۇلتتا جوق. ءاليحان دا، احمەت تە ەرتەڭ اتىلاتىنىن، قۇجاتتاردى ورتەپ جىبەرەتىنىن، قۇرتاتىنىن بىلە تۇرا، بولاشاق ۇرپاعىما پايداسى تيەتىن شىعار دەپ بابالارىمىز تاريحتى قانمەن جازىپ قالدىردى، ۇلتىنا ايانباي قىزمەت ەتتى. بىزگە دەيىن بابالارىمىزدان جەتكەن دۇنيە مەنىڭ ۇرپاعىما دا جەتەدى دەگەن تۇيسىك بولعان شىعار. ءاليحان «قازاق دالاسىنىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسى ءار قا­زاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ قادالۋ كەرەك» دەيدى. ءتۇبى ءبىزدىڭ جارىق كۇنىمىز تۋادى دەپ ءبىر-بىرىنە جازعان حاتتارىن جىلاپ وتىرىپ وقيسىڭ. ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ ەشكىمگە باعىن­بايتىن، وزگە ۇلتقا ۇقسامايتىن بولمىسىنان ايىرىلماس ءۇشىن قانشاما جىلدار كۇ­رەس­كەن بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى رازى بولسىن دەيمىز. اللاعا شۇكىر، نيەتىمىزدىڭ ءتۇزۋ­لىگى، بابالارىمىزدىڭ رۋحىنىڭ كۇش­تىلىگى مەن باتاسى ءبىزدى وسى ۋاقىتقا دەيىن ساق­تاپ كەلدى. تاريحتاعى اقتاڭداقتار اشى­لىپ كەلەدى، وشكەنىمىز جانىپ، ولگەنىمىز ءتىرى­لىپ كەلەدى. ۇلتتىق ماسەلەنى دۇرىس جاعى­نان ناسيحاتتاپ، وسىعان دەيىن ساقتالعان ەڭ قۇندى دۇنيەلەرىمىزدەن ايىرىلماۋ ءۇشىن جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك.

– جىل سايىن 31 مامىردا وتەتىن سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­باندارىن ەسكە الۋ شارالارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– ۇيالماي ايتاتىن تۇلعالارىمىزعا ءالى كۇنگە دەيىن ۇيالاتىنىمىزعا قارنىم اشادى. زەرتتەلمەك تۇرماق، ءالى اتى-ءجونى بەلگىسىز تۇل­عالارىمىز بار. مىسالى، 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى تەاتر ءاليحان نەمەسە احمەت تۋرالى ءبىر سپەك­تاكل قويادى. ءبىر كۇن قويىلادى دا، ۇمىت بولادى. ال مۇنداي قويىلىمدار ماۋ­سىم­عا ەنىپ، جىل بويى كورسەتىلۋى كەرەك.

2017 جىلى الاش اۆتونومياسىنىڭ قۇرىل­عانىنا 100 جىل تولدى. ازدى-كوپتى سىزعاندارىمىزدى ەسكەرگەن شىعار، «الاشتىڭ 100 جىلدىعى» ارنايى مەدالىن ۇسىندى. جوعارىداعىلار ونى قاي جەردە وتكىزەرىن بىلمەي دال بولدى، سالتاناتتى شارا رەتىندە ۇيىمداستىرۋعا قورىقتى. سوندا مەن ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدارىمىز بەن قوعام قايراتكەرلەرىمىزدىڭ وسى ماسەلەگە ءتىسى باتپاعانىنا تاڭعالدىم. كەيىن تاۋەل­سىزدىك سارايىندا سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىحالىقوۆا باسىمىزدى قوسىپ جيىن وتكىزدى، بىراق بۇل ناسيحاتتالعان جوق. ءتۇبى الاش قايراتكەرلەرى ءبىزسىز دە جۇلدىز بولىپ جارقىرايدى. بىراق ءبىز ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك. بولاشاق ۇرپاققا باستاۋىش سىنىپتان باستاپ تۇلعالارىمىز ناسيحاتتالۋى قاجەت. ءبىر جىلدارى الىپپەنىڭ سىرتىندا احمەتتىڭ سۋرەتى بولعان، قازىر جوق. ءاليحان تۋرالى تاقىرىپ بولسا، كىتاپتىڭ ءبىر بەتىندە ءاليحاننىڭ سۋرەتى تۇرسىن. بالا سونى كو­رىپ، ەلىكتەپ، پاتريوت بولىپ وسەدى. ناسيحات وتباسىنان، بالاباقشادان باستالۋى كەرەك. بالانىڭ ساناسىنا عارىشتان كىشكەنە ساۋلە تۇسسە، جارىپ شىعادى.

– بەينەلەۋ ونەرى پانىنە مەكتەپتە كوپ ءمان بەرىلمەيتىن سياقتى...

– بۇل، ءسوز جوق، بولاشاق بالالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى. قازىر بەينەلەۋ ونەرى دەگەن سا­باقتىڭ اتى كوركەم ەڭبەك. بالانىڭ قيا­لىن وسىرەتىن بەينەلەۋ ونەرى ءپانىن تەحنولو­گيا پانىنە قوستى. بالانى ەركىن تاربيەلەۋدىڭ ەڭ ءبىر ادەمى تاسىلىنەن ايىرىلدىق دەسەك بو­لادى. باتىس ەلدەرىندە تۇستەرمەن جۇمىس ىستەۋ بالاباقشادان باستالادى. ايتا بەرسەك، ءبىز تالاي دۇنيەگە وبال جاساپ جاتىرمىز. اۋىلداعى مەكتەپ ديرەكتورى ءبىر سيىر العان تەحنيكالىق قىزمەتشىگە «كوركەم سۋرەت فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ كەل، سۋرەتتەن سا­باق بەرەسىڭ» دەيدى. سىرتتاي وقىعان ما­مان­دا قانداي ءبىلىم بولسىن، وسىلاي وقۋ­شىلارعا وبال جاساپ وتىرمىز. قالالىق جەر­دە بالالارعا مۇمكىندىك كوپ، بالاسىنىڭ قابىلەتىن بايقاعان اتا-انا ارنايى ۇيىرمەگە الىپ كەلەدى. اۋىلدا ونداي مۇمكىندىك جوق، بىراق تالانت ءبارىبىر جارىپ شىعادى.

ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپتەگى بالالار كەشكى ساعات 8-گە دەيىن ساباقتا. بىزدە كەرىسىنشە، ورىستار قانداي ادىستەمە ۇسىنادى، سونىمەن جۇمىس ىستەيدى. ەشبىر ۇلتقا، مەملەكەتكە ۇقسامايتىن ءوزىمىزدىڭ ءادىستى جاساپ شىعۋعا بولادى. كەزىندە احمەت بايتۇرسىنۇلى الىپپەنى ءوزى جاسادى. ول الىپپەنىڭ يت-ءراسۋاسىن شىعاردى، بۇگىندە وقۋلىقتىڭ جالپى يدەياسى احمەتتىكى ەكەنىن ايتۋعا ۇيالادى.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قاراي تاۋىپ العان «اۋرۋلارىمىز» كوپ. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى تاريحشى بولسا، تاريحتى كوتەرەدى، ماتەماتيك مينيستر بولسا، ماتەماتيكانى كوتەرەدى. باسقا شەتەلدىڭ ءادىسىن تاجىريبەگە ەنگىزگەندە، سۋرەت ونەرىن ۇمىتىپ كەتەدى. قازاقستاندا ونەر ادامدارىنا ءالى دۇرىس قولداۋ كورسەتپەي، مويىنداماي كەلە جاتىر. ءومىرىن قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە ارناعان جاندار ەلەۋسىز قالىپ جاتىر. جۇمىستارى مۋزەيدىڭ تورىندە تۇرعانىمەن، ءوزى ۇمىت قالىپ، ناسيحاتتالماي جاتقان تالانتتار بار. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ بايانداماسىن تىڭداساڭىز، ىشىنەن سۋرەتشىلەر تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز تاپپايسىڭ. ءوزى مۋزىكانت بولعاننان كەيىن مۋزىكا توڭىرەگىندە ۇيىمداستىرعان كونتسەرتتەر تۋرالى عانا ايتىلاتىنى وكىنىشتى.

 

سۇحباتتاسقان

ارايلىم جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار