19 Naýryz, 19:33 508 0 Tulǵa "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Ǵalym, qaıratker, azamat

Sanaly ǵumyrynda ǵylymǵa, tarıhı bilim berý isine qyzmet etken, Qazaqstannyń ǵy­lym men tehnıka salasyndaǵy eńbek sińir­gen qaıratkeri, bilim berý isiniń úzdigi, tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, professor, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi Keńes Nurpeıisuly kórnekti tarıhshy-ǵalym ǵana emes, belsendi qoǵam qaıratkeri de bolǵan edi. Onyń qoǵamdyq jumysynyń mańyzdy bir salasy Qazaqstan «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵa­myn­daǵy qyzmeti bolatyn. «Ádilet», kópshilik bile­tin­deı, táýelsizdikten buryn, 1989 jylǵy sáýirde shańy­raq kóterdi. Bul respýblıkalyq qoǵamdyq uıym Qazaqstanda HH ǵasyrda oryn alǵan saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq aqıqatyn ashýdy, tota­lıtarlyq rejım qurbandaryn máńgi este qal­dyrýdy, totalıtarlyq bılik jasaǵan ádilet­sizdik­terdi áshkerelep, jazyqsyz jazalanǵandardy tolyq máninde reabılıtaııalaýǵa járdemdesýdi, taptalǵan adam quqyǵyn qalpyna keltirýdi jáne sol kezeńder jaıyndaǵy tarıhı bilim jetistikterin keńinen nasıhattaýdy maqsat etken bolatyn.

Quryltaıshy konferenııada Qazaq KSR Ǵylym aka­demııa­synyń korres­pon­dent-mú­shesi, ǴA Qoǵamdyq ǵylymdar bó­lim­­­shesiniń akademık-hatshysy Ra­mazan Bı­mashuly Súleımenov «Áleýmettik ádi­lettilikti jáne sta­lındik repressııa qur­bandarynyń aıaqqa taptalǵan ar-namysyn qal­pyna keltireıik» taqyrybymen baıan­dama jasady. Baıandamany kon­ferenııada sóılegen delegattar (stalındik lagerler azabyn basynan ótkergender, ardagerler, ta­rıhshylar, jýrnalıster, jazýshylar, partııa qyzmetkerleri) ár qyrynan te­reńdete kelip, quryl­ǵaly turǵan uıymnyń alǵa qoıatyn maqsaty – KSRO halyq­tary­nyń tarıhyndaǵy «aqtańdaq­tardy» joıý, soıalızm ıdeıalary burmalanǵan kezeńde bizdiń respýblıkada zardap shekkenderdiń adal esimderin qalpyna keltirý, demokratııa men jarııalylyqty odan ári ornyq­tyrýǵa jurtshylyqtyń kúsh-jigerin ju­myldyrýy tıis ekenin atap kórsetti. El tarı­hynda jol berilgen deformaııalar ashyq aıtyldy. Sol kezdegi úlken min­berler­den jarııa etilgen jańasha oılaýdyń bolashaǵyna degen senimmen, ótkendegi burmalaýlardy túzeý bıleýshi partııaǵa tek abyroı áperedi delindi.

Quryltaıshy jınalysta «Ádi­lettiń» tóraǵasy bolyp tikeleı daýys berý jolymen Sanjar Jandosov, basqarma múshe­leri­niń biri bolyp Keńes Nur­peıisuly saı­lan­ǵan edi. Sodan beri Keńes Nurpeıisuly «Ádi­let» Jar­ǵysynda kózdelgen maqsat-min­detterdi oryndaýǵa belsene atsalysyp júr­di. Keńes aǵa tarıh ınstıtýtynyń ózge de ǵalymda­rymen birge, ásirese akademık Manash Qozybaev qoǵam tóraǵasy bolǵan jyldary, qıly konferenııalar, dóńgelek ústelder, tyń­daýlar, semınarlar, kezdesýler jumystaryna múddelilikpen qatysty. Al «Ádilet» qoǵamy óziniń tarıhı-aǵar­týshylyq sıpatyna sáıkes, stalınızm qylmystary jónindegi, otyzynshy jyl­darǵy alapat asharshylyq jaıyndaǵy ta­rıhı shyndyqty ashyp, qalpyna kel­­tirý­di maqsat etken, to­ta­lı­tarlyq rejım qurban­dary­nyń esimderin máńgi este qal­dyrý, olardy tolyq máninde aqtaý, aq­tal­ǵandar men olardyń otbasy mú­she­leri­niń múddelerin barlyq mem­lekettik jáne qoǵamdyq uıym­darda qorǵaý isterine jan-jaqty járdemdesýdi mindeti dep bilgen. Zańsyzdyqtar beleń alǵan qorqy­nyshty jyldary Qazaqstan kon­en­traııalyq lagerler shoǵyr­lan­ǵan elge, deporta­ııa­lanǵan halyqtardyń jer aýdarylý ornyna aınalǵany málim. Respýblı­kamyzdyń aý­maǵynda: ALJIR, Karlag, Dalnıı, Step­noı, Peschanyı, Kamyshlag, Aqtóbe, Jez­qaz­ǵan, Petropavl, Keńgir jáne Óske­men lagerleri dep atalatyn 11 konlager quryldy. Solardyń shyndyǵyn ashý, olardan basqa da kóptegen «aqtańdaqtar»: ındýstrııalandyrý, kóshpendilerdi zorlyq­pen otyryqshylandyrý, dáýletti qojalyq­tardy tárkileý, ujym­dastyrý syndy sovettik reforma­larǵa baılanysty oqı­ǵalar, sol sharalar barysynda burq etken kóterilister, alapat asharshylyq­tar shyn­­­­dyqtaryn zertteý kerek-tin. Stalındik-goloekındik bılik dýshar etken jón­sizdikter men zulymdyqtar saldarynan san myń­daǵan jekelegen adamdar oryn­syz qıynshylyqtardy, taý­qymetterdi bastan keshti. Totalıtarızm rýhanı ómirge de ora­san zor zalalyn tıgizdi. Bıleýshi partııa qalyń halyqqa shynaıy tarıhyn bilgizbeı, «Eldigimiz Oktıabr revolıýııasynan bastaý aldy», «Alashordashylar – jeksuryn ult­shyldar» degen jalǵan uǵymdarǵa jurt­tyń sanasyn jaýlatty. Kór­nekti qaı­rat­kerler, kóptegen ıntellıgenııa ókilderi, halyq sharýashylyǵyndaǵy, halyqqa qyz­met kórsetý salalaryndaǵy ma­man­dar men qyzmetkerler qatań qýǵynǵa ushy­rady, nebir betke ustar azamattar fızıka­lyq tur­ǵyda joıyp jiberildi. Osylardyń bárin zertteýge alyp, jańa tanymdy, tarıhı ádilettilikti qalyp­tastyrý isin murat etken «Ádilet» qoǵamynyń jumysyn uıym­das­tyrýdyń bel ortasynda Keńes aǵa júrgen edi.

Qoǵamnyń bastamashylyq kórsetýimen Joǵarǵy keńes tóralqasy táýelsizdiktiń al­­ǵashqy jyly-aq quramyna Keńes Nur­peıisuly da kirgen respýb­lıkanyń belgili ǵalymdaryn tarta otyryp, qasiretti kezeń shyndyǵyn zertteıtin komıssııa qurdy. Ár jylǵy 31 mamyrdy Asharshylyq náýbeti qurbandaryn eske alatyn kún retinde bel­giledi. Al Almaty qa­lasynyń atqarýshy bıligi (qa­latkom) burynǵy NKVD ǵımaraty janyndaǵy saıabaq ishinen bolashaq eskertkish salynatyn oryndy belgilep, estelik tas ornatty. Komıssııa ujymdastyrý kezeńindegi asharshylyqty zertteı kele, qazaq halqyna genoıd jasalǵanyn tu­jyrymdady. Joǵarǵy keńes tóral­qasynyń sheshimimen Komıssııa jumysynyń qory­tyndysy 1992 jyldyń aıaǵyna qaraı res­pýblı­kanyń «Soıalıstik Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» atty eki beldi gazetinde jarııalandy. Biraq sol kezdegi parlament qurǵan Komıssııa qorytyn­dy­syna baılanysty qandaı da bir atqarylýǵa tıis is-sharalar kesheni belgilengen joq. Tıisinshe asharshylyq qurban­daryn eske alý kúni de 1997 jylǵa deıin umytty­ryl­ǵan­daı boldy, resmı atala qoımady. 1997 jy­ly Prezıdent pármenimen 31 mamyr jańa­sha mazmunda, saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn eske alý kúni bolyp qaıta ta­ǵaıyn­daldy.

«Alash hám Alashorda» atty irgeli mo­nografııalyq zertteý eńbe­ginde Keńes Nurpeıisov kitabyn «Ákimshildik-ámir­shildik júıe uıymdastyrǵan saıası qýǵyn-súr­ginniń qurbany bolǵan ákem Nur­peıis­tiń rýhyna baǵyshtaı­myn» dep arnaý jazǵan-tyn. Ol jastaıynan jetim qalyp, ınternatta tárbıelengen, óziniń «halyq jaýynyń» balasy bolǵandyqtan, árbir shalys basqan qadamy qadaǵalaýda ekenin eseıgen saıyn túsinip te, sezinip te júrdi. Son­dyqtan qaıta qurý saıasatyn aı­ryqsha sergek qabyldap, jabyq taqyryp bolyp kelgen Alash qozǵalysynyń, ult-azattyq qoz­ǵalystar tarıhynyń ózekti másele­le­rin zertteýge den qoıdy. Qazaq tarıhyn­daǵy osy asa mańyzdy qubylysty qaras­ty­ra­tyn ǵylymı mekteptiń negizin salý-shylardyń biri retinde tanyldy. Tarıh­taǵy «aqtańdaqtardy» ketirýge belsene atsalysty. «Ádi­let» qoǵamyna músheler qa­ta­ryn­da ózderimen taǵdyrlas úlken ǵa­lymnyń bolýy saıası qýǵyn-súrgin qur­bandarynyń urpaqtaryn razy etken, olar Keńes Nurpeıisulyn erekshe qadirledi. Saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kú­nine oraı Almaty ákimdiginde, qa­lalyq mý­zeıde ótip turǵan kezdesýlerge Keńes aǵa­men birge qaty­syp, onyń qyzmetine ár­daıym se­nim bildire ári rızashylyqpen qa­rady.

Qazirgi tańda Keńes Nur­peıi­s­uly­nyń ha­lyqqa rııasyz qyzmet etetin ekinshi ǵumyry jal­ǵasyn taýyp keledi. Osy merekeli kúnderi Shoqan Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda ózi uzaq jyldar qyzmet atqarǵan kabınetke esimi berildi. Úlken ǵalym, qajyrly qaırat­kerdiń beınesimen, ǵylymdaǵy taǵylymdy jolymen, kitaptarymen bú­ginde «Jańalyq» keshenindegi Saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandary mýzeıine kelýshiler de tanysyp júr. Keńes Nurpeıisulynyń rýhanı ómiri jyl ótken saıyn jańa qy­rynan ashylyp, jandana túserine kúmán joq.

Beıbit QOIShYBAEV,

«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń

orynbasary,   

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Sońǵy jańalyqtar