12 Jeltoqsan, 07:42 488 0 Qoǵam Anar LEPESOVA

Murat Baqtııaruly: Qazaqstannyń damý baǵyty álemdik úderiske saı

– Alash týynyń astynda azattyqtyń aq tańy atqaly da shırek ǵasyrdan astam ýa­qyt ótti. Osy jyldar ishindegi Qazaq­stan­nyń damýyna qandaı baǵa bere alasyz?

– Táýelsizdik alǵanymyzǵa bıyl 28 jyl tol­dy. 28 jyl bir ǵasyrmen salystyrǵanda aı­tar­lyqtaı ýaqyt bolýy múmkin. Al endi birneshe ǵa­syrlarmen salystyrsaq, bul – óte az ýaqyt. Osyny eskere otyryp, Qazaqstannyń búgingi damý jolyn joǵary baǵalaýymyz zańdylyq.

Tarqatyp aıtar bolsaq, Táýelsizdik alǵannan keıingi Qazaqstannyń tańdaǵan damý baǵyty álem­dik damý úderisine sáıkes keledi. Al álemdik damý úderisi naryqtyq ekonomıkaǵa negizdeletini barshaǵa aıan. Álemde damýdyń odan ózge joly joq. Suranys, usynys, básekelestik. Bul úsh uǵym mindetti túrde bolýy tıis. Árbir adam­nyń jumys isteýine túrtki bolatyn da osy báse­ke­lestik ekenin siz de, biz de moıyndaımyz. Son­dyqtan bizdiń tańdap alǵan ekonomıkalyq baǵytymyz durys dep esepteımin.

Biraq qateliksiz alǵa basý bol­maı­tynyn jadymyzdan shyǵarma­ǵa­nymyz abzal. Biz de egemendikke qol jetkizgen bastapqy kezeńderde qatelikke boı aldyrdyq. Máselen, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda balabaqshalardan, áleýmettik nysandardan, keıbir mektepterden aıyrylyp qaldyq. Kezinde «olar­dyń qajeti joq, balalardy úıde tár­bıeleý kerek» degen urandar tas­taldy. 2000-jyldardyń basynda biz osynyń zardabyn tarttyq. Osy rette, «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasynyń qolǵa alynýy da tegin emes edi. Kezinde aıy­ry­lyp qalǵan nysandardy qaıta qal­pyna keltirý úshin qaıtadan memleketten qarjy bóldik. Sol ny­sandardy qaıta salýymyzǵa týra keldi. Bul bizdiń sol kezde ji­bergen úlken bir qateligimiz boldy.

Ekinshi, aýyl sharýashylyǵyn jekeshelendirip jiberdik. Bizdiń jaǵdaıymyzda ony basqasha saqtaý kerek pe edi?! Bizde kolhoz, sovhoz­dar jumys istedi. Ujymdasqan kollektıvter boldy. Olardyń jeri de, tehnıkasy da ortaq bolatyn. Al biz ony bardyq ta, qırattyq, jekeshelendirdik. Sonyń nátıjesinde barymyzdan ajyrap qaldyq. Endi ony qalpyna keltirý jumystary áli kúnge deıin júrgizilýde. Qazirdiń ózinde aýyl sharýashylyǵy salasyn joǵary deńgeıge kóterdik dep aıta almaımyz. Oǵan óte kóp ýaqyt kerek, qomaqty qarjy qajet. Biz báribir agrarlyq memleket bolyp qalamyz. Qazaqstannyń agrarlyq memleket bolýyna tabıǵatymyz­dyń ózi, jerimizdiń ózi suranyp tur. Biz tek qana ózimizdi emes, búkil álem­di aýyl sharýashylyǵy ónim­derimen qamtamasyz etýge áleýeti jetetin memleketterdiń birimiz. Ókinishke qaraı, áli kúnge deıin kóptegen azyq-túlik ónimderin shet­ten tasyp júrmiz. Bul da aýyl sharýashylyǵy salasynda jibergen bir kemshiligimiz.

Al saıası reformalarǵa toq­talatyn bolsaq, árıne, memlekettik basqarý qurylymynda, saıası partııalar men ınstıtýttar quryly­mynda reformalar júrdi. Ol reformalar keı kezderde oń nátı­je­sin de berdi. Sondyqtan ekonomıka­lyq jáne saıası reformany qosa alǵan kezde bizdiń memleketimiz durys baǵytta kele jatyr. Biraq onyń keıbir jerlerinde ketken kemshilikterdi jóndep alýymyz kerek. Munyń bárin jónge keltirýge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda kórsetil­gen naqty tapsyrmalar men mindetter múmkindik beredi. Joldaýda aıtylǵan máselelerdi Úkimet, Parlament durys oryndaıtyn bolsa, memlekettiń damý baǵyty, damý joly ary qaraı durys jalǵasady dep esepteımin.

– Egemen el atanǵaly Qazaq­stan­daǵy zań shyǵarý qyzmeti de jetildirildi. Bul proeske tikeleı aralasatyn azamat retinde elimizdegi zań shyǵarý qyz­metiniń qyr-syrymen bó­lisińizshi...

– Elimizdegi zań shyǵarý qyzmeti ti­keleı Parlamentke júkteletinin bi­lesizder. Al bul qyzmetti júzege asyrýda Parlamenttiń eki palatasy da (Senat jáne Májilis) aıtar­lyqtaı mańyzǵa ıe. Eń aldymen zań jobalary Májiliste jan-jaqty talqylanady, sodan keıin Senatqa kelip túsedi. Senatta da ol zańdar bir aıǵa deıin qaralady. Ketken kemshilikteri bolsa, túzetýler engizý qajet bolsa, Senat túzetý engizedi, tolyqtyrady. Sosyn ony qaı­tadan Májiliske qaıtarady. Eger Májilis engizilgen ózgertýler­men, tolyqtyrýlarmen kelispeıtin bolsa, kelisim komıssııasy qury­lady da, bir kelisimge kelip, zań jo­basy Prezıdentke qol qoıýǵa ji­beriledi.

Senattyń tikeleı zań shyǵarý ju­mysyna keletin bolsaq, munda qazir 6 komıtet jumys isteıdi: Konstıtýııalyq zańnama, sot júıe­si jáne quqyq qorǵaý organdary komıteti, Qarjy jáne bıýdjet komıteti, Halyqaralyq qatynas­tar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıteti, Ekonomıkalyq saıasat, ınnovaııalyq damý jáne kásip­kerlik turaqty komıteti, Áleý­mettik-mádenı damý jáne ǵylym komıteti, Agrarlyq máseleler, ta­bıǵatty paıdalaný jáne aýyl­dyq aýmaqtardy damytý komıteti. Atalǵan 6 komıtet óz baǵyttary boıynsha zań jobalaryn ázirleıdi. Mysaly, aýyl sharýashylyǵyna qatysty zańdardy, zańnamalyq, konstıtýııalyq negizdegi zań jobalaryn, áleýmettik-mádenı jáne ǵylym salasyna baılanysty zańdardy, ekonomıkalyq jáne ınnovaııalyq zań jobalaryn, halyqaralyq qatynastarǵa qatys­ty zańdardy ár komıtet óz baǵyty boıynsha negizge alyp qaraıdy. Basqa komıtet músheleri bul zań jobalaryna óz pikirlerin bildirip, aralasýǵa quqyly. Sodan keıin ol zań jobasy arnaıy komıssııaǵa berilip, talqylanady. Al depýtattar kelispeıtin bolsa, plenarlyq otyrysta taǵy da talqyǵa túsedi.

– Táýelsiz Qazaqstannyń ta­laı zań jobalaryn qabyl­daýǵa atsalysqan depýtattardyń bi­risiz. Qandaı zań jobalarymen tikeleı jumys istedińiz?

– Al endi ózimniń zańnamalyq ju­mystaryma kelsem, Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetinde 6 jyl jumys istedim. Sol ýaqyt aralyǵynda agrarlyq keshenderge qatysty kóptegen zań jobasyna komıtet múshelerimen birge atsalystyq. 2011 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵy keshenine qatysty zańdarǵa birneshe ret tolyqtyrýlar men ózgertýler engizildi. Sonyń ishinde meniń esimde qal­ǵany – «Kooperaııa týraly» zań. Osyǵan deıin bizde 4-5 kooperatıvterge qatysty zań bolǵan, solardyń basyn biriktirip, bir «Kooperaııa týraly» zań jobasyn ázirledik. Bul zań qazir jaqsyly-ja­mandy jumys istep jatyr. Zańnyń baǵyty, negizi durys. Biraq onyń oryndalý mehanızmi jergilikti jerlerde óz deńgeıinde bolmaı tur.

Sonymen qatar «Ekologııa týraly» kodekske de tolyqtyrýlar men ózgertýler engizdik. Onyń ishinde aýany, qorshaǵan ortany lastaýǵa baılanysty sharalar qatańdatyl­d­y. Sý qaýipsizdigine baılanysty, sýdy únemdeýge baılanysty zań­dar­ǵa da ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizildi.

Sońǵy 2 jyl kóleminde Áleý­mettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetinde eńbek etip jatyrmyn. Bul komıtettiń qaraýynda da kóp zańdar bar. «Densaýlyq saqtaý» kodeksi, «Bilim týraly» zań, zeı­netaqy týraly zańdarǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizdik. «Ataýly áleýmettik kómek týraly» zań jobasymen de jumys istedik. Parlament Senatynda bul jobaǵa baılanysty san túrli pikirler men kózqarastar aıtylǵanymen, qujat qabyldandy. Biraq bul zań uzaq jumys isteıdi dep aıta almaımyn. Qazir zańǵa ózgertýler men tolyq­tyrýlar engizilýde. Ataýly áleý­mettik kómektiń jalpy mehanızmi ózgerip jatyr.

Odan keıin úlken aıtys-tar­tys­qa túsip jatqan «Pedagog már­tebesi týraly» zań Májiliste maqul­danyp, Senatqa jiberildi. Biz ony qaraımyz, taldaımyz. Bul zańnyń pedagogter úshin jaǵymdy jaqtary mol. Buǵan deıin biz bul zań jobasy týraly Bilim jáne ǵylym mınıstrimen talaı ret kezdesip, tıisti habarlama alǵanbyz. Endi bul zań Senatta jan-jaqty talqylanady. Sodan keıin atalǵan qujat bekitiledi dep senemin.

Taǵy bir zań – «Mindetti me­dıı­nalyq áleýmettik saqtandyrý týraly» qujat. Bul zań qazir Senatta qaralýda. 2020 jyldan bastap elimizdiń medıına salasy jańa júıege kóshedi. Sol boıynsha azamattar tapqan tabysynyń bir bó­ligin saqtandyrý qoryna jarna retinde salyp otyrýy tıis. Bul zań qabyldanady, biraq jergilikti jerlerde, aýyldarda, aýdandarda túsindirý jumystary kóbirek júrgizilýi tıis.

– Táýelsizdikke qoly jetpeı júrgen memleketter qanshama. Qazaq halqy da bul kúnge ońaı­lyq­pen jetken joq. Ay termen kelgen tátti jeńisti qansha­lyq­ty durys baǵalaı alyp júrmiz?

– Táýelsizdik degen – kıeli uǵym. 1-2 kúndik meırammen, qyzyq qýyp, toı toılaýmen Táýelsizdiktiń qadirine jete almaıtynymyz bese­neden belgili. Eldiń ishinde júrgen­de onyń qadirine jete almaýyń múmkin. Al elden jyraqqa ketseń Táýelsizdiktiń qadirin shyn uǵasyń, shyn túsinesiń.

Memlekettiń turaqtylyǵy, Táýel­sizdiktiń baıandy bolýy tikeleı sol eldiń azamattaryna baılanysty. Máselen, ár qazaqstandyq­tyń emdelýge, balalaryn oqytýǵa, úı alýǵa jetetin qarjysy bolsa, óz-ózin asyraı alatyn orta deń­geıli azamattarymyz kóp bolsa, sol mem­lekettiń turaqtylyǵy da, Táýelsizdigi de baıandy bolady dep bilemin. Qazirgi memlekettiń negizgi saıa­satynyń biri – orta tap ókil­de­riniń sanyn arttyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý. Bizdiń eldegi shaǵyn jáne orta bıznestiń deńgeıi 60 paıyzǵa deıin jetýi kerek. Bul kórsetkishke jetti degen sóz – ha­lyqtyń sonsha paıyzy orta tap ókili degen sóz. Al orta tap ókil­deriniń barlyq jaǵynan múmkindigi mol b­olady. Biz sol deńgeıge jetpeıinshe, Táýelsizdiktiń qunyn to­lyq baǵalaı almaımyz.

– Suhbatyńyzǵa raqmet!

 

Suhbattasqan

Ásel ÁNÝARBEK

Sońǵy jańalyqtar